Frequently Asked Questions

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ስለ ድኅነት የምታስተምረው ትምህርት ሙሉ በሙሉ በቅዱሳት መጻሕፍት እውነት ላይ የተመሠረተ ነው። መዳናችን በኢየሱስ ክርስቶስ የማዳን ሥራ የተገኘና በእግዚአብሔር ጸጋ በኩል በነጻ የተሰጠን ስጦታ መሆኑን በጽኑ እናምናለን። መዳን በጸጋ በእምነት በኩል የሚገኝ የእግዚአብሔር ስጦታ መሆኑን አጥብቀን እናምናለን፤ ነገር ግን ይህ እምነት በሥራ የሚገለጥና የሚጸና 'ሕያው እምነት' እንጂ፣ ከሥራ የተለየ 'የሞተ እምነት' አይደለም። 'መዳን በሥራ ጭምር ነው' የምንለው ሥራ የመዳን ምንጭ ወይም የጸጋው ዋጋ ስለሆነ ሳይሆን፣ እውነተኛና የሚያድን እምነት ያለ መልካም ሥራ ሊኖር ስለማይችል ነው።

ለዚህ እምነታችን መሠረቱ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ የጻፈው ቃል ነው፦ «ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህንም ከአምላክ እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራም አይደለም።» (ኤፌሶን 2፥8-9) የትኛውም ሰብዓዊ ጥረት፣ የሕግጋት መጠበቅ ወይም በጎ ሥራ የእግዚአብሔርን ጸጋ በራሱ ሊያስገኝ አይችልም። ይሁን እንጂ፣ ይህ የመዳን ጸጋ የሚሠራው በእምነት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለሚያስተምረው እምነት ስናወራ ግን፣ በአእምሮ ማወቅ ወይም በቃል መናገር ብቻ አይደለም። አጋንንትም በእግዚአብሔር ያምናሉ፤ ይንቀጠቀጡማል (ያዕቆብ 2፥19)፤ ይህ እምነት ግን አያድንም። የሚያድነው እምነት ንቁ፣ ሕያውና ፍሬያማ የሆነ እምነት ነው። ሐዋርያው ያዕቆብ ይህን ሲያብራራ፦ «እንዲሁም እምነት ደግሞ ሥራ ከሌለው በብቻው ሙት ነው። ነገር ግን አንድ ሰው፦ አንተ እምነት አለህ እኔም ሥራ አለኝ፤ ሥራ የሌለበትን እምነትህን አሳየኝ እኔም በሥራ እምነቴን አሳይሃለሁ ይላል።» (ያዕቆብ 2፥17-18) ብሏል። ከዚህም አልፎ፣ «አያችሁ ሰው በሥራ እንዲጸድቅ እንጂ በእምነት ብቻ እንዳልሆነ?» (ያዕቆብ 2፥24) በማለት፣ እምነት ብቻውን ሳይሆን ከሥራ ጋር መሆን እንዳለበት አጽንቶ ያስቀምጣል። «ሥጋ ያለ ነፍስ የሞተ እንደ ሆነ እንዲሁ ሥራ የሌለበት እምነት ደግሞ የሞተ ነው።» (ያዕቆብ 2፥26) የሚለው ቃሉም የማያሻማና ግልጽ ነው።

ቅዱስ ጳውሎስ 'ከሥራ አይደለም' ሲል የሚናገረው ስለ 'ሙሴ ሕግ ሥራዎች' (ሥርዓተ ኦሪት፣ ለምሳሌ ግዝረት፣ የሰንበት ዓይነት አከባበር፣ የምግብ ሕግጋት) እንጂ፣ በእምነት የዳነ ሰው በመንፈስ ቅዱስ አማካይነት ስለሚያደርጋቸው 'የጽድቅ ሥራዎች' እና 'የበጎ አድራጎት ተግባራት' አይደለም። ቅዱስ ጳውሎስ በሮሜና በገላቲያ መልእክቶቹ የአይሁድን በሕገ ኦሪት ሥራ በመመካት የራሳቸውን ጽድቅ የማቆም ዝንባሌን ሲያርም ነበር። በመሆኑም እምነትን ያነጻጽረው ከሕገ ኦሪት ሥራዎች ጋር እንጂ፣ ከእውነተኛ የክርስቲያናዊ ሕይወት ፍሬዎች ጋር አይደለም። ራሱ ቅዱስ ጳውሎስ በመልእክቱ ላይ እውነተኛ እምነት ምን መምሰል እንዳለበት ሲያብራራ፦ «በክርስቶስ ኢየሱስ ሆኖ በፍቅር የሚሠራ እምነት እንጂ መገረዝ ቢሆን ወይም አለመገረዝ አይጠቅምምና።» (ገላቲያ 5፥6) በማለት፣ እውነተኛ እምነት በፍቅር በሆነ ተግባር እንደሚገለጥ አስተምሯል። በተጨማሪም፦ «እኛ ፍጥረቶቹ ነንና፤ በመልካም ሥራ እንመላለስ ዘንድ በክርስቶስ ኢየሱስ ተፈጠርን፤ እግዚአብሔር አስቀድሞ ያዘጋጀውም ይህን ነው።» (ኤፌሶን 2፥10) በማለት፣ በጸጋ የዳነው ለእኛ አስቀድሞ ለተዘጋጀው መልካም ሥራ እንደሆነ ይናገራል። ይህ ማለት ሥራ የመዳን ምክንያት ሳይሆን፣ የዳነ ሰው ሕይወት ተፈጥሯዊ ፍሬና የእግዚአብሔር ጸጋ መገለጫ ነው።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ለደቀ መዛሙርቱ በሰጠው ትምህርት፣ ድኅነት ከትእዛዛት አጠባበቅና ከመልካም ሥራ ጋር የተቆራኘ መሆኑን አጽንቶታል። 'ወደ ሕይወት መግባት ብትወድ ትእዛዛትን ጠብቅ' (ማቴዎስ 19፥17) በማለት የዘላለም ሕይወት ምኞት ከተግባር ጋር የተያያዘ መሆኑን አስተምሯል። እንዲሁም በተራራው ስብከቱ ላይ፦ «በሰማያት ያለውን የአባቴን ፈቃድ የሚያደርግ እንጂ፦ ጌታ ሆይ፥ ጌታ ሆይ፥ የሚለኝ ሁሉ መንግሥተ ሰማያት የሚገባ አይደለም።» (ማቴዎስ 7፥21) በማለት በቃል ብቻ የሚገለጥ እምነት ለመንግሥተ ሰማያት እንደማያበቃ አስምሮበታል። ይህ ማለት 'አባቴን ፈቃድ ማድረግ' የተባለው ሥራ እንጂ ሌላ አይደለም።

መጽሐፍ ቅዱስ አማኞች በፍጻሜው የሚፈረድባቸውና ዋጋ የሚያገኙት 'እንደ ሥራቸው' መሆኑን በተደጋጋሚ ያስተምራል። «የሰው ልጅ በዚያን ጊዜ በክብሩ ይመጣል፤... የሰው ልጅ እያንዳንዱን እንደ ሥራው ይከፍለዋልና።» (ማቴዎስ 16፥27) «እያንዳንዱን እንደ ሥራው ይከፍለዋል፤» (ሮሜ 2፥6) «እያንዳንዱም በሥጋው ሳለ ያደረገውን፣ ጥሩም ቢሆን መጥፎ፣ ለመቀበል ሁላችን በክርስቶስ የፍርድ ወንበር ፊት ልንገለጥ ይገባናልና።» (2ኛ ቆሮንቶስ 5፥10) «...ሙታንም ታላላቆችና ትናናሾች በዙፋኑ ፊት ቆመው አየሁ፤ መጻሕፍትም ተከፈቱ፤ ሌላ መጽሐፍም ተከፈተ እርሱም የሕይወት መጽሐፍ ነው፤ ሙታንም በመጻሕፍት ተጽፎ እንደ ነበረው እንደ ሥራቸው ተፈረደባቸው። ባሕርም በእርሷ ያሉትን ሙታን ሰጠች፥ ሞትና ሲኦልም በእነርሱ ዘንድ ያሉትን ሙታን ሰጡ፤ እያንዳንዱም እንደ ሥራው ተፈረደበት።» (ራዕይ 20፥12-13) እነዚህ ሁሉ ጥቅሶች እንደሚያመለክቱት የመጨረሻው ድኅነትና የዘላለም ሕይወት ከሥራ ጋር የተያያዘ ነው። ሥራ የምንፈረድበት መሠረት እንጂ የምንድንበት ምክንያት ባይሆንም፣ የዳነ ሕይወት ምልክትና ማጽኛ ነው።

ቅዱስ ጴጥሮስም በመልእክቱ ላይ፦ 'ለሰው ፊት ሳያደላ በእያንዳንዱ ላይ እንደ ሥራው የሚፈርደውን አባት ብላችሁ ብትጠሩ በእንግድነታችሁ ዘመን በፍርሃት ኑሩ' (1ኛ ጴጥሮስ 1፥17) በማለት፣ ፍርዱ 'እንደ ሥራ' መሆኑንና ይህም ክርስቲያናዊ ሕይወትን በፍርሃትና በቅድስና (በሥራ) መምራት እንደሚገባ ያስረዳል። በተጨማሪም ጌታ በራእይ ዮሐንስ ላይ፦ «እነሆ፥ በቶሎ እመጣለሁ፥ ለእያንዳንዱም እንደ ሥራው መጠን እከፍል ዘንድ ዋጋዬ ከእኔ ጋር አለ።» (ራዕይ 22፥12) ሲል መናገሩ እምነት ብቻውን ዋጋ እንደማያስገኝ ትልቅ ማስረጃ ነው።

ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምታስተምረው ድኅነት የጸጋ ነው፤ የሚገኘውም በክርስቶስ በማመን ነው። ነገር ግን ይህ እምነት በፍቅር የሚሠራ፣ በሥራ የሚገለጥና የሚጸና ሕያው እምነት እንጂ፣ በቃል ብቻ የሚቀር የሞተ እምነት አይደለም። ሥራ የመዳን ዋጋ ሳይሆን፣ የዳነ ሕይወት ፍሬ፣ የእግዚአብሔር ጸጋ በእኛ የሚሠራበት መንገድና የመዳን ሂደት ወሳኝ ክፍል ነው። እምነት ያለ ሥራ ዘር ብቻ ነው፤ ሥራ ደግሞ የእምነት አዝመራ ነው። ያለ ዘር አዝመራ እንደሌለ ሁሉ፣ ያለ አዝመራም ዘር ብቻውን አይጠቅምም።

መጽሐፍ ቅዱስ የሚያስተምረው መዳን በክርስቶስ ለምናምን በጸጋ የተሰጠ፣ ነገር ግን በሕይወት ዘመን ሁሉ በቅድስና እያደግን የምናስፈጽመው መንፈሳዊ ጉዞና ሂደት መሆኑን ነው። ድኅነት የአንድ ጊዜ ውሳኔ ወይም የሕግ አወሳሰን ብቻ አይደለም። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መዳንን የምትመለከተው እንደ ድንገተኛ ኩነት ሳይሆን እንደ ረጅም የሕይወት ሩጫና ቅድስና ነው፤ መዳን በቅጽበት ተከስቶ ያበቃል የሚለው የፕሮቴስታንት ትምህርት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ የሌለውና አማኙን ለግዴለሽነት የሚዳርግ አደገኛ ስሕተት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ድኅነትን እንደ ቀጣይ ሂደትና ገና እንደሚፈጸም ተስፋ እንዲህ ሲል በማያሻማ ቋንቋ ይገልጸዋል፦ «ወዳጆቼ ሆይ፣ ሁልጊዜ እንደ ታዘዛችሁ፣ በአሁኑ ጊዜ ከፊት ይልቅ፣ በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ።» (ፊልጵስዩስ 2፥12) እንዲሁም፦ «የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት፥ ለእኛ 'ለምንድን' (እየዳንን ላለን) ግን የእግዚአብሔር ኃይል ነውና።» (1ኛ ቆሮንቶስ 1፥18) መዳን የአንድ ጊዜ ውሳኔ ወይም የሕግ አወሳሰን ብቻ ቢሆን ኖሮ 'ፈጽሙ' ወይም 'እየዳንን ያለን' የሚሉ ቃላት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ አይገኙም ነበር። ስለዚህ ድኅነት አማኙ ከጸጋው ጋር እየተባበረ እስከ ፍጻሜው የሚሮጥበት የቅድስና ጉዞ ነው።

'መዳን ያለፈ ድርጊት ነው (ድነናል)፦' ይህ በክርስቶስ ቤዛነት ከኃጢአትና ከሞት ፍርድ ነጻ መውጣታችንን የሚያመለክት የመዳን መነሻ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ፦ «ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህንም ከአምላክ እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራም አይደለም።» (ኤፌሶን 2፥8-9) በማለት እንደገለጸው፣ ይህ መሠረት በሰው ጥረት ሳይሆን በጸጋ የተሰጠ ስጦታ ነው። በጥምቀት ከክርስቶስ ጋር አንድ በመሆን (ሮሜ 6፥3-5) ይህን የመዳን ጸጋ ገንዘብ እናደርጋለን። ነገር ግን ይህ ጅማሬ እንጂ ፍጻሜ አይደለም።

'መዳን የአሁኑ ሂደት ነው (እየዳንን ነው)፦' ድኅነት በዚህ ምድር በምንኖርበት ዘመን ሁሉ የምንሠራበትና የምናስፈጽመው ተግባር ነው። ከላይ እንደጠቀስነው ቅዱስ ጳውሎስ 'መዳናችሁን ፈጽሙ' ሲል፣ መዳን የተጠናቀቀ 'ፓኬጅ' ቢሆን ኖሮ 'ፈጽሙ' ባላለን ነበር። 'መፈጸም' ማለት ቀድሞ የተጀመረውን ወደ ፍጻሜ ማድረስ ማለት ነው። ይህ ሂደት ቅድስና ይባላል። ሐዋርያው ጴጥሮስም አማኞች በጸጋ እንዲያድጉ ሲያዝ፦ «ነገር ግን በጌታችንና በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋና እውቀት እደጉ።» (2ኛ ጴጥሮስ 3፥18) ይላል። ማደግ ደግሞ ሂደት እንጂ ቅጽበት አይደለም። በየቀኑ ከአሮጌው ሰውነታችን እየተራቆትን አዲሱን የክርስቶስን ምሳሌነት የምንለብስበት ጉዞ ነው (ኤፌሶን 4፥22-24)።

'መዳን የወደፊት ተስፋ ነው (ንድናለን)፦' የመዳን ሂደት ሙሉ በሙሉ ፍጻሜውን የሚያገኘው ጌታ በክብር ሲመጣ ነው። አማኝ እስከ መጨረሻው መጽናት እንዳለበት ጌታችን በግልጽ አስጠንቅቋል፦ «እስከ መጨረሻ የሚጸና እርሱ ይድናል።» (ማቴዎስ 24፥13) መዳን በቅጽበት ተከስቶ የሚያልቅ ቢሆን ኖሮ 'መጽናት' የሚለው ቃል ትርጉም አይኖረውም ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስም የድኅነትን ፍጻሜ ገና እንደሚጠበቅ ተስፋ ሲገልጽ፦ «ካመንንበት ጊዜ ይልቅ አሁን መዳናችን ወደ እኛ ቀርቧልና።» (ሮሜ 13፥11) ብሏል። እንዲሁም፦ «እኛ ግን በመንፈስ ከእምነት የጽድቅን ተስፋ እንጠባበቃለንና።» (ገላቲያ 5፥5) በማለት ድኅነት ገና የሚጠበቅ የጽድቅ ተስፋ መሆኑን ያረጋግጣል።

የክርስትና ሕይወት ሩጫና ገድል እንደሆነ ቅዱስ መጽሐፍ በብዙ ቦታዎች ይመሰክራል። ሐዋርያው ጳውሎስ በሕይወቱ መጨረሻ ላይ፦ «መልካሙን ገድል ተጋድዬአለሁ፣ ሩጫዬንም ጨርሼአለሁ፣ እምነትንም ጠብቄአለሁ፤» (2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥7) ሲል ሩጫውን ስላልጨረሰ አማኝ ገና በሂደት ላይ መሆኑን ያስረዳል። ሩጫው ገና ካልተጠናቀቀ 'ድኛለሁ' ብሎ መቀመጥ ቃሉን መቃወም ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስም፦ «የእምነታችሁን ፍጻሜ እርሱም የነፍሳችሁን መዳን ስለምትቀበሉ...» (1ኛ ጴጥሮስ 1፥9) በማለት መዳንን እንደ እምነት 'ፍጻሜ' እንጂ እንደ መጀመሪያ ቅጽበት ብቻ አይመለከተውም። በተጨማሪም፦ «...መለኮታዊ ባሕርይ ተካፋዮች እንድትሆኑ...» (2ኛ ጴጥሮስ 1፥4) ይላል። ይህ መለኮታዊ ባሕርይን መካፈል (ቴዎሲስ) በጸሎት፣ በጾም፣ በቅዱስ ቁርባንና በትእዛዛት መጠበቅ ውስጥ በሂደት የሚገኝ የቅድስና ከፍታ ነው።

ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ድኅነትን 'የሕይወት መንገድ' ትለዋለች። ድኅነት በመስቀል ላይ ተጀምሯል፤ በጥምቀት ወደ እኛ መጥቷል፤ በንስሐና በቅዱስ ቁርባን ይታደሳል፤ በትእዛዛት አጠባበቅ ይጸናል፤ በዳግም ምጽዓትም ፍጹም ይሆናል። መዳን በቅጽበት የሚሆን የሕግ አወሳሰን ብቻ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ጸጋና በሰው ትጋት የሚፈጸም የሕይወት ለውጥ ነው። ቅዱስ ጳውሎስ፦ «እንግዲህ የቆመ የሚመስለው እንዳይወድቅ ይጠንቀቅ።» (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥12) እንዳለ፣ መዳን በጥንቃቄና በቅድስና ጉዞ የሚጠበቅ እንጂ በአንድ ቅጽበት ተቀብሎ በግዴለሽነት የሚጣል 'ደህንነት' አይደለም።

ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ቅዱሳት መጻሕፍትን የእግዚአብሔር እስትንፋስ ያለባቸው፣ የማይለወጡና የሃይማኖታችን ዋነኛ የጽሑፍ ምንጭ አድርጋ በታላቅ ክብር ትቀበላለች። ነገር ግን 'መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ' Sola Scriptura የሚለው የፕሮቴስታንት አስተምህሮ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ የሌለው፣ በታሪክም ያልነበረና የመጽሐፍ ቅዱስን ምንጭና ባለቤትነት የሚክድ መሠረተ ቢስ ፈጠራ ነው። ቅዱስ ትውፊት ማለት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት ከሐዋርያት ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ ሳይበረዝ የቆየ የሕይወት፣ የእምነትና የአምልኮ ቅብብሎሽ ነው። መጽሐፍ ቅዱስን ከትውፊት ነጥሎ ማየት አካልን ከነፍስ የመለየት ያህል የክርስትናን እውነት ያመክናል።

ትውፊት ለምን ያስፈልጋል? መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የትውፊት ውጤት ስለሆነ ነው! ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አንድም መስመር አልጻፈም፤ ሐዋርያትንም 'ሂዱና ጻፉ' ሳይሆን ያላቸው 'ሂዱና አስተምሩ' (ማቴዎስ 28:19) ነው። ቤተ ክርስቲያን የተመሠረተችውና አማኞች የዳኑት አዲስ ኪዳን ሳይጻፍ በፊት በቃል ትውፊት ነበር። ሐዋርያት ትምህርታቸውን ያስተላለፉት በጽሑፍ ብቻ ሳይሆን በቃልና በተግባር ጭምር መሆኑን መጽሐፍ ቅዱስ እንዲህ ሲል ያረጋግጣል፦ «እንግዲህ ወንድሞች ሆይ፥ ጸንታችሁ ቁሙ በእኛም ቢሆን ወይም በመልእክታችን የተማራችሁትን ወግ (ትውፊት) ያዙ።» (2ኛ ተሰሎንቄ 2፥15) እዚህ ጋር ቅዱስ ጳውሎስ 'በመላእክታችን' (በጽሑፍ) እና 'በእኛ' (በቃል/በትውፊት) የተላለፈውን ትምህርት እኩል በሆነ ሥልጣን እንድንይዝ ያዝዛል። ሐዋርያው 'መጽሐፍ ቅዱስን ብቻ ያዙ' አላለም፤ ይልቁንም 'ትውፊትን ያዙ' ነው ያለው። ትውፊትን አለመቀበል 'ያለ ሥርዓት መሄድ' እንደሆነና በጌታ ስም መወገዝ ያለበት ክህደት መሆኑንም አጽንቶታል (2ኛ ተሰሎንቄ 3፥6)።

የቤተ ክርስቲያን ታሪክ እንደሚመሰክረው፣ መጽሐፍ ቅዱስ የትኛው መጽሐፍ ቅዱስ እንደሆነ (ቀኖናውን) የነገረችን ራሷ ቤተ ክርስቲያን በትውፊቷ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ 'እነዚህ 66 ወይም 81 መጻሕፍት ቅዱስ መጽሐፍ ናቸው' የሚል ዝርዝር የለም። ይህን ዝርዝር ለይቶ የሰጠን በታሪክ የታየውና በመንፈስ ቅዱስ የሚመራው የቤተ ክርስቲያን ትውፊት ነው። ስለዚህ ዛሬ ፕሮቴስታንቶች በእጃቸው የያዙት መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የትውፊት ውጤት ነው። ትውፊትን መናቅ ማለት መጽሐፍ ቅዱስን የሰጠንን እጅ መንከስና የመጽሐፉን ትክክለኛነት መጠራጠር ማለት ነው። ያለ ትውፊት መጽሐፍ ቅዱስ ሊኖርም ሆነ ሊታወቅ አይችልም ነበር።

መጽሐፍ ቅዱስን በትክክል ለመተርጎም የቤተ ክርስቲያን ትውፊት የግድ ያስፈልጋል። መጽሐፍ ቅዱስን ከትውፊት ውጪ በራስ አእምሮ መተርጎም ወደ ጥፋትና ወደ መከፋፈል እንደሚመራ ቅዱስ ጴጥሮስ አስጠንቅቋል፦ «...በእነዚያ መጻሕፍት ዘንድ ለመረዳት የሚያስቸግር አንዳች ነገር አለ፤ ያልተማሩትና የማይጸኑትም ሌሎች መጻሕፍትን እንደሚያደርጉ ለእነርሱ ለጥፋታቸው ያጣምሟቸዋል።» (2ኛ ጴጥሮስ 3፥16) 'ያልተማሩት' የተባሉት በቤተ ክርስቲያን ትውፊትና በትክክለኛው የሐዋርያት ትርጓሜ ያልታነጹትን ነው። ለዚህም ነው ሐዋርያው ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያንን፦ «የእውነት ዓምድና መሠረት» (1ኛ ጢሞቴዎስ 3፥15) ብሎ የጠራት። እውነት የሚጠበቀውና በትክክል የሚተረጎመው በግል ጥቅስ መምዘዝ ሳይሆን 'የእውነት ዓምድ' በሆነችው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። መጽሐፍ ቅዱስን 'ብቻ' የሚሉ ወገኖች ዛሬ በሺዎች ለሚቆጠሩ ቤተ እምነቶች መከፋፈላቸው ትውፊትን የመተውና የግል ትርጓሜን የመከተል መራራ ውጤት ነው።

መጽሐፍ ቅዱስ በራሱ ብቻውን ለሁሉም ነገር ዝርዝር ማብራሪያ እንደማይሰጥና ሐዋርያት ያልጻፉት ግን ያስተማሩት ብዙ ምስጢር እንዳለ ቅዱስ ዮሐንስ እንዲህ ሲል ገልጾታል፦ «የምጽፍላችሁ ብዙ ነገር ሳለኝ በወረቀትና በቀለም ልጽፈው አልወድም፤ ዳሩ ግን ደስታችሁ ፍጹም እንዲሆን ወደ እናንተ ልመጣ አፍ ለአፍም ልነጋገራችሁ ተስፋ አደርጋለሁ።» (2ኛ ዮሐንስ 1፥12) ይህ 'አፍ ለአፍ' የተነጋገሩትና ያልተጻፈው የሐዋርያት ትምህርት በቤተ ክርስቲያን ትውፊት ውስጥ የሚጠበቅ ሕያው አደራ ነው። ቅዱስ ጳውሎስም ለጢሞቴዎስ ሲመክረው 'የሰማኸውን... አደራ ስጥ' (2ኛ ጢሞቴዎስ 2፥2) እንጂ 'ያነበብከውን' አላለም። ይህ 'በሰንሰለት' የሚተላለፍ የቃል አደራ ነው ቤተ ክርስቲያንን እስከ ዛሬ ድረስ በእውነት አጽንቶ ያቆያት።

ስናጠቃልል፣ 'መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ' የሚለው መርሕ ራሱ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሌለ 'ሰው ሠራሽ ትውፊት' ነው። እውነተኛው የሐዋርያት ትምህርት ግን ቅዱስ ጽሑፍንና የቃል ትውፊትን አዋህዶ መያዝ ነው። ያለ ትውፊት መጽሐፍ ቅዱስን መያዝ ማለት፣ ቁልፍ የሌለው ሳጥን እንደ መያዝ ነው። ቅዱስ ትውፊት መጽሐፍ ቅዱስን የምንከፍትበት፣ በትክክል የምንረዳበትና የሐዋርያትን ኦሪጅናል እምነት የምንኖርበት ሕያው መንገድ ነው። ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስና ቅዱስ ትውፊት የማይነጣጠሉ፣ አንዱ ለሌላው ምስክር የሆኑ የእግዚአብሔር ቃል መገለጫዎች ናቸው።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትጠቀምበት የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና፣ በፕሮቴስታንት ወገኖች ዘንድ ከሚታወቀው ቀኖና በመጠኑ ሰፋ ያለ ነው። ይህ የሆነበት ምክንያት ቤተ ክርስቲያናችን ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ በቅዱስ ትውፊት ሲተላለፍ የመጣውንና ቀደምት ክርስቲያኖችም ሲጠቀሙበት የነበረውን ጥንታዊና ሰፊ ቀኖና የምትከተል በመሆኗ ነው። እነዚህ መጻሕፍት 'አዋልድ' ወይም 'ከቀኖና ውጪ' ሳይሆኑ የቤተ ክርስቲያን አንጋፋ የመጽሐፍ ቅዱስ ዝርዝር አካል ናቸው። ማብራሪያ የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና አፈጣጠር ታሪክ ውስብስብና በርካታ ክፍለ ዘመናትን የወሰደ ነው። በተለይም የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ዝርዝር በግልጽ ተቀምጦ የነበረ አንድ ወጥ ዝርዝር አልነበረም። በክርስቶስ ዘመንና ከዚያ ቀደም ብሎ በስፋት ይሠራበት የነበረውና በግሪክኛ ተናጋሪ አይሁድም ሆነ ቀደምት ክርስቲያኖች ዘንድ ተወዳጅ የነበረው የብሉይ ኪዳን ትርጉም የሰባ ሊቃናት ትርጉም በመባል ይታወቃል። ይህ ትርጉም የተዘጋጀው በሦስተኛውና በሁለተኛው መቶ ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት በግብፅ እስክንድርያ ሲሆን፣ በዕብራይስጥ ከነበሩት መጻሕፍት በተጨማሪ በዚያን ጊዜ በስፋት ይነበቡ የነበሩ በግሪክኛና በአረማይስጥ የተጻፉ መጻሕፍትንም አካቷል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስና ሐዋርያት የብሉይ ኪዳንን መጻሕፍት ሲጠቅሱ፣ አብዛኛውን ጊዜ የሚጠቀሙት የሰባ ሊቃናትን ትርጉም ነበር። በአዲስ ኪዳን ውስጥ ከብሉይ ኪዳን የተወሰዱት ጥቅሶች ከዕብራይስጡ መደበኛ ቅጂ ይልቅ ከሰባ ሊቃናት ትርጉም ጋር በቅርበት የሚገናኙ መሆናቸውን የጥናት ሊቃውንት ያረጋግጣሉ። ይህ የሚያሳየው የሰባ ሊቃናት ትርጉም በሐዋርያት ዘመን የነበረ የቤተ ክርስቲያን 'መጽሐፍ ቅዱስ' እንደነበረ ነው። ከክርስቶስ ዕርገትና ከክርስትና መስፋፋት በኋላ፣ አይሁድ በያቭኔ ጉባኤ (በግምት በ90-100 ዓ.ም.) ላይ የራሳቸውን የብሉይ ኪዳን ቀኖና የመወሰን ሂደት አከናወኑ። በዚህ ጊዜ የወሰኑት ቀኖና በዋናነት በዕብራይስጥ ብቻ የተገኙና ከተወሰነ ጊዜ በፊት የተጻፉ (በግምት እስከ ዕዝራ-ነህምያ ወይም መቃብያን ዘመን መጀመሪያ) መጻሕፍትን ብቻ እንዲያካትት ነበር። ይህ ውሳኔ የተደረገበት አንዱ ምክንያት፣ ክርስቲያኖች በሰባ ሊቃናት ትርጉም ውስጥ የሚገኙ መጻሕፍትን (ለምሳሌ የመጽሐፈ ጥበብ ክፍል የሆኑትን) ለክርስቶስ መሲሕነት መረጃ አድርገው መጠቀማቸው ነበር። በመሆኑም፣ የፕሮቴስታንት ወገኖች የሚከተሉት የብሉይ ኪዳን ቀኖና፣ በክርስቶስ ዘመን ከነበረው የሰባ ሊቃናት ትርጉም ቀኖና ይልቅ፣ ከክርስቶስ ልደት በኋላ በአይሁድ ረባናት በተወሰነው አነስተኛ ቀኖና ላይ የተመሠረተ ነው። የጥንቷ ክርስትና ግን በአይሁድ ረባናት ውሳኔ ሳይሆን፣ በሐዋርያት በተሰጠው ትምህርትና በመንፈስ ቅዱስ ምሪት ትመራ ነበር። ቅድስት ቤተ ክርስቲያን ከሐዋርያት የተቀበለችውን የሰባ ሊቃናት ትርጉም ቀኖና ጠብቃለች። የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖናን የለዩትና ያጸኑት የቤተ ክርስቲያን አባቶችና ጉባኤያት ናቸው። ለምሳሌ፣ እንደ እስክንድርያ፣ አንጾኪያ ባሉ ታላላቅ መንፈሳዊ ማዕከላት ሲነበቡና ሲተላለፉ የኖሩት መጻሕፍት ቀስ በቀስ በዓለም አቀፍ ደረጃ ዕውቅና አገኙ። እንደ ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ፣ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳርያ ያሉ ታላላቅ አባቶች ምንም እንኳ አንዳንዶቹ መጻሕፍት ከሌሎቹ የሚለዩበት ደረጃ እንዳለ ቢጠቁሙም፣ እነዚህን መጻሕፍት በቤተ ክርስቲያን እንዲነበቡ፣ ለመንፈሳዊ ትምህርት እንዲያገለግሉና መንፈሳዊ ጥቅም እንዳላቸው ተስማምተዋል። ለምሳሌ፣ ቅዱስ አትናቴዎስ በተለየ ዝርዝሩ ውስጥ ባይከታቸውም፣ እንደ ጥበብ፣ ሲራክ፣ አስቴር ያሉ መጻሕፍት 'እንዲነበቡ' በማለት ከቀኖና ውጪ ከሆኑት ለይቶ አስቀምጧቸዋል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትከተለው ቀኖና ከእስክንድርያ ጥንታዊ ቀኖና ጋር የቀረበ ሲሆን፣ የሐዋርያትን ትምህርትና የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ልምምድን የሚንጸባረቅ ነው። እንደ መጽሐፈ ሲራክ ያሉ መጻሕፍት፣ ለምሳሌ፣ ከብሉይ ኪዳን የጥበብ ሥነ ጽሑፎች (ምሳሌ፣ መክብብ) ጋር የሚመደቡ ሲሆኑ፣ በውስጣቸው የያዙት የእግዚአብሔርን ፍራቻ፣ የሥነ ምግባር መመሪያዎች፣ ስለ ጥበብ ምንነትና ጥቅም፣ ስለ ቤተሰብ ሕይወት፣ ስለ ማኅበራዊ ፍትሕ የሚሰጡት ትምህርት ከመጽሐፍ ቅዱስ ዋና መልእክት ጋር የሚስማማ ነው። መጽሐፈ ሲራክ ራሱ ስለ ጥበብ ሲናገር፦ «የጥበብ ሁሉ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው፤ በታመኑት ዘንድም ጥበብ ከማኅፀን የተፈጠረች ናት፥ ከዘላለምም በታመኑት ዘንድ ትኖራለች።» (ሲራክ 1፥14) በማለት ከመጽሐፍ ቅዱስ ዋና ትምህርት ጋር የሚስማማ ትምህርት ይሰጣል። እነዚህ መጻሕፍት ለዘመናት በቤተ ክርስቲያን የአምልኮ ሥርዓት ሲነበቡ፣ ለምእመናንም ሲተረጎሙና ሲያስተምሩ ኖረዋል። ይህ ራሱ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የቤተ ክርስቲያን ሕያው አካል በመሆን የጸና ምስክርነት ነው። ፕሮቴስታንቶች በ16ኛው መቶ ዘመን ከ1500 ዓመታት በላይ በቤተ ክርስቲያን ሲነበቡና እንደ ቅዱስ መጽሐፍ ሲቆጠሩ የነበሩ መጻሕፍትን ያነሱት፣ በዋናነት በዚያን ጊዜ በነበረው የዕብራይስጥ ቅጂ ያልተካተቱ በመሆናቸው እና አንዳንዶቹ (ለምሳሌ መቃብያን) ለፕሮቴስታንት እምነት መሠረት ለሆነው 'በእምነት ብቻ መጽደቅ' ለሚለው ትምህርት በቀጥታ የማይመቹ ሆነው በመገኘታቸው ነው። ይህ ደግሞ የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣን የሚወስነው የቤተ ክርስቲያን ትውፊትና የመንፈስ ቅዱስ መሪነት ሳይሆን፣ ዘግይቶ የመጣ የአይሁድ ቀኖና እና የፕሮቴስታንት ሥነ መለኮት አመለካከት መሆኑን ያሳያል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እንደ ሲራክ ያሉ መጻሕፍትን የምትጠቀመው ከክርስቶስ ዘመን በፊት ጀምሮ በስፋት ይሠራበት የነበረውንና ሐዋርያትም የተጠቀሙበትን የሰባ ሊቃናት ትርጉም መሠረት ያደረገውን ጥንታዊ የቤተ ክርስቲያን ቀኖና በመጠበቋ ነው። እነዚህ መጻሕፍት በመንፈስ ቅዱስ በተመራች ቤተ ክርስቲያን የተለዩና ለሃይማኖት ሕይወት አስፈላጊ ሆነው የተገኙ ናቸው። የፕሮቴስታንት ወገኖች ቀኖና ያጠበቡት ከዘገየ የአይሁድ ውሳኔና ከራሳቸው ሥነ መለኮት ተነስተው ሲሆን፣ ይህም ከጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ልምምድ የወጣ ነው። የእኛ ቀኖና የሐዋርያዊትና ጥንታዊት ቤተ ክርስቲያን ቀኖና ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በእግዚአብሔርና በሰው ልጆች መካከል ያለ ብቸኛ አስታራቂ መሆኑን ያለምንም ቅድመ ሁኔታ ታምናለች፣ ታስተምራለችም። እርሱ ብቻ ነው በመስቀል ላይ ባፈሰሰው ቅዱስ ደሙ የሰው ልጆችን ከኃጢአት፣ ከሞትና ከዲያብሎስ ባርነት ዋጅቶ ከእግዚአብሔር ጋር ያስታረቀን። ቅዱሳንንና እመቤታችንን የምንለምነው ወይም አማላጅነታቸውን የምንፈልገው ግን ይህንን የክርስቶስን ልዩ የአስታራቂነት ሥራ በመሻር ወይም በመተካት አይደለም፤ ይልቁንም በእርሱ አካል በሆነችው ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ባለው የቅዱሳን ህብረትና እርስ በእርስ የመደጋገፍ ሥርዓት መሠረት ነው። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች የቅዱሳንን አማላጅነት መቃወም ሲፈልጉ፣ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በ1ኛ ጢሞቴዎስ 2፥5 ላይ የገለጸውን የክርስቶስን ብቸኛ አስታራቂነት ይጠቅሳሉ። ይህ ጥቅስ እውነት ሲሆን፣ የሚያመለክተው ግን ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በመለኮታዊ ባሕርዩ እግዚአብሔርን፣ በሰብዓዊ ባሕርዩ ደግሞ የሰውን ወገን በመወከል፣ በመስቀል ላይ ፍጹም የሆነ ቤዛነትን በመፈጸም፣ የእግዚአብሔርን ቁጣ በማብረድና የሰው ልጆችን ከእግዚአብሔር ጋር በማስታረቅ ረገድ ያለውን ልዩና ተወዳዳሪ የሌለው ሚና ነው። እርሱ ብቻ ነው በመለኮታዊ ሥልጣኑና በንጹሕ መስዋዕትነቱ በኃጢአት ምክንያት የተፈጠረውን ጥል የሻረው። ማንም ፍጡር፣ ሰውም ሆነ መልአክ፣ ይህን ሥልጣንና ችሎታ የለውም። ይህ የክርስቶስ ልዩ የአስታራቂነት ሥራ ነው። ነገር ግን 'አስታራቂነት' የሚለው የክርስቶስ ልዩ ሚና፣ አማኞች እርስ በእርሳቸው ወይም ቅዱሳን ስለ አማኞች እንዳይማልዱ የሚከለክል አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ እንደሚያስተምረው፣ እግዚአብሔር ከእኛ የጽድቅ ሕይወትና የጸሎት ትብብርን ይሻል። በምድር ያሉ አማኞች እርስ በእርሳቸው እንዲጸልዩ መጽሐፍ ቅዱስ ያበረታታል፦ «...እርስ በእርሳችሁ ኑዛዜ ተናዘዙ፣ ትፈወሱም ዘንድ እርስ በእርሳችሁ ጸልዩ፤ የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች።» (ያዕቆብ 5፥16)። ሐዋርያትም ራሳቸው እንዲጸልዩላቸው በተደጋጋሚ ጠይቀዋል፦ «ወንድሞች ሆይ፣ ስለ እኛ ጸልዩ...» (1ኛ ተሰሎንቄ 5፥25)፣ «...ከእኔ ጋር አብራችሁ ስለ እኔ ወደ እግዚአብሔር የምትጸልዩልኝ ዘንድ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስና በመንፈስ ፍቅር እለምናችኋለሁ።» (ሮሜ 15፥30)። ይህ የሚያሳየው በምድር ያሉ አማኞች ጸሎትና ምልጃ በእግዚአብሔር ዘንድ ተሰሚነት እንዳለውና የሌሎችን መንፈሳዊ ሕይወት እንደሚረዳ ነው። ጥያቄው፣ በምድር ያሉ ኃጢአተኛ ሰዎች እንኳን እርስ በእርሳቸው መጸለይ ከቻሉ፣ ከዚህ ዓለም ድካምና ኃጢአት ተለይተው በክርስቶስ ሕያው ሆነው ወደ እግዚአብሔር ፊት የቀረቡት ቅዱሳንስ ስለ እኛ መጸለይ አይችሉምን? የሚል ነው። የኦርቶዶክስ እምነት ዋና ምሰሶ ከሆኑት አንዱ የቅዱሳን ህብረት ነው። ይህም ማለት በክርስቶስ ያመኑ ሁሉ፣ በምድር ያሉ ገና ተጋዳዮችም ሆኑ በሰማይ ያሉ የድል አክሊል የተቀበሉ ቅዱሳን፣ በአንድ መንፈሳዊ አካል (በቤተ ክርስቲያን) የተዋሐዱና እርስ በእርሳቸው የማይነጣጠሉ ናቸው። ሞት በክርስቶስ ሕይወት ያሉትን አይለያቸውም፤ ይልቁንም ወደ እርሱ ይበልጥ ያቀርባቸዋል። «ነገር ግን እናንተ የደረሳችሁበት የጽዮን ተራራና የሕያው እግዚአብሔር ከተማ የሆነችው ሰማያዊቱ ኢየሩሳሌም፣ ከአእላፋት መላእክት ማኅበር፣ በሰማያት ስማቸው በተጻፈላቸው የበኩራት ማኅበርና ቤተ ክርስቲያን፣ የሁሉ ፍርድ አሸናፊ ወደሚሆን ወደ እግዚአብሔር፣ ፍጹማን ወደሚሆኑ ወደ ጻድቃን ነፍሳት...» (ዕብራውያን 12፥22-23) የሚለው ቃል በሰማይ ያሉትን ፍጹማን የጻድቃን ነፍሳትና በምድር ያለችውን ቤተ ክርስቲያን በአንድነት ይገልጻቸዋል። መጽሐፍ ቅዱስ በሰማይ ያሉ ቅዱሳን በምድር ያለውን ሁኔታ እንደሚያውቁና በምልጃ እንደሚሳተፉ ያሳያል፦ «...አራቱ እንስሶችና ሀያ አራቱ ሽማግሌዎች በበጉ ፊት ወደቁ፣ እያንዳንዳቸውም በገናና ዕጣን የሞላ የወርቅ ማሰሮ ነበራቸው፤ ዕጣኑም የቅዱሳን ጸሎት ነው።» (ራዕይ 5፥8)። ይህ የሚያሳየው በሰማይ ያሉት ሽማግሌዎች (የቤተ ክርስቲያን ተወካዮች) በምድር ያሉ ቅዱሳን ጸሎቶችን ለእግዚአብሔር እንደሚያቀርቡ ነው። በራዕይ 8፥3-4 ላይም መልአክ የቅዱሳንን ጸሎት ከመሠዊያው በሚወጣ ዕጣን አቅርቧል ይላል። እነዚህ በሰማይ የሚቀርቡት ጸሎቶች የምድር ላይ ቅዱሳን ጸሎት ሲሆኑ፣ በሰማይ ባሉት አገልጋዮች (መላእክትና ምናልባትም ቅዱሳን) በኩል እንደሚቀርቡ ያሳያል። ከዚህም በላይ፣ መጽሐፍ ቅዱስ የጻድቃን ጸሎት ኃይል እንዳለው ያስተምራል፤ «የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች።» (ያዕቆብ 5፥16)። ታላቁ ነቢይ ኤልያስ ጸሎት ዝናብን አቁሞ መልሷል (ያዕቆብ 5፥17-18)። ሙሴ ደግሞ ስለ እስራኤል ሕዝብ በተደጋጋሚ በመማለድ የእግዚአብሔርን ቁጣ መልሷል (ዘጸአት 32፥11-14፣ ዘኍልቍ 14፥13-20)። እነዚህ በምድር የነበሩ ጻድቃን ናቸው። በሰማይ ያሉ ቅዱሳን ግን በጽድቅ ተፈጽመዋል (ዕብራውያን 12፥23)፤ ዘወትር የእግዚአብሔርን ፊት ያያሉ፤ ከእርሱም ጋር ቅርበት አላቸው። የነርሱ ጸሎት በእግዚአብሔር ዘንድ የበለጠ ተሰሚነትና ሞገስ እንዳለው ቤተ ክርስቲያን ታምናለች። ይህም በክርስቶስ ባገኙት ጸጋና ቅድስና እንጂ በራሳቸው ኃይል አይደለም። እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም በሁሉም ቅዱሳን የላቀች ናት። እርሷ የእግዚአብሔር እናት (ቴኦቶኮስ) ናትና። ይህ የኒቂያ ጉባኤ (325 ዓ.ም.) እና የኤፌሶን ጉባኤ (431 ዓ.ም.) ያጸደቁት፣ የክርስቶስን ፍጹም አምላክነትና ፍጹም ሰውነት፣ እንዲሁም የሁለቱ ባሕርያት ያለመለየትና ያለመቀላቀል በአንድ አካል መዋሐድን የሚያስረዳ መሰረታዊ እምነት ነው። እርሷ የአምላክ እናት በመሆኗ ከልጇ ከክርስቶስ ጋር ያላት ግንኙነት የትኛውም ፍጡር ሊደርስበት የማይችል ነው። በቃና ዘገሊላ የነበረችውን ሠርግ ታሪክ ስንመለከት፣ ውኃ ባለቀ ጊዜ ለልጇ ስትነግረው፣ እርሱም 'ጊዜዬ ገና አልደረሰም' የሚመስል መልስ ቢሰጣትም፣ እርሷ ግን የአገልጋዮቹን ትኩረት ወደ እርሱ በመሳብ 'የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ' በማለት ተአምር እንዲደረግ ምክንያት ሆናለች (ዮሐንስ 2፥1-11)። ይህ የሚያሳየው የልጇን ፈቃድ የምታውቅና በልጇ ዘንድም የልዩ ምልጃ ሞገስ ያላት መሆኗን ነው። የእርሷ አማላጅነት ኃይል ያለው ከክርስቶስ ጋር ባላት የጠበቀ ግንኙነትና የእግዚአብሔር እናት በመሆኗ ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከጥንት ጀምሮ የቅዱሳንንና በተለይም የእመቤታችንን ምልጃ አስተምረዋል፣ ጽፈዋል፣ በጸሎታቸውም ተጠቅመዋል። ታላቁ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳርያ፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ (በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ውስጥ ትልቅ ቦታ ያላቸው) ሁሉም ስለ ቅዱሳን አማላጅነትና የእመቤታችን ከፍ ያለ ቦታ መስክረዋል። ለምሳሌ፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ሰማዕታት ሲናገር '...ከጌታ ጋር ቅርበት አላቸው... በሞገሳቸውም እኛን ይረዱናል...' በማለት አስተምሯል። ቅዱስ ኤፍሬም ደግሞ ለእመቤታችን የጸሎት መዝሙሮችን በመጻፍ 'የዓለም ሁሉ ተስፋ፣ የኃጢአተኞች መጠጊያ' በማለት አማላጅነቷን በሰፊው ገልጿል። ቅዱሳንን መለመን ወይም ማክበር ከእግዚአብሔር አምልኮ ፈጽሞ የተለየ አክብሮትና ውዳሴ ነው። አምልኮ ለአንድ አምላክ ለእግዚአብሔር ብቻ የተገባ ነው። ለቅዱሳን የምናሳየው አክብሮት ደግሞ በክርስቶስ ባገኙት የጸጋና የቅድስና ደረጃ መሠረት ነው። ይህ ልክ በምድር ላይ ለወላጆች፣ ለመምህራን፣ ለመሪዎች የምንሰጠውን ክብር ይመስላል፤ ነገር ግን በሰማይ ላሉ ቅዱሳን የምንሰጠው አክብሮት በመንፈሳዊ ሕይወታቸው ምክንያት የላቀ ነው። የአይኮኖችን ማክበር፣ በፊታቸው መስገድ ወይም መሳለም፣ የአክብሮትና የፍቅር መግለጫ እንጂ የጣዖት አምልኮ አይደለም፤ አምልኮ ለሚታየው ነገር ሳይሆን ከምስሉ በስተጀርባ ላለው አካል የሚሰጥ ነው። የቅዱሳንና የእመቤታችን ድንግል ማርያም ምልጃ የክርስቶስን ብቸኛ አስታራቂነት አይሽርም። ይልቁንም በክርስቶስ ባለን ህብረት ውስጥ፣ ከእኛ ይልቅ ወደ እግዚአብሔር የቀረቡና ጸሎታቸው የላቀ ሞገስ ያላቸውን የቤተሰብ አባላት፣ ማለትም ቅዱሳንን፣ ስለ እኛ እንዲማልዱልን መጠየቅ ነው። ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለው፣ የሐዋርያት ትውፊትና የቀደሙት የቤተ ክርስቲያን አባቶች ያስተላለፉት፣ በመንፈስ ቅዱስ ምሪትም በቤተ ክርስቲያን የጸና ትምህርትና ልምምድ ነው።

ይህ የጣዖት አምልኮ አይደለምን? ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አሥርቱን ትእዛዛት፣ በተለይም ጣዖትን የማምለክ ክልከላን በፍጹም ልቧ ትጠብቃለች። በጣዖትና በቅዱስ ምስል (ቅዱሳት ስዕላት) መካከል ትልቅ ልዩነት አለ። እኛ የምንጠቀማቸውና የምናከብራቸው ምስሎች ጣዖታት አይደሉም፤ የምናመልካቸውም አይደሉም። ምስሎችን የምንጠቀመው ለመንፈሳዊ ትምህርት፣ ለጸሎት ማነቃቂያና ምስሉ ለሚያመለክተው ቅዱስ አካል አክብሮት ለመስጠት እንጂ፣ ምስሉን በራሱን ለማምለክ አይደለም። ማብራሪያ አሥርቱ ትእዛዛት በዘጸአት 20፥4-5 እና በዘዳግም 5፥8-9 ላይ የተጻፉት፣ ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባውን አምልኮ ከማንም ሌላ ፍጡር ወይም ከተሠራ ምስል ጋር ላለመቀላቀል ለመከላከል ነው። ትእዛዙ የሚያወግዘው አምልኮ የሚገባውን እውነተኛ አምላክ ትቶ፣ የሐሰት አማልክትን ወይም የእውነተኛውን አምላክ ክብር በማይመጥን መንገድ የሚሠራን ምስል አምላክ አድርጎ ማምለክን ወይም ለእውነተኛው አምላክ የሚገባውን አምልኮ ለተፈጠረ ነገር መስጠትን ነው። ትእዛዙ የሚያወግዘው ጣዖትን ነው። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ የጣዖት ምስል መስራትና ማምለክን ሲከለክል፣ ማናቸውንም ዓይነት ምስል መስራት ከልክሏል ማለት አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ እግዚአብሔር ለመንፈሳዊ ዓላማ ምስሎችን እንድትሠራ ያዘዘባቸው ቦታዎች አሉ። ለምሳሌ፦ * ኪሩቤል በቃል ኪዳኑ ታቦት ላይ፦ እግዚአብሔር ሙሴን የመገናኛውን ድንኳን በሚሠራበት ጊዜ በቃል ኪዳኑ ታቦት ላይ ከወርቅ የተሠሩ ሁለት የኪሩቤል ምስሎችን እንዲሠራ አዘዘው። እነዚህም በምሥጢረ ቅዱሳን ውስጥ፣ እግዚአብሔር ራሱ በሚገለጥበት ቦታ ነበሩ። «ሁለትም ኪሩቤል ከወርቅ ሥራ አድርግ፤ በሥራ የሠሩት በታቦቱ መክደኛ በሁለቱም ጫፍ ይሁን።» (ዘጸአት 25፥18)። እነዚህ ምስሎች የጣዖት አምልኮ ምልክት ሳይሆኑ፣ የሰማያዊውን እውነትና የእግዚአብሔርን የዙፋን አገልጋዮች የሚያመለክቱ ነበሩ።

• የናሱ እባብ፦ እግዚአብሔር ሕዝቡ በእባብ ተነድፎ መሞት ሲጀምር፣ ሙሴን የናስ እባብ ምስል ሠርቶ በዓርማ ላይ እንዲሰቅለው አዘዘው። የሚነደፈውም ሁሉ ወደ እባቡ ምስል ሲመለከት ይድን ነበር። «እግዚአብሔርም ሙሴን፦ የእባብ ምስል ሥራልህ በዓርማም ላይ ስቀለው፤ የተነደፈውም ሁሉ ሲመለከተው በሕይወት ይኖራል አለው። ሙሴም የናስ እባብ ሠርቶ በዓርማ ላይ ሰቀለው፤ እባብም የነደፈችው ሰው ሁሉ የናሱን እባብ በተመለከተ ጊዜ በሕይወት ይኖር ነበር።» (ዘኍልቍ 21፥8-9)። ይህ ምስል ለሰዎች የመዳን ምክንያት ሆኗል፤ ጌታችንም ራሱ ከፍ ከፍ እንደሚል ምሳሌ አድርጎ ጠቅሶታል (ዮሐንስ 3፥14-15)። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር ምስልን ለበጎ ዓላማ መጠቀምን እንደማይከለክል ነው።
• በቤተ መቅደስ ውስጥ የነበሩ ምስሎች፦ በሰሎሞን በተሰራው ቤተ መቅደስ ውስጥ ከኪሩቤል ምስሎች በተጨማሪ የዘንባባ ዛፎችና አበባዎች ምስሎች ነበሩ (1ኛ ነገሥት 6፥23-35)። በሕዝቅኤል መጽሐፍ ላይ በተገለጸው የቤተ መቅደስ ራእይ ውስጥም የኪሩቤል ምስሎች በግድግዳው ላይ ተሥለው ነበር (ሕዝቅኤል 41፥17-20)። እነዚህ ሁሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች የሚያሳዩት እግዚአብሔር የሚከለክለው ጣዖትን ማምለክንና የሐሰት አማልክትን ምስል መስራትን እንጂ፣ ለመንፈሳዊ ዓላማ የሚረዱ ምስሎችን መስራትና በአክብሮት መያዝን እንዳልሆነ ነው። በአዲስ ኪዳን ደግሞ የጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ መለበስ የቅዱሳት ምስሎች (አይኮኖች) መሠረት ነው። ቀድሞ በብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔር ባሕርይ የማይታይ ስለነበር (ዘጸአት 33፥20) ቀጥታ ምስሉን መስራት አይቻልም ነበር። አሁን ግን የእግዚአብሔር ልጅ የባሕርይ ገጽታ የሆነው ክርስቶስ ሰው ሆኖ ታይቷል፣ ተዳስሷል፣ ከሰዎች ጋር ኖሯል (1ኛ ዮሐንስ 1፥1-2)። እርሱ የማይታየው አምላክ የተገለጠበት ግልጽ ምስል ነውና፦ «እርሱም የማይታየው አምላክ ምሳሌ፥ ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኵር ነው።» (ቆላስይስ 1፥15)። «እርሱም የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ ሆኖ፥ ሁሉን በችሎታው ቃል ሲሸከም፥ በራሱ ኃጢአታችንን ካነጻ በኋላ በሰማያት በግርማው ቀኝ ተቀመጠ።» (ዕብራውያን 1፥3)። እንግዲህ የማይታየው አምላክ በክርስቶስ ሥጋ ለብሶ ስለታየ፣ እርሱን መሳልና ምስሉን ማክበር የእግዚአብሔርን በሰው የመገለጥ እውነት ማረጋገጥ ነው። የቅዱሳን ምስልም እነርሱ በጸጋ የክርስቶስ ምሳሌዎች ስለሆኑ፣ በእነርሱ ውስጥ የሚታየውን የእግዚአብሔር ክብር ለማስታወስና ለማክበር እንጂ፣ እነርሱን በባሕርይ አምላክ ለማለት አይደለም። የቅዱሳት ምስሎች (አይኮኖች) በቤተ ክርስቲያን ውስጥ አምልኮ የሚፈጸምባቸው ሳይሆኑ፣ አምልኮን የሚያግዙና የሚያስተምሩ ናቸው፦ * ለጸሎት መርጃነት፦ አይኮኖች ስንጸልይ አዕምሯችንን ምስሉ ወደሚያመለክተው አካል (ክርስቶስ፣ እመቤታችን፣ ቅዱሳን) እንድንሰበስብ ይረዳሉ። በጸሎት የምንነጋገረው ከምስሉ ጋር ሳይሆን፣ ምስሉ ከሚያመለክተው ቅዱስ አካል ጋር ነው።
• ለመማርያነት፦ አይኮኖች 'በሥዕል የተጻፈ ወንጌል' ይባላሉ። ማንበብ ለማይችሉ ብቻ ሳይሆን፣ ማንበብ ለሚችሉም የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪኮችን፣ የቅዱሳንን ገድላትና መንፈሳዊ እውነቶችን ያስተምራሉ።
• የቅዱሳን ህብረት መገለጫነት፦ አይኮኖች በሰማይ ያሉትን ቅዱሳን ያስታውሱናል፤ እኛም የዚህ ታላቅ የክርስቶስ አካል አካል እንደሆንን እንድንገነዘብ ያደርጉናል።
• የሥጋዌ እውነት ማረጋገጫነት፦ አይኮኖች እግዚአብሔር ሥጋ የለበሰበትን እውነት ያሳያሉ። ከዚህም ባሻገር፣ ቁሳዊው ዓለም (ከእንጨት፣ ከቀለም ወዘተ የተሠራው ቅዱሳት ስዕላት) ቅዱስ እውነትን ለማስተላለፍና የእግዚአብሔር ጸጋ ማደሪያ ለመሆን እንደሚችል ያሳያሉ። አይኮኖችን ማክበር ማለትም በፊታቸው መስገድ፣ መሳለም ወይም ማጠን፣ ከእግዚአብሔር አምልኮ ፈጽሞ የተለየ ነው። አምልኮ የሚገባው ለአንድ አምላክ ለእግዚአብሔር ብቻ ነው። ለቅዱሳን ምስሎች የምንሰጠው አክብሮት የሚሰጠው ለምስሉ በራሱ ሳይሆን፣ ምስሉ ለሚያመለክተው አካል ነው። ይህ ልክ አንድ ሰው የሚወደውን ሰው ፎቶግራፍ በመሳለም ለዚያ ሰው ያለውን ፍቅር ወይም አክብሮት እንደመግለጥ ነው። ወይም ለንጉሥ ወይም ለሀገር መሪ አክብሮት በመስጠት መስገድ ማለት ያንን ሰው ማምለክ እንዳልሆነ ሁሉ፣ ለቅዱሳን ምስሎች የምንሰጠው አክብሮትም ያን አካል ማምለክ አይደለም። አባቶች ሲያስተምሩ፦ 'ክብር ለምስሉ የሚሰጠው ወደ ቀዳሚው አካል ያልፋል' ይላሉ። ይህም ማለት ቅዱሳት ስዕላትን ስናከብር የምናከብረው አይኮኑን ሳይሆን አይኮኑ የሚያመለክተውን ክርስቶስን፣ እመቤታችንን ወይም ቅዱሳንን ነው። የቤተ ክርስቲያን ቅዱሳን አባቶች የቅዱሳት ምስሎችን መጠቀምና ማክበር ከመጽሐፍ ቅዱስና ከሐዋርያት ትውፊት የመጣ መሆኑን አጥብቀው ተከራክረዋል። በ8ኛውና በ9ኛው ክፍለ ዘመን በቢዛንታይን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የአይኮኖችን መጠቀም መከልከል በሚል ተነስቶ የነበረው ክርክር በነገሠበት ጊዜ፣ እንደ ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ ያሉ አባቶች አይኮኖችን መከላከል የክርስቶስን ሥጋ መለበስ መካድ እንደሆነና በቅዱሳት ስዕላትና በጣዖት መካከል ያለውን ልዩነት በማስረዳት ተከራክረዋል። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አብያተ ክርስቲያናት ይህንን እምነት ይጋራሉ። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትጠቀማቸው ቅዱሳት ምስሎች (አይኮኖች) በብሉይ ኪዳን እግዚአብሔር ራሱ ለመንፈሳዊ ዓላማ ምስሎችን እንድትሠራ ካዘዘበት፣ በአዲስ ኪዳንም ክርስቶስ ሥጋን በመልበስ የማይታየው አምላክ የተገለጠበት ምሳሌ በመሆኑ፣ እንዲሁም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ካላቸው መንፈሳዊ ጥቅምና ከጣዖት አምልኮ ካላቸው ነገረ መለኮታዊ ልዩነት አንፃር፣ የጣዖት አምልኮ ፈጽሞ አይደሉም። እነርሱን ማክበር መጽሐፍ ቅዱሳዊም ነው፤ የሐዋርያዊ ትውፊትም አካል ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን በመንፈስ ቅዱስ ኃይል በድንግልና እንደ ፀነሰችው፣ በድንግልና እንደ ወለደችው እና ከወለደችው በኋላም ድንግል ሆና እንደኖረች ታምናለች፣ ታስተምራለች፣ በዚህም ጸንታለች። ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ በቀር ሌላ ልጅ ፈጽሞ የላትም። የዘላለማዊ ድንግልናዋ ትምህርት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለው፣ በቅዱሳን አባቶች የተጠበቀና የቤተ ክርስቲያንም የማይናወጥ ትውፊት ነው። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለ ኢየሱስ 'ወንድሞችና እህቶች' የሚናገሩ ክፍሎችን (ማቴዎስ 12፥46፣ ማርቆስ 6፥3፣ ዮሐንስ 7፥5፣ የሐዋርያት ሥራ 1፥14፣ 1ኛ ቆሮንቶስ 9፥5) በመጥቀስ፣ እመቤታችን ከጌታችን በተጨማሪ ሌሎች ልጆች እንደወለደች በመገመት የዘላለማዊ ድንግልናዋን ትምህርት ይቃወማሉ። ነገር ግን እነዚህን ክፍሎች በትክክል መጽሐፍ ቅዱሳዊ አውድና በዚያን ዘመን የነበረውን ባሕል መሠረት አድርጎ መመርመር ያስፈልጋል። የመጽሐፍ ቅዱስን ትምህርት መመርመር፦ 1. የእመቤታችን ጥያቄ ለመልአኩ (ሉቃስ 1፥34): ገብርኤል ሊወለድ ስላለው ልጅ የነገራት ጊዜ፣ እመቤታችን «ወንድ አላውቅምና ይህ እንዴት ይሆናል?» (ወንድ አላውቅምና ይህ እንዴት ይሆናል?) ብላ ጠየቀች። ይህ ጥያቄዋ እጮኛዋን ዮሴፍን ማግባት ስለማትፈልግ አልነበረም (ታጭታ ነበርና)። ጥያቄው የሚያሳየው ለመንፈስ ቅዱስ የተወሰነች ድንግል ሆና ለመኖር የወሰነች መሆኗን ነው። ለመደበኛ ትዳር በዝግጅት ላይ ያለች ሴት፣ ልጅ መውለድ እንደምትችል ስትነገር 'እንዴት ይሆናል?' ብላ ድንግልናዋን መጥቀሷ ትርጉም አይሰጥም። ጥያቄዋ የሚያሳየው የዘላለም ድንግልና ስእለት ወይም ፍላጎት እንደነበራትና ይህም በመልአኩ ብስራት እንደማይለወጥ ያመነች መሆኑን ነው።

2. ዮሴፍ 'እስከ' የወለደችበት ጊዜ (ማቴዎስ 1፥25): «የበኵር ልጇንም እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም፤ ስሙንም ኢየሱስ አለው።» የሚለው ክፍል፣ ዮሴፍ ጌታ እስኪወለድ ድረስ ከእመቤታችን ጋር የትዳር ግንኙነት እንዳልፈጸመ ይናገራል። ነገር ግን 'እስከ... ድረስ' የሚለው ቃል (በግሪክኛ ἕως οὗ - heōs hou) ከዚያ በኋላ ሁኔታው እንደተለወጠ አያመለክትም። መጽሐፍ ቅዱሳዊ አጠቃቀሙ የተወሰነ ጊዜ ድረስ አንድ ነገር እንደማይሆን ለመግለጽ እንጂ፣ ከዚያ ጊዜ በኋላ የግድ እንደሚሆን ለማረጋገጥ አይደለም። ለምሳሌ፦ «...ውኆቹም ከምድር እስኪደርቁ ድረስ ቁራውን ሰደደ።» (ዘፍጥረት 8፥7)። ቁራው ውኃው እስኪደርቅ ድረስ አልተመለሰም፤ ውኃው ከደረቀ በኋላ ግን ተመልሷል ማለት አይደለም። «...ጠላቶችህን ለእግርህ መቀመጫ እስካደርግልህ ድረስ በቀኜ ተቀመጥ።» (መዝሙር 110፥1)። ክርስቶስ ጠላቶቹን ድል ካደረገ በኋላ በአብ ቀኝ መቀመጡን ያቆማል ማለት አይደለም። ስለዚህ ማቴዎስ 1፥25 ጌታ እስኪወለድ ድረስ ያለውን ሁኔታ ብቻ የሚገልጽ እንጂ፣ ከዚያ በኋላ ዮሴፍና እመቤታችን የትዳር ሕይወት ጀመሩ ማለት አይደለም።

3. ኢየሱስ እመቤታችንን ለዮሐንስ አደራ መስጠቱ (ዮሐንስ 19፥26-27): ጌታችን በመስቀል ላይ ታላቅ ሥቃይ ላይ ሆኖ እንኳ ስለ እናቱ ተጨንቋል። በአጠገቡ የነበረችውን እናቱንና የሚወደውን ደቀ መዝሙሩን ቅዱስ ዮሐንስን አይቶ፦ «እናቱን፦ አንቺ ሴት፥ እነሆ ልጅሽ አለው። ከዚህም በኋላ ደቀ መዝሙሩን፦ እነሆ እናትሽ አለው።» ብሎ አንደኛውን ለሌላኛው አደራ ሰጠ። እንደ አይሁድ ባሕል፣ የአንድ እናት እንክብካቤ ኃላፊነት የሚወድቀው በታላቅ ልጇ ወይም በወንድ ልጆቿ ላይ ነው። እመቤታችን ሌሎች ባዮሎጂያዊ ልጆች በተለይም ወንዶች ልጆች ቢኖራት ኖሮ፣ ጌታችን የመንከባከብ ኃላፊነቷን ለደቀ መዝሙር የሰጠበት ምንም ምክንያት አይኖርም። ይህ ድርጊት እመቤታችን ከጌታችን በቀር ሌላ ልጅ እንደሌላት ከሚያረጋግጡ ጠንካራ ማስረጃዎች አንዱ ነው።

4. 'ወንድሞችና እህቶች' የሚለው ቃል አጠቃቀም: በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ 'ወንድም' (በግሪክኛ ἀδελφός - adelphos) እና 'እህት' (ἀδελφή - adelphē) የሚሉት ቃላት ባዮሎጂያዊ ወንድምና እህትን ብቻ ለማመልከት አይውሉም። ይልቁንም ለቅርብ ዘመዳሞች (የአጎት ልጆች፣ ወንድማማቾች በወገን)፣ በአንድ ማኅበረሰብ ውስጥ ላሉ ሰዎች፣ ወይም በመንፈሳዊ ወንድማማችነት ለተሳሰሩ ሰዎችም ይውላል። ለምሳሌ፦* አብርሃም ለአጎቱ ልጅ ለሎጥ 'ወንድሜ' ብሎታል (ዘፍጥረት 13፥8)።* ያዕቆብም ለአጎቱ ለላባ 'ወንድሜ' ተብሎ ተጠርቷል (ዘፍጥረት 29፥15)።* በሐዋርያት ሥራ 1፥15 ላይ ቅዱስ ጴጥሮስ ወደ 120 የሚሆኑ አማኞችን ሲጠራ 'ወንድሞች' ብሏቸዋል።* ከዚህም በላይ፣ ማቴዎስ 13፥55 እና ማርቆስ 6፥3 ላይ የተጠቀሱት የኢየሱስ 'ወንድሞች' ያዕቆብ፣ ዮሳ፣ ስምዖን እና ይሁዳ ናቸው። ሆኖም፣ ሌላ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል (ማቴዎስ 27፥56፣ ማርቆስ 15፥40) በመስቀል ሥር ከነበሩት ሴቶች መካከል 'የያዕቆብና የዮሳ እናት ማርያም' በማለት ይለያታል። ይህች ማርያም ከጌታ እናት ከድንግል ማርያም የተለየች ናት (የቀለዮጳ ሚስት እንደሆነች ይታመናል)። ይህ የሚያሳየው በወንጌል የተጠቀሱት ያዕቆብና ዮሳ የድንግል ማርያም ልጆች ሳይሆኑ የሌላ ማርያም ልጆች፣ የኢየሱስ የአጎት ልጆች ሊሆኑ እንደሚችሉ ነው። ይህ የሚያጠናክረው 'ወንድሞች' የሚለው ቃል የአጎት ልጆችን ለማመልከት እንደዋለ ነው።* በገላትያ 1፥19 ላይ ቅዱስ ጳውሎስ 'የጌታ ወንድም ያዕቆብን' እንዳየ ይናገራል። ይህ ያዕቆብ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 15 ላይ በኢየሩሳሌም ጉባኤ የላቀ ቦታ የነበረው ያዕቆብ ሲሆን፣ እርሱም የሐዋርያው የአልፋዮስ ልጅ ያዕቆብ (ትንሹ ያዕቆብ) እንደሆነ ቤተ ክርስቲያን ታምናለች። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና የማይቋረጥ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ፣ ይህንን ትምህርት በጽኑ ጠብቀዋል። እንደ ቅዱስ ኦሪገን፣ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ቅዱስ ባስልዮስ ታላቁ፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ፣ ቅዱስ ኤጲፋንዮስ፣ ቅዱስ ሄሮኒሞስ፣ ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ያሉ ታላላቅ አባቶች እመቤታችን ዘላለማዊ ድንግል እንደሆነች በአንድ ድምፅ መስክረዋል። የጌታ ወንድሞችና እህቶች የሚለው አገላለጽ የዮሴፍን ልጆች ከቀድሞ ጋብቻው ወይም የአጎት ልጆችን ለማመልከት እንደዋለ በስፋት አስረድተዋል። ለምሳሌ፣ ቅዱስ ሄሮኒሞስ ይህንን ትምህርት ለመቃወም የመጡ ሰዎችን በጽኑ ተከራክሯል። የቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ትውፊት፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ፣ በእመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልና ያምናል። በቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮ፣ በመዝሙራት፣ በስብከቶችና በአይኮኖች (ምስሎች) ሁሉ እመቤታችንን 'ዘላለማዊ ድንግል' በማለት እናከብራታለን። ይህ ትውፊት በመንፈስ ቅዱስ የሚጠበቅ የሐዋርያት እምነት ቀጥታ ስርጭት ነው። የነገረ መለኮት ጠቀሜታው፦

የእመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልና ትምህርት የነገረ መለኮት ጠቀሜታ አለው። እርሷ የእግዚአብሔርን ልጅ ያለ ወንድ ዘር በድንግልና የፀነሰችበትና የወለደችበት ማኅፀን፣ ከዚህ ድንቅና ልዩ ክስተት በኋላም ንጹሕና የተቀደሰ ሆኖ መቀጠሉ ተገቢነት አለው። ይህ የክርስቶስ ልደት ከተለመደው ሰብዓዊ ልደት የተለየና የእርሱን መለኮታዊ ማንነት የሚያሳይ ምልክት ነው። የእመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልና ደግሞ ለእግዚአብሔር ያላትን ፍጹም መሰጠትና ቅድስና የሚያሳይ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለ ኢየሱስ ወንድሞችና እህቶች የሚናገሩት ክፍሎች እመቤታችን ሌሎች ባዮሎጂያዊ ልጆች እንደነበሯት አያረጋግጡም። ይልቁንም፣ የመጽሐፍ ቅዱስ የቃላት አጠቃቀም፣ በዚያን ዘመን የነበሩ ልማዶች፣ ኢየሱስ በመስቀል ላይ እናቱን ለቅዱስ ዮሐንስ አደራ መስጠቱ፣ እንዲሁም የቅዱሳን አባቶች የማያቋርጥ ትምህርትና የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን ትውፊት እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ዘላለማዊ ድንግል መሆኗን ያረጋግጣሉ። የፕሮቴስታንት ወገኖች በ'ወንድሞች' የሚለው ቃል ላይ ብቻ ተመርኩዘው የሚያነሱት ተቃውሞ፣ ሰፋ ያለውን የመጽሐፍ ቅዱስን አውድ፣ ታሪካዊና ባሕላዊ ዳራ እንዲሁም የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን የማይናወጥ እምነት ከግምት ያላስገባ ነው። የእኛ እምነት የሐዋርያዊና ጥንታዊ እምነት ነው።

ቤተ ክርስቲያን፣ የጌታችንና የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ትእዛዝ እና የሐዋርያትን የማያሻማ ትምህርት መሠረት በማድረግ፣ ቅዱስ ጥምቀት ለመዳን፣ ለኃጢአት ሥርየት፣ ለዳግም ልደት፣ ከመንፈስ ቅዱስ ጋር ለመተባበርና ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ለመግባት ፈጽሞ አስፈላጊ የሆነ የጸጋ ምሥጢር መሆኑን ታምናለች። መዳን በእምነት ብቻ ሳይሆን፣ ይህ እምነት በቅዱስ ጥምቀትና በሌሎች ምሥጢራት በሚገኘው ጸጋ ተፈጻሚ የሚሆንበት ሂደት ነው። ማብራሪያ አንዳንድ የፕሮቴስታንት ወገኖች 'መዳን በእምነት ብቻ ነው' የሚለውን መርህ አጥብቀው በመያዝ፣ ቅዱስ ጥምቀትን የዳነ ሰው የሚያሳየው ምልክት ወይም ሕዝባዊ ምስክርነት እንጂ ለመዳን ራሱ አስፈላጊ አይደለም ብለው ያስተምራሉ። ይህ ግን የመጽሐፍ ቅዱስን አጠቃላይ ትምህርትና የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን እምነት የሳተ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ቅዱስ ጥምቀትን ከድኅነት ጋር በቀጥታ ያያይዘዋል። ቅዱሳት መጻሕፍት ስለ ጥምቀት አዳኝነትና አስፈላጊነት የሚናገሩት በዝርዝር፦ 1. የጌታችን ግልጽ ትምህርት ስለ ዳግም ልደት፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለኒቆዲሞስ፦ «እውነት እውነት እልሃለሁ፣ ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም።» (ዮሐንስ 3፥5) በማለት ተናግሯል። ይህ 'ከውኃና ከመንፈስ መወለድ' በጥምቀት የሚገኘውን መንፈሳዊ ዳግም መወለድ የሚያመለክት ሲሆን፣ ያለርሱ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት መግባት እንደማይቻል በብርቱ ያስረዳል። ይህ የጌታ ቃል የጥምቀትን አስፈላጊነት ከማንም በላይ ያረጋግጣል።

2. የሐዋርያት ስብከትና ትእዛዝ፦ በጰንጠቆስጤ ዕለት ሕዝቡ በልባቸው ተነክተው 'ወንድሞች ሆይ ምን እናድርግ?' ባሉ ጊዜ፣ ቅዱስ ጴጥሮስ የመለሰው ትእዛዝ፦ «ንስሐ ግቡ፣ ኃጢአታችሁም ይሠረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ፤ የመንፈስ ቅዱስንም ስጦታ ትቀበላላችሁ።» (የሐዋርያት ሥራ 2፥38) የሚል ነበር። እዚህ ላይ ንስሐ፣ ጥምቀት፣ የኃጢአት ሥርየትና የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ አብረው ተጠቅሰዋል። ጥምቀት ለኃጢአት ሥርየት ወሳኝ መሆኑን ያሳያል። ሐዋርያው ጳውሎስም በተለወጠ ጊዜ አናንያ ዘንድ ተልኮለት አናንያም፦ «አሁንም ለምን ትዘገያለህ? ተነሣና ተጠመቅ፣ ስሙንም በመጥራት ኃጢአትህን ታጠበው አለው።» (የሐዋርያት ሥራ 22፥16)። ኃጢአትን ማጠብ በጥምቀት እንደሚፈጸም ያሳያል።3. ጥምቀት ከክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ጋር መተባበር ነው፦ ቅዱስ ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ በጥምቀት የሚገኘውን ጥልቅ መንፈሳዊ ለውጥ ሲያስረዳ፦ «እንግዲህ ክርስቶስ ከሙታን በወጣበት አዲስ ሕይወት እንመላለስ ዘንድ ከእርሱ ጋር እናበብረው በጥምቀት ወደ ሞቱ ተቀበርን።» (ሮሜ 6፥3-4) ይላል። ጥምቀት ከክርስቶስ ጋር በሞቱ መቀበርና ለኃጢአት መሞትን፣ እንዲሁም ከእርሱ ጋር በመንፈሳዊ ሕይወት መነሳትን ያመለክታል። ይህ ከምልክትነት ያለፈ፣ ከክርስቶስ የመቤዠት ሥራ ጋር ቀጥታ የሚያስተሳስርና ለአዲስ ሕይወት የሚያበቃ ምሥጢር ነው። እንዲሁም በቆላስይስ 2፥11-12 ላይ በጥምቀት የሚገኘውን መንፈሳዊ መገረዝ ከክርስቶስ ጋር በመቀበርና በመነሳት ያነጻጽረዋል።4. ጥምቀት ክርስቶስን መልበስ ነው፦ ሐዋርያው በገላትያ መልእክቱ፦ «በክርስቶስ ለመሆን የተጠመቃችሁ ሁሉ ክርስቶስን ለብሳችኋልና።» (ገላትያ 3፥27) ይላል። በጥምቀት ክርስቶስን እንለብሳለን ማለት ማንነታችን በክርስቶስ የተለወጠ፣ ከእርሱ ጋር የተዋሐደንና የእርሱ የቅርብ ወገን የሆንን መሆኑን ያመለክታል።5. ጥምቀት ዳግም ልደትና የእግዚአብሔር ጸጋ መገኛ ነው፦ ቅዱስ ጳውሎስ ለቲቶ ሲጽፍ፦ «...እርሱ እንደ ምሕረቱ መጠን ግን፥ መንፈስ ቅዱስን በማደስና በመንጻት መታጠብ አዳነን።» (ቲቶ 3፥5) ይላል። 'መንጻት መታጠብ' የሚለው ቃል በጥምቀት የሚገኘውን መንፈሳዊ ልደትና የኃጢአት መንጻትን ያመለክታል። ይህም የእግዚአብሔርን ጸጋና መንፈስ ቅዱስን የምንቀበልበት ምሥጢር ነው።6. ጥምቀት ወደ ቤተ ክርስቲያን መግባት ነው፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ፦ «አይሁድ ብንሆን የግሪክ ሰዎችም ብንሆን፥ ባሮችም ብንሆን ነፃዎችም ብንሆን፥ እኛ ሁላችን በአንድ መንፈስ ወደ አንድ አካል ተጠመቅን፤ ሁሉንም አንድ መንፈስ ጠጣን።» (1ኛ ቆሮንቶስ 12፥13) ይላል። በጥምቀት ወደ አንድ አካል ማለትም ወደ ቤተ ክርስቲያን እንገባለን። ቤተ ክርስቲያን ደግሞ የዳኑባትና የመዳን ሥርዓተ የሚፈጸምባት ናት።7. ጥምቀት ቤተ ክርስቲያን የምትነጻበት መታጠብ ነው፦ ቅዱስ ጳውሎስ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያንን እንደወደዳትና ራሱን ስለ እርሷ አሳልፎ እንደሰጠ ሲናገር፣ ዓላማውም «በቃል በሚሆን ውኃ መታጠብ አንጽቶ ይቀድሳት ዘንድ፣» (ኤፌሶን 5፥26) እንደሆነ ይገልጻል። ይህ 'በውኃ መታጠብ' የሚለው ሐረግ የጥምቀትን ምሥጢር የሚያመለክት ሲሆን፣ ቤተ ክርስቲያንና አባላቿ በክርስቶስ አማካይነት የሚቀደሱትና የሚነጹት በዚህ ምሥጢር እንደሆነ ያስረዳል።'መዳን በእምነት ብቻ ነው' የሚለው አመለካከት እነዚህን ሁሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ችላ ይላል። መጽሐፍ ቅዱስ እምነትን ከጥምቀት ጋር አጣምሮ ነው የሚያስተምረው። እምነት ለመዳን አስፈላጊ ቢሆንም፣ ይህ እምነት በጌታችን በተቋቋመው ሥርዐት በሆነው በጥምቀት አማካይነት ተፈጻሚ ይሆናል። ጥምቀት የሰው ሥራ አይደለም፤ የእግዚአብሔር ሥርዐትና የጸጋ መገኛ ነው። በእምነት ታዘን ስንጠመቅ እግዚአብሔር በዚያ ምሥጢር አማካይነት ያድነናል።የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሁሉ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የጥምቀትን አዳኝነትና አስፈላጊነት አጥብቀው አስተምረዋል። ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም በጥምቀት ትምህርቱ በጥምቀት ስለሚገኘው ዳግም ልደት፣ ኃጢአት ሥርየትና ከክርስቶስ ጋር ስለመዋሐድ በሰፊው አስረድቷል። «ያለመታጠብ (ጥምቀት) ከመንግሥተ ሰማያት አትገባም» በማለትም የጌታን ቃል አስፈላጊነት አስምሮበታል። ታላቁ ቅዱስ ባስልዮስ በጥምቀት መንፈስ ቅዱስ እንዴት እንደሚገኝና በጥምቀት ውኃና በመንፈስ አማካይነት የምንለወጥበትን ሂደት በሚገባ አስረድቷል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ጥምቀትን የዳግም ልደት መታጠቢያ፣ የኃጢአት ሥርየትና መንፈስ ቅዱስን የምንቀበልበት ምሥጢር በማለት ገልጿል። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያም ሰው በክርስቶስ አማካይነት በሚገኘው ጸጋ ወደ እግዚአብሔር የሚመስለው በምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን በተለይም በጥምቀትና በቁርባን እንደሆነ አስተምሯል። የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን ታሪክና የማያቋርጥ ትውፊት የጥምቀትን አስፈላጊነት ያረጋግጣል። በጥንት አብያተ ክርስቲያናት የጥምቀት በዓል ታላቅ ቦታ ይሰጠው ነበር፣ ሰዎችም ረጅም የዝግጅት ጊዜ ወስደው ይጠመቁ ነበር። የጥምቀት መገኛ ስፍራዎች በሁሉም የጥንት አብያተ ክርስቲያናት የተገነቡት የዚህ ምሥጢር ወሳኝነት ለማሳየት ነው። አንዳንድ ወገኖች ለየት ያሉ ሁኔታዎችን (እንደ መከራ ጥምቀት - ሰማዕትነት፣ ወይም የፍላጎት ጥምቀት - ከመጠመቁ በፊት በሃይማኖት ጸንቶ የሞተ ካቴኩመን) በመጥቀስ የውሃ ጥምቀትን አስፈላጊነት ለመቀነስ ቢሞክሩም፣ እነዚህ ልዩ ሁኔታዎች የእግዚአብሔር ምሕረት የሚገለጥባቸው መንገዶች እንጂ፣ መደበኛውና ጌታ ያዘዘው የመዳን መንገድ የውሃና የመንፈስ ጥምቀት መሆኑን የሚያረጋግጡ እንጂ የሚሽሩ አይደሉም። የመጽሐፍ ቅዱስ ግልጽና የማያሻማ ትምህርት፣ የቅዱሳን አባቶች የማያቋርጥ ምስክርነትና የቤተ ክርስቲያን የዘመናት ልምምድ እንደሚያረጋግጡት፣ ቅዱስ ጥምቀት ለመዳን፣ ከኃጢአት ለመንጻት፣ ዳግም ለመወለድ፣ መንፈስ ቅዱስን ለመቀበልና ወደ ክርስቶስ አካል ለመግባት ፈጽሞ አስፈላጊ የሆነ የጸጋ ምሥጢር ነው። መዳን በእምነት ብቻ የሚገኝ የሕግ አወሳሰን ሳይሆን፣ በእምነት ታዝዘን በጥምቀትና በሌሎች ምሥጢራት በሚገኘው ጸጋ የምንካፈለው፣ የምንጸናውና ፍሬ የምናፈራው የሕይወት ሂደት ነው። ጥምቀትን ከዚህ አስፈላጊ ቦታው ዝቅ ማድረግ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌለው ትምህርት ነው።

ሰዎች አስቀድመው ማመን ካለባቸው ሕፃናት እንዴት ሊጠመቁ ይችላሉ ቤተ ክርስቲያን ሕፃናትን የምታጠምቀው ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ በመጣውና እስከ ዛሬ ድረስ ባልተቋረጠው የቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት ነው። ምንም እንኳ ሕፃናትን እግዚአብሔር በዚህ ቀን በዚህ ቦታ አጥምቁ አታጥምቁ የሚል ቀጥተኛ ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ባይኖርም፣ ሕፃናት የመዳንና የቤተ ክርስቲያን አካል የመሆን መብት እንዳላቸው ከሚያሳዩ በርካታ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎችና የሐዋርያት ልምምዶች በመነሳት እና የጥምቀትን ነገረ መለኮት ጠልቆ በመረዳት ነው። ማብራሪያ አንዳንድ የፕሮቴስታንት ወገኖች ሕፃናትን ማጥመቅን የሚቃወሙበት ዋናው ምክንያት፣ መጽሐፍ ቅዱስ በአንድ ቦታ 'ሕፃናትን አጥምቁ' የሚል ግልጽ ትእዛዝ ስለሌለ እና ጥምቀት ከአማኞች ንስሐና እምነት ቀጥሎ የሚፈጸም ተግባር ስለሆነ ነው በሚል ነው። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ግን ይህንን አመለካከት አትቀበልም። ሕፃናትን ማጥመቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት አለው (ቀጥተኛ ባይሆንም)፦ 1. የመላ ቤተሰብ ጥምቀት፦ አዲስ ኪዳን ሲያስተምር፣ ሐዋርያት ስበው ሰዎች ሲያምኑ የመላ ቤተሰባቸውን ሲያጠምቁ እናያለን። ለምሳሌ፦,* ሊድያና ቤተ ሰዎቿ: «...እርሷም ከቤተ ሰዎቿ ጋር ከተጠመቀች በኋላ፦ በጌታ ታምኜ ብትቆጥሩኝ ወደ ቤቴ ገብታችሁ ኑሩ ብላ ለመነችን፤ አስገደደችንም።» (የሐዋርያት ሥራ 16፥15)።* የፊልጵስዩስ ወኅኒ ጠባቂና ቤተ ሰዎቹ: «...በዚያም ሰዓት ወስዶ ቍስላቸውን አጠበ፤ ያንጊዜም እርሱ ከቤተ ሰዎቹ ሁሉ ጋር ወዲያው ተጠመቀ።» (የሐዋርያት ሥራ 16፥33)።* የእስጢፋኖስ ቤተሰብ: «...የእስጢፋኖስን ቤተ ሰዎች ደግሞ አጥምቄአለሁና...» (1ኛ ቆሮንቶስ 1፥16)።* የክርስጶስ ቤተሰብ: «የምኵራብ አለቃ የሆነ ክርስጶስ ከቤተ ሰዎቹ ሁሉ ጋር በጌታ አመነ...» (የሐዋርያት ሥራ 18፥8) - ቤተሰቡ ሁሉ አመነና ተጠመቀ።በዚያን ዘመን የነበረው 'ቤተሰብ' የሚለው አገላለጽ ታናናሽ ሕፃናትንም የሚያካትት ነበር። የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል እነዚህን ሕፃናት ከጥምቀት እንደተለዩ አይገልጽም። ሐዋርያት ሙሉ ቤተሰብን ሲያጠምቁ፣ ሕፃናትን እንዳላጠመቁ የሚል መረጃ የለም።

2. ጥምቀት የአዲስ ኪዳን ግዝረት ነው፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ግዝረትና ጥምቀት እርስ በእርስ ተያይዘው ቀርበዋል፦ «በእርሱም ደግሞ፣ ክርስቶስን በመልበስ ከተቀበላችሁት እውነተኛ ጥምቀት ጋር፣ ኃጢአተኛ ሥጋን ከሰውነት በማስወገድ፣ በሥጋ ባልተሠራ እጅ፣ ከሰው ባልተሠራ ግዝረት ተገረዛችሁ። በጥምቀት ከእርሱ ጋር ተቀብራችኋልና፣ በጥምቀትም ከሙታን ባነሳው በእግዚአብሔር ሥራ በማመናችሁ ከእርሱ ጋር ተነሥታችኋል።» (ቆላስይስ 2፥11-12)። ግዝረት የብሉይ ኪዳን የቃል ኪዳን ምልክት ሲሆን፣ በስምንተኛው ቀን በሕፃናት ወንዶች ላይ ይፈጸም ነበር (ዘፍጥረት 17፥10-12)። ጥምቀት ደግሞ የአዲስ ኪዳን የቃል ኪዳን ምልክትና ወደ እግዚአብሔር ቤተሰብ የመግቢያ መንገድ ነው። ሕፃናት የብሉይ ኪዳን አካል የሆኑት በሕፃንነታቸው በቃል ኪዳኑ ምልክት (ግዝረት) እንደተካተቱ ሁሉ፣ የአዲስ ኪዳንም አካል የሆኑ ሕፃናት በቃል ኪዳኑ ምልክት (ጥምቀት) የሚካተቱበት መብት አላቸው። አዲስ ኪዳን ከብሉይ ኪዳን ይበልጥ inclusive (አቀፋፊ) እንጂ exclusive (አግላላይ) አይደለም።

3. ኢየሱስ ሕፃናትን መባረኩና መንግሥትን የነርሱ ማለቱ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሕፃናትን ወደ እርሱ ከመጡት አልከለከለም፣ እጁንም ጭኖ ባርኳቸዋል፦ «ኢየሱስም ሕፃናቱን፦ ሕፃናትን ወደ እኔ ይመጡ ዘንድ ተዉ አትከልክሉአቸውም፣ መንግሥተ ሰማያት እንደነዚህ ባሉት ናትና አለ።» (ማቴዎስ 19፥14)። እንዲሁም «...የእግዚአብሔር መንግሥት እንደነዚህ ላሉት ናትና ሕፃናትን ወደ እኔ ይመጡ ዘንድ ተዉ አትከልክሉአቸውም አላቸው።» (ማርቆስ 10፥14)። መንግሥተ እግዚአብሔር የሕፃናት ከሆነች፣ ወደ መንግሥት መግቢያ የሆነው ጥምቀት (ዮሐንስ 3፥5) ከነርሱ ሊከለከል አይገባም።4. ቃል ኪዳኑ ለልጆችም ጭምር መሰጠቱ፦ ቅዱስ ጴጥሮስ በጰንጠቆስጤ ዕለት ንስሐ ግቡና ተጠመቁ ካለ በኋላ፣ ይህ ቃል ኪዳን ለማን እንደተሰጠ ሲናገር፦ «...ቃል ኪዳኑ ለእናንተና ለልጆቻችሁ፥ ሩቅ ላሉት ሁሉ ደግሞ ጌታ አምላካችን ወደ እርሱ ለሚጠራቸው ነውና።» (የሐዋርያት ሥራ 2፥39) ብሏል። የኃጢአት ሥርየት፣ መንፈስ ቅዱስ መቀበልና ድኅነትን የሚያካትተው ይህ ቃል ኪዳን ለወላጆች ብቻ ሳይሆን 'ለልጆቻችሁ' ጭምር እንደሆነ ተናግሯል። ቃል ኪዳኑ ለልጆች ከተሰጠ የቃል ኪዳኑ ምልክት የሆነው ጥምቀትም ሊሰጣቸው ይገባል። እምነትስ? ሕፃናት ማመን ካልቻሉ እንዴት ይጠመቃሉ?

ይህ በሕፃናት ጥምቀት ላይ የሚነሳ ዋነኛ ጥያቄ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ እምነት ሲናገር፣ የሰውን የአዕምሮ ውሳኔ ብቻ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን ድርጊትና የቤተ ክርስቲያንን የጋራ እምነትም ያካትታል። አንድ ሕፃን ሲጠመቅ የሚጠመቀው በወላጆቹና በአባቶቹ (አጥማቂዎች) እምነት አማካይነት ነው። ቤተ ክርስቲያን የአማኞች ማኅበረሰብ ናት፤ ሕፃናት የሚጠመቁት በዚህች እምነት ባለው ማኅበረሰብ ውስጥ ነው። ወላጆችና አባቶች ሕፃኑን በክርስትና እምነት ለማሳደግ፣ ለመማርና ለማስተማር፣ ወደ ቤተ ክርስቲያን ለማምጣት ኃላፊነት ይወስዳሉ። ሕፃኑ ሲያድግ ይህንን የሌሎች እምነት የራሱ ያደርገዋል። በጥምቀት የሚሰጠው ጸጋ የእግዚአብሔር በጎ ፈቃድ ስጦታ እንጂ በሰው ብቃት ወይም በዕውቀት የሚገኝ አይደለም። ሕፃናት የራሳቸው የሆነ ኃጢአት ባይኖራቸውም በአዳም በኩል የመጣውን የኃጢአት ውጤት ይሸከማሉ፤ በጥምቀትም ከዚህ ውጤት ነፃ ይወጣሉ፣ ዳግም ይወለዳሉ፣ መንፈስ ቅዱስን ይቀበላሉ። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከጥንት ጀምሮ ሕፃናትን ማጥመቅ የሐዋርያት ትውፊት እንደሆነ ያስተምራሉ። በ2ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረው ቅዱስ ኢራኔዎስ ሕፃናት መወለዳቸውን አስተምሯል። በ3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረው ኦሪገን ደግሞ ሕፃናትን ማጥመቅ ከሐዋርያት የመጣ ትውፊት መሆኑን በጽሑፍ አስቀምጧል። ቅዱስ ቆጵርያኖስና በ3ኛው መቶ ዘመን አጋማሽ የነበሩ የሰሜን አፍሪካ ኤጲስ ቆጶሳት ጉባኤ ሕፃናትን በተቻለ ፍጥነት ማጥመቅ እንደሚገባ ወስነዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ ደግሞ ሕፃናትን ማጥመቅን በጽኑ በመከላከል የጥምቀት ኃጢአትን እንደሚያስተሰርይ፣ ሕፃናትም የአዳም ኃጢአት ውጤት ተካፋዮች በመሆናቸው ጥምቀት እንደሚያስፈልጋቸው አስረድቷል። እነዚህ ሁሉ ማስረጃዎች የሚያሳዩት ሕፃናትን ማጥመቅ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሁልጊዜ የነበረ ልምምድ መሆኑን ነው። የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን ታሪክ ሕፃናትን ማጥመቅን የማያቋርጥ ሥርዓት አድርጎ ይዟል። ይህ ልምምድ ከሐዋርያት ካልመጣ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ መጀመሪያ ላይ በየትኛው ዘመን እንደተጀመረ የሚያሳይ መረጃ የለም፤ ይህ ራሱ የሐዋርያት ትውፊት መሆኑን ያረጋግጣል። ሕፃናትን ማጥመቅ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በቀጥታ 'አጥምቁ' የሚል ቃል ባይኖርም፣ ከመላ ቤተሰብ ጥምቀት፣ ጥምቀት የአዲስ ኪዳን ግዝረት መሆኑ፣ ጌታ ሕፃናትን መባረኩና መንግሥተ ሰማያት የነርሱ ናት ማለቱ፣ እንዲሁም ቃል ኪዳኑ ለልጆችም ጭምር መሰጠቱ ከሚሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ጠንካራ መሠረት አለው። ሕፃናት የሚጠመቁት በቤተ ክርስቲያን የጋራ እምነትና ወላጆች/አባቶች ሕፃኑን በሃይማኖት ለማሳደግ በሚገቡት ቃል ኪዳን ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና የቤተ ክርስቲያን የማያቋርጥ ትውፊት ደግሞ ሕፃናትን ማጥመቅ የሐዋርያት ልምምድ መሆኑን ያረጋግጣል። ሕፃናትን ጥምቀት መከልከል፣ ጌታ ወደ እርሱ እንዳይመጡ አትከልክሉአቸው ያላቸውን ከመከልከልና መንግሥተ ሰማያት ለነርሱ የሆነላቸውን ጸጋ ከመንፈግ የተለየ አይደለም።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ቅዱስ ቁርባን (የጌታ ሥጋና ደም) የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ እውነተኛ ሥጋና ክቡር ደም መሆኑን ያለምንም ጥርጥር ታምናለች፣ ታስተምራለች። ዳቦውና ወይኑ በጸሎትና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ወደ እርሱ እውነተኛ ሥጋና ደም ይለወጣሉ ። ቅዱስ ቁርባን ምሳሌ ብቻ አይደለም፤ እርሱ ከክርስቶስ ጋር የምንዋሐድበት፣ የኃጢአት ሥርየት የምናገኝበትና የዘላለም ሕይወትን የምንቀምስበት ታላቅና ሕይወት ሰጪ ምሥጢር ነው። ማብራሪያ አንዳንዶች በቅዱስ ቁርባን ውስጥ ያለው ዳቦና ወይን የክርስቶስን ሥጋና ደም የሚያስታውሱ ምሳሌዎች ብቻ እንደሆኑ ያስተምራሉ። ይህ ትምህርት ግን የመጽሐፍ ቅዱስን ግልጽ ቃላት፣ የቅዱሳን አባቶችን የማያቋርጥ ትምህርትና የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን ልምምድ የሳተ ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት ቅዱስ ቁርባንን እንደ እውነተኛ ሥጋና ደም ያቀርቡታል። ቅዱሳት መጻሕፍት ስለ ቅዱስ ቁርባን እውነተኛነት የሚያስተምሩት፦ 1. በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 የጌታችን ትምህርት፦ ይህ ምዕራፍ ስለ ቅዱስ ቁርባን ያለንን እምነት የሚያጸና ወሳኝ ክፍል ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱን 'የሕይወት እንጀራ' ብሎ ከጠራ በኋላ፣ ይህ እንጀራ የራሱ ሥጋ እንደሆነ በብርቱ ተናግሯል፦ «እውነት እውነት እላችኋለሁ፥ ከሰማይ የወረደ ሕያው እንጀራ እኔ ነኝ፤ ይህን እንጀራ የበላ ሁሉ ለዘላለም ይኖራል፤ እኔም ስለ ዓለም ሕይወት የምሰጠው እንጀራ ሥጋዬ ነው።» (ዮሐንስ 6፥51)። ከዚህም አልፎ፣ የዘላለም ሕይወት ለማግኘት ሥጋውን መብላትና ደሙንም መጠጣት የግድ መሆኑን ደጋግሞ አጽንቶ ተናግሯል፦ «እውነት እውነት እላችኋለሁ፥ የሰውን ልጅ ሥጋ ካልበላችሁ ደሙንም ካልጠጣችሁ በእናንተ ሕይወት የላችሁም። ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው፥ እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ። ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነውና። ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ በእኔ ይኖራል እኔም በእርሱ እኖራለሁ።» (ዮሐንስ 6፥53-56)። ጌታችን 'ይህ ሥጋዬን ያመለክታል' ወይም 'ምሳሌዬ ነው' የሚል ፍንጭ እንኳን አልሰጠም። 'እውነተኛ መብል እውነተኛ መጠጥ ነው' ብሏል። ይህን ሰምተው አንዳንድ ደቀ መዛሙርቱ ይህ ቃል ጭንቅ ሆኖባቸው ትተውት ሲሄዱ፣ ጌታችን 'ምሳሌ ነበር ማለቴ' በማለት ስህተታቸውን አላረመም፤ ይልቁንም 'እናንተስ መሄድ ትወዳላችሁን?' ብሎ አስራ ሁለቱን ጠየቀ። ምንም እንኳ በኋላ 'መንፈስ ሕይወትን ይሰጣል ሥጋ ምንም አይጠቅምም' (ዮሐንስ 6፥63) ቢልም፣ ይህም የሚያመለክተው ሥጋ በራሱ ያለ መንፈስ ቅዱስ ሕይወትን መስጠት እንደማይችል እንጂ፣ እርሱ የሚሰጠው ሥጋና ደም እውነት እንዳልሆነ አይደለም። እርሱ የሚሰጠው ሥጋ በመንፈስ ሕይወት የተሞላና ሕይወት የሚሰጥ ነው።

2. በመጨረሻው እራት የተናገራቸው የማቋቋሚያ ቃላት፦ ጌታችን ምሥጢረ ቁርባንን የመሰረተበት ዕለት ስለ እንጀራውና ወይኑ ሲናገር፦ «እንጀራውንም ይዞ ባረከ ቈርሶም ለደቀ መዛሙርቱ ሰጠና፦ ውሰዱ ብሉ ይህ ሥጋዬ ነው አለ። ጽዋውንም ይዞ አመስግኖም ሰጣቸውና፦ ሁላችሁ ከእርሱ ጠጡ፤ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ይቅርታ የሚፈስ የቃል ኪዳን ደሜ ይህ ነውና።» (ማቴዎስ 26፥26-28)። ይህንን ቃል ማርቆስ (14፥22-24)፣ ሉቃስ (22፥19-20) እና ቅዱስ ጳውሎስ (1ኛ ቆሮንቶስ 11፥23-25) በተመሳሳይ መንገድ ዘግበውታል። 'ይህ ሥጋዬ ነው'፣ 'ይህ ደሜ ነው' የሚለው ቃል ቀጥተኛና የማያሻማ ነው። 'ይመስላል' ወይም 'ያመለክታል' አላለም። የፋሲካ በዓል ራሱ የበጉ ሥጋ በእውነት የሚበላበት ነበርና፣ ጌታ የፋሲካውን በግ የሆነው ራሱ የሕይወት መብልና መጠጥ የሚሆነውን ሥጋና ደሙን ለእኛ እንደሚሰጥ ሲናገር የቃሉን ትርጉም መቀየር አስፈላጊ አልነበረም።

3. በክርስቶስ ሥጋና ደም መካፈል (ኅብረት):- ቅዱስ ጳውሎስ ስለ ቅዱስ ቁርባን ሲጽፍ፦ «የበረከት ጽዋ የምንባርከው የክርስቶስ ደም ኅብረት አይደለምን? የምንቈርሰው እንጀራ የክርስቶስ ሥጋ ኅብረት አይደለምን?» (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥16) ይላል። 'ኅብረት' ማለት መተባበር፣ መካፈል፣ የአንድ ነገር ተካፋይ መሆን ማለት ነው። ዳቦውና ወይኑ የክርስቶስን ሥጋና ደም የሚያመለክቱ ቢሆኑ ኖሮ 'ምሳሌያቸው' ይል ነበር፤ ሐዋርያው ግን 'ኅብረት' ብሏል። ይህም የምንካፈለው እውነተኛ ሥጋና ደም መሆኑን ያረጋግጣል።4. የማይገባ ሆኖ መቀበል ስለሚያስከትለው ፍርድ፦ ቅዱስ ጳውሎስ ብቁ ባልሆነ መንገድ ስለሚቆርቡ ሰዎች ሲያስጠነቅቅ፦ «ስለዚህ ይህን እንጀራ የበላ ወይም የጌታን ጽዋ የጠጣ የማይገባ ሆኖ የጌታን ሥጋና ደም በድሏል። ነገር ግን ሰው ራሱን ይፈትን ከዚያም ከእንጀራው ይብላ ከጽዋውም ይጠጣ፤ ሳይለይ የጌታን ሥጋ ይበላልና ይጠጣል በራሱም ላይ ፍርድ ይበላል ይጠጣልም።» (1ኛ ቆሮንቶስ 11፥27-29)። አንድ ሰው ምሳሌን አቃሎ በመመልከቱ ይህን ያህል ከባድ ፍርድ እንደማይገጥመው ግልጽ ነው። 'የጌታን ሥጋና ደም በድሏል' እና 'የጌታን ሥጋ ሳይለይ' (ማለትም እውነተኛ ሥጋ መሆኑን ሳያውቅ) ማለቱ፣ የሚቀበለው ነገር እውነተኛ የክርስቶስ ሥጋና ደም መሆኑን በደንብ ያሳያል። የቅዱሳን አባቶች የማያሻማ ትምህርት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የቅዱስ ቁርባንን እውነተኛነት በአንድ ልብ አስተምረዋል።

• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ (በሐዋርያት ዘመን የኖረ): 'ዶሴቲስቶች' (የክርስቶስ ሥጋ እውነት አይደለም የሚሉ መናፍቃን) ቁርባንን እንደማይቀበሉ ሲገልጽ፦ «ከኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ መለየት ባለመቻላቸው (በቅዱስ ቁርባን ባለመካፈላቸው) ይገለጣሉ... ይህም ሥጋዌን ስለሚክዱ ነው። ይህ መብል (ቁርባን) የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ እንደሆነ፣ ስለ ኃጢአታችን የሞተ፣ አብም በቸርነቱ ያስነሳው መሆኑን አይቀበሉምና።» ብሎ የቁርባንን እውነተኛነት ከሥጋዌ እውነት ጋር አያይዞ አስተምሯል።
• ቅዱስ ዩስጢኖስ ሰማዕት (2ኛው ክፍለ ዘመን): ስለ ቅዱስ ቁርባን ሲገልጽ፦ «...ይህ መብል የኢየሱስ ሥጋና ደም እንደሆነ ተምረናል...» በማለት በግልጽ ጽፏል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘልዮን (2ኛው ክፍለ ዘመን): ስለ ቁርባን ሲናገር፦ «...የጌታን ጽዋና ከፍጥረት ውስጥ ያለውን እንጀራ ተቀብሎ የራሱ ሥጋና ደም እንደሆነ አረጋገጠ።» በማለት አስተምሯል፤ ይህም ዳቦውና ወይኑ ወደ ሥጋና ደም እንደሚለወጡ ያሳያል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም (4ኛው ክፍለ ዘመን): ለጥምቀት ተጠባቂዎች በሰጠው ትምህርት ምሥጢረ ቁርባንን ሲያብራራ፦ «...በእንጀራ መልክ የምትቀበለው የክርስቶስን ሥጋ ነው፤ በጽዋ የምትቀበለው ደሙን ነው... ዳቦና ወይን እንደሆኑ አትይ፤ ጌታ በግልጽ 'ይህ ሥጋዬ ነው' ብሎአልና፣ ቃሉ እንዳለፈው ሁሉ እውነት ነው። እርሱ ራሱ 'ይህ ደሜ ነው' ብሎአልና፣ እውነትም ደሙ ነው።» በማለት አጽንቶ አስተምሯል። ዳቦውን ወደ ሥጋ፣ ወይኑንም ወደ ደም የመለወጥ ሥልጣን የፈጣሪ ብቻ እንደሆነና እርሱ በቃሉና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ይህንን እንደሚፈጽም አስረድቷል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ (4ኛው ክፍለ ዘመን): በቅዳሴ ጊዜ የሚሆነውን ሲገልጽ፦ «ካህኑ እጆቹን ወደ ሰማይ ሲዘረጋ፣ የእግዚአብሔር መንፈስ ይወርዳል፣ በፊቱ የተቀመጠውንም ይነካዋል፣ ዳቦውንና ወይኑንም ወደ ጌታ ሥጋና ደም ይቀድሰዋል።» በማለት ተናግሯል። ቁርባን በምንቀበልበት ጊዜ ከክርስቶስ ሥጋና ደም ጋር በእውነት እንደምንዋሐድ በብርቱ አስምሮበታል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ (5ኛው ክፍለ ዘመን): ስለ ቁርባን ሲጽፍ፦ «ሥጋው የሕይወት ባሕርይ አለውና ሕይወት ሰጪ ነው... የመድኃኒታችን ሥጋ ሕይወት ሰጪ ነው፤ ወደ እርሱ የሚመጡትንም ሕያው ያደርጋል... የክርስቶስ ሥጋ ብንበላ፣ ወደ እርሱ እንዋሐዳለን፣ እኛም በውስጣችን እንኖርበታለን።» ብሎ የቁርባንን እውነተኛነትና የሕይወት ሰጪነት ገልጿል። ቅዱስ ትውፊትና የአምልኮ ሥርዓት፦

የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የዘመናት ሁሉ የአምልኮ ሥርዓት (ቅዳሴ) የዚህ እምነት ሕያው ምስክር ነው። በቅዳሴ ጊዜ የሚጸለየው የኤጲክሌሲስ ጸሎት (የመንፈስ ቅዱስ ጥሪ)፣ ካህኑ ዳቦውንና ወይኑን ለውጦ የክርስቶስ ሥጋና ደም እንዲያደርገው እግዚአብሔርን የሚለምንበት ነው። ይህ ጸሎት ራሱ ቤተ ክርስቲያን በምሥጢሩ እውነተኛነት ላይ ያላትን እምነት ያሳያል። ጥንታዊ የቅዳሴ ቀኖናዎች (ለምሳሌ የቅዱስ ባስልዮስ፣ የቅዱስ ቄርሎስ ቅዳሴ) ሁሉም የቁርባንን እውነተኛ ለውጥ በግልጽ ያስተምራሉ። የቅዱስ ቁርባንን ወደ ምሳሌነት ዝቅ ማድረግ የመዳን ነገረ መለኮታችንን ያሳንሰዋል። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን መዳንን ከክርስቶስ ጋር መዋሐድ፣ የባሕርዩ ተካፋይ መሆንና ወደ እርሱ መምሰል (ቴኦሲስ) አድርጋ ስለምትመለከት፣ ቅዱስ ቁርባን ከክርስቶስ ሕይወት ሰጪ ሥጋና ደም ጋር የምንዋሐድበት ዋና መንገድ በመሆኑ ለመዳን ወሳኝ ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ ግልጽ ቃላት በተለይም በዮሐንስ 6 ላይ የተሰጠው የጌታ ትምህርትና በመጨረሻው እራት የተናገራቸው ቃላት፣ የሐዋርያው ጳውሎስ ማብራሪያና ማስጠንቀቂያ፣ የቅዱሳን አባቶች የማያሻማና የማያቋርጥ ትምህርት፣ እንዲሁም የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን የአምልኮ ሥርዓትና ትውፊት የሚያረጋግጠው ቅዱስ ቁርባን የክርስቶስ እውነተኛ ሥጋና ደም መሆኑን ነው። እርሱ የምሳሌነት ነገር ሳይሆን፣ የዘላለም ሕይወት መገኛ፣ ከክርስቶስ ጋር የምንዋሐድበትና ለመዳን ወሳኝ የሆነ ታላቅ ምሥጢር ነው።

ቤተ ክርስቲያን፣ ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ባስቀመጠው የማያሻማ ትምህርት መሠረት፣ ቅዱስ ቁርባን ለመዳን፣ በክርስቶስ ሕይወት ለመኖር፣ የዘላለም ሕይወትን ለመቀበልና ለሥጋችን ትንሣኤ ጭምር ፈጽሞ አስፈላጊ የሆነ የጸጋ ምሥጢር መሆኑን ታምናለች። ያለ ቅዱስ ቁርባን በክርስቶስ ጸጋ የዳነ ሕይወትን ማስቀጠልና ለዘላለም ሕይወት መብቃት በመደበኛው የጸጋ መንገድ የማይቻል ነው። ማብራሪያ የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ቃል በትክክል መሠረት ያላደረጉ አንዳንድ ትምህርቶች፣ ቅዱስ ቁርባንን እንደ ቀላል መታሰቢያ ሥርዓት ወይም ምልክት ብቻ በመቁጠር ለመዳን አስፈላጊ አይደለም ብለው ያስተምራሉ። ይህ አመለካከት ግን መጽሐፍ ቅዱስ፣ የሐዋርያት ትምህርትና የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን የማይቋረጥ እምነት የሚጻረር ነው። ቅዱስ ቁርባን የመዳን ሂደት ወሳኝና ማዕከላዊ ምሥጢር ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት ስለ ቅዱስ ቁርባን ለመዳን ያለውን ወሳኝ አስፈላጊነት በሰፊው ያስተምራሉ፦ 1. በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 የጌታችን ሕይወት ሰጪ ትምህርት፦ ይህ ምዕራፍ የቅዱስ ቁርባን ነፍስና ሥጋን የማዳን ኃይል የገለጸበት ቁልፍ ክፍል ነው። ጌታችን ስለ ራሱ 'የሕይወት እንጀራ' እንደሆነ በተናገረበት አውድ ውስጥ፣ የእርሱን ሥጋ መብላትና ደሙን መጠጣት ያለውን አስፈላጊነት ደጋግሞና የማያሻማ በሚመስል መንገድ አስቀምጧል፦ * «እውነት እውነት እላችኋለሁ፥ የሰውን ልጅ ሥጋ ካልበላችሁ ደሙንም ካልጠጣችሁ በእናንተ ሕይወት የላችሁም።» (ዮሐንስ 6፥53)። 'ሕይወት የላችሁም' ማለት የመዳን ሕይወት የላችሁም፣ ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት የላችሁም ማለት ነው። ይህ ያለ ሥጋውና ደሙ መዳን እንደማይቻል የሚያሳይ ቀጥተኛ ቃል ነው። * «ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው፥ እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ።» (ዮሐንስ 6፥54)። ቁርባንን ከዘላለም ሕይወት ጋር በቀጥታ አያይዞታል። የዘላለም ሕይወት የሚገኘው ሥጋውን በመብላትና ደሙን በመጠጣት ነው። ከዚህም አልፎ፣ ለመጨረሻው የሥጋ ትንሣኤ ጭምር ምክንያት መሆኑን ተናግሯል። * «ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነውና።» (ዮሐንስ 6፥55)። 'እውነተኛ' ብሎታል። ምሳሌ ወይም ምልክት አላለም። * «ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ በእኔ ይኖራል እኔም በእርሱ እኖራለሁ።» (ዮሐንስ 6፥56)። ቁርባን ከክርስቶስ ጋር የምንዋሐድበት፣ በእርሱም የምንኖርበት መንገድ ነው። በክርስቶስ መኖር ደግሞ ለመዳን ወሳኝ ነው (ዮሐንስ 15፥4-6)።

• አንዳንድ ደቀ መዛሙርቱ ይህንን ቃል ከባድ ሆኖባቸው ትተውት በሄዱ ጊዜ፣ ጌታችን 'ምሳሌ ነበር ማለቴ' በማለት ትምህርቱን አላቅሟል። ይልቁንም ለአስራ ሁለቱ 'እናንተስ መሄድ ትወዳላችሁን?' በማለት የቃሉን ክብደትና የእምነትን አስፈላጊነት አሳይቷል። 'መንፈስ ሕይወትን ይሰጣል ሥጋ ምንም አይጠቅምም' (ዮሐንስ 6፥63) ሲልም፣ ሕይወት የሚሰጠው መንፈስ ቅዱስ መሆኑን ሲያብራራ እንጂ፣ እርሱ የሚሰጠው ሥጋና ደም ሕይወት ሰጪ እንዳልሆነ ለማለት አይደለም። 2. በመጨረሻው እራት የተቋቋመው የአዲስ ኪዳን ምሥጢር፦ ጌታችን ቅዱስ ቁርባንን ሲመሰርት፦ «...ይህ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ይቅርታ የሚፈስ የቃል ኪዳን ደሜ ይህ ነው።» (ማቴዎስ 26፥28) ብሏል። በብሉይ ኪዳን ሕዝቡ ከእግዚአብሔር ጋር ቃል ኪዳን ሲገቡ በደም አማካይነት ነበር (ዘጸአት 24፥8)። በአዲስ ኪዳንም በክርስቶስ ደም በተመሠረተው ቃል ኪዳን ተካፋይ የምንሆነው የርሱን ደም በመጠጣት በቁርባን አማካይነት ነው። ይህ የቃል ኪዳን ምሥጢር ለመዳን ወሳኝ ነው።

3. ኅብረትና መካፈል፦ ቅዱስ ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 10፥16 ላይ ቁርባንን 'የክርስቶስ ሥጋና ደም ኅብረት' በማለት ጠርቶታል። 'ኅብረት' ማለት ከላይ እንደተመለከትነው መካፈልና የአንድ ነገር ተካፋይ መሆን ነው። ቁርባን የምንካፈለው እውነተኛ የክርስቶስን ሥጋና ደም ነው። በ1ኛ ቆሮንቶስ 12፥13 ላይ ደግሞ በጥምቀት ወደ አንድ አካል እንደገባን ይናገራል፤ ይህ አካል ደግሞ በ1ኛ ቆሮንቶስ 10፥17 ላይ «አንድ እንጀራ ስለሆነ፥ እኛ ብዙዎች ስንሆን አንድ ሥጋ ነን፤ ሁላችን ከአንድ እንጀራ እንካፈላለንና።» በማለት እንደገና ከቁርባን ጋር ያያይዘዋል። ቁርባን ወደ ክርስቶስ አካል የሚያስገባንና በዚህ አካል ውስጥ በሕይወት እንድንኖር የሚያደርገን ነው።4. የማይገባ ሆኖ መቀበል የሚያመጣው ፍርድ፦ በ1ኛ ቆሮንቶስ 11፥27-29 ላይ ያለው ማስጠንቀቂያ የቁርባንን አስፈላጊነት ያሳያል። ብቁ ያልሆነ ሰው የሚቀበለው 'የጌታን ሥጋና ደም' እንጂ ምሳሌን አይደለም። ይህንን ሳይለይ መቀበል በራሱ ላይ ፍርድ ያመጣል። ይህ የሚያስከትለው ከባድ ውጤት፣ የምሥጢሩን እውነተኛነትና ለመዳን ያለውን ወሳኝነት ያስረዳል። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሁሉ የቅዱስ ቁርባንን ለመዳን ያለውን አስፈላጊነትና ሕይወት ሰጪነት በአንድ ድምፅ አስተምረዋል።

• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ፦ ቁርባንን 'የማትሞት መድኃኒት' በማለት ጠርቶታል፤ ይህም ከሞት ወደ ሕይወት የሚያሸጋግር፣ የዘላለም ሕይወት የሚያስገኝ መሆኑን ያመለክታል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘልዮን፦ ቁርባንን የክርስቶስ እውነተኛ ሥጋና ደም እንደሆነ አስተምሮ፣ ይህንን የተቀበለ ሥጋችን የማይሞትና ለትንሣኤ የሚበቃ እንደሆነ አብራርቷል። ቁርባን ከትንሣኤና ከዘላለም ሕይወት ጋር ቀጥታ የተያያዘ ነው።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም፦ በጥምቀት ትምህርቱ ቁርባንን በመቀበል ከክርስቶስ ጋር አንድ እንደምንሆንና የዘላለም ሕይወት ተካፋይ እንደምንሆን አስተምሯል። ያለ ቁርባን በክርስቶስ ሕይወት መኖር እንደማይቻል ከጌታ ቃል ተነስቶ አስምሮበታል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፦ ቁርባንን 'ታላቅና አስፈሪ ምሥጢር' ብሎ በመጥራት፣ በየጊዜው በመቀበል ከክርስቶስ ጋር ያለንን ህብረት ማደስና ለሕይወት መቀደስ እንዳለብን አስተምሯል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፦ ዮሐንስ 6ን ሲተረጉም፣ የክርስቶስ ሥጋና ደም ሕይወት ሰጪ እንደሆነና እርሱን በቁርባን የመቀበል ወሳኝነት ለዘላለም ሕይወት አስፈላጊ መሆኑን በሰፊው አስረድቷል። የቤተ ክርስቲያን የማያቋርጥ ትውፊትና የዘመናት የአምልኮ ሥርዓት ቁርባንን የሕይወት ምንጭ አድርጎ ይቆጥራል። በየጊዜው ቁርባን መቀበል የክርስትና ሕይወት ዋና አካል ነው። ያለ ቁርባን መዳን ፈጽሞ አይቻልም ማለት ነው?

በመደበኛውና ጌታ ባስቀመጠው የጸጋ መንገድ፣ ቅዱስ ቁርባን ለመዳን የግድ አስፈላጊ ነው። የጌታ ቃል «ሥጋዬን ካልበላችሁ... ሕይወት የላችሁም» (ዮሐንስ 6፥53) ይላልና። ሆኖም እግዚአብሔር ሉዓላዊና መሐሪ ነው። አንድ ሰው ምሥጢራቱን ለመቀበል ዕድል ሳያገኝ፣ በሃይማኖቱ ጸንቶ በሞት ቢለይ (ለምሳሌ ካቴኩመን) ወይም ምሥጢራቱን ከመቀበል የሚያግደው አቅም የነሳው ምክንያት ኖሮት ቢሆን፣ እግዚአብሔር በልዩ ምሕረቱ ሊያድነው ይችላል። የሰማዕትነት ደም የጥምቀትን ሥርዓት እንደሚተካው ሁሉ፣ እግዚአብሔር ያለ ቁርባንም ሊያድን ይችላል። ነገር ግን እነዚህ ልዩ ሁኔታዎች ናቸው፤ መደበኛውና ጌታ የመሰረተው የድኅነት መንገድ ግን ቁርባን ለመዳን አስፈላጊ መሆኑን ያሳያል። ጌታ ያዘዘውንና የዘላለም ሕይወትንም የተቀበለ ነው ያለውን ምሥጢር ችላ ማለት፣ ራስን ከሕይወት ምንጭ ማግለል ነው። ዕድል እያለ ቁርባን አለመቀበል የመዳን ጉዞን አደጋ ላይ ይጥላል። የመጽሐፍ ቅዱስ የማያሻማ ትምህርት፣ የቅዱሳን አባቶች የማያቋርጥ ምስክርነትና የቤተ ክርስቲያን የማይናወጥ ትውፊት እንደሚያረጋግጠው፣ ቅዱስ ቁርባን ለመዳን፣ በክርስቶስ ሕይወት ለመኖርና የዘላለም ሕይወትን ለመቀበል ወሳኝና አስፈላጊ የጸጋ ምሥጢር ነው። እርሱ የመዳን መብልና መጠጥ፣ የሕይወት ምንጭ ነው። ጌታ ራሱ የመሰረተውና የሕይወት መገኛ ብሎ የገለጸው ነው። ስለዚህ ለመዳን ፈጽሞ አስፈላጊ ነው።

የኃጢአት ሥርየት የሚገኘው ከእግዚአብሔር ብቻ መሆኑን ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አጥብቃ ታምናለች። ነገር ግን ኃጢአት የሚያስከትለውን ሞትና ከእግዚአብሔር መለየትን ለማስወገድ፣ ንስሐ ከገባን በኋላ ኃጢአታችንን ለካህን መናዘዝ፣ ክርስቶስ ራሱ ለመረጣቸው ሐዋርያትና በዘመናት ሁሉ ለተተኳቸው የመሰረተው፣ ለመዳንና ከእግዚአብሔር ጋር ለመታረቅ ፈጽሞ አስፈላጊ የሆነ የጸጋ መንገድ ነው። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች፣ እያንዳንዱ ሰው በቀጥታ ወደ እግዚአብሔር መቅረብና መናዘዝ ይችላልና፣ ለምን ለካህን እንናዘዛለን? ካህን እንዴት ኃጢአት ይሰርያል? ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ አይደለም በሚል አመለካከት የምሥጢረ ንስሐን አስፈላጊነት ይጠይቃሉ። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ግን፣ ኃጢአት የሚሰርየው እግዚአብሔር ብቻ መሆኑን አምና፣ ነገር ግን ኃጢአታችንን የምንናዘዝበትንና ሥርየትን የምንቀበልበትን መንገድ ራሱ ክርስቶስ በቤተ ክርስቲያኑ ውስጥ እንዳስቀመጠ ታስተምራለች። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ንስሐ ምሥጢርና ስለ ካህናት ሥልጣን የሚናገረው፦ 1. ክርስቶስ ለሐዋርያት የሰጠው ሥልጣን፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከሙታን ከተነሳ በኋላ ለደቀ መዛሙርቱ ተገልጦ እንዲህ አላቸው፦ «ይህንም ብሎ እፍ አለባቸውና፦ መንፈስ ቅዱስን ተቀበሉ። የኃጢአታቸውን ይቅር ያላችሁ ሁሉ ይቅር ይደረግላቸዋል፤ የኃጢአታቸውን ያላስረዳችሁባቸው ሁሉ አልተፈቀደላቸውም አላቸው።» (ዮሐንስ 20፥22-23)። ይህ ክፍል ለምሥጢረ ንስሐ መሠረት ነው። ጌታችን ራሱ ለሐዋርያት (በእነርሱም አማካይነት ለተተኳቸው ካህናት) ኃጢአትን የመፍታትና የማሰር ሥልጣን ሰጣቸው። ይህ ሥልጣን የካህናት የራሳቸው ሳይሆን፣ ክርስቶስ የሰጣቸውና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚፈጽሙት ነው። ካህኑ የክርስቶስ ወኪል ሆኖ ይሠራል።

2. የመንግሥት ቁልፎች፦ ጌታችን ለቅዱስ ጴጥሮስ፦ «...የመንግሥተ ሰማያትንም መክፈቻዎች እሰጥሃለሁ፤ በምድር የምታስረው ሁሉ በሰማይ የታሰረ ይሆናል፥ በምድርም የምትፈታው ሁሉ በሰማይ የተፈታ ይሆናል።» (ማቴዎስ 16፥19) ብሎታል። ይህ 'የማሰርና የመፍታት' ሥልጣን ከኃጢአት ይቅርታ ጋር የተያያዘ ሲሆን፣ ለቤተ ክርስቲያን (በሐዋርያትና በካህናት አማካይነት) የተሰጠ ነው። በማቴዎስ 18፥18 ላይ ደግሞ ለሁሉም ደቀ መዛሙርት በተመሳሳይ መልኩ ተሰጥቷል።3. እርስ በእርስ መናዘዝ፦ ሐዋርያው ያዕቆብ እንዲህ ይላል፦ «እርስ በእርሳችሁ ኑዛዜ ተናዘዙ፣ ትፈወሱም ዘንድ እርስ በእርሳችሁ ጸልዩ...» (ያዕቆብ 5፥16)። ይህ ክፍል ስለ መናዘዝ ሲናገር ለካህን መሆኑን በግልጽ ባይገልጽም፣ ኃጢአትን ለሌላ ሰው መናዘዝ ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጪ እንዳልሆነና ለመንፈሳዊ ፈውስ እንደሚረዳ ያሳያል። የምሥጢረ ንስሐ መናዘዝ የዚህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መርህ የተወሰነና በክርስቶስ ሥልጣን በተሰጣቸው ሰዎች ፊት የሚፈጸም ነው።4. ኃጢአትን ወደ ብርሃን ማምጣት፦ ኃጢአት በድብቅ ሲኖር ሥልጣን ያገኛል። ኃጢአትን በመናዘዝ ወደ ብርሃን ማምጣት የኃጢአትን ኃይል ይሰብራል። «እውነትን የሚያደርግ ግን ወደ ብርሃን ይመጣል...» (ዮሐንስ 3፥21)። ለካህን መናዘዝ፣ ኃጢአትን በመደበቅ ዲያብሎስ በእኛ ላይ የሚያገኘውን ሥልጣን ያሽራል። ለምን ለካህን እንናዘዛለን? (ነገረ መለኮታዊና ተግባራዊ ምክንያቶች):-

• የሥርየት ማረጋገጫ፦ ንስሐ ከገባንና ከተጸጸትን በኋላ፣ የእግዚአብሔርን ይቅርታ በካህኑ አፍ 'ተሰርዮልሃል' ወይም 'ተፈትተሃል' ተብሎ ሲነገረን፣ መንፈሳዊ ማረጋገጫና ሰላም እናገኛለን። በቀጥታ ለእግዚአብሔር ስንናዘዝ የእርሱን ድምፅ ላይሰማን ወይም በይቅርታው ልንጠራጠር እንችላለን። በካህኑ አማካይነት የሚሰጠው ሥርየት ግን ተጨባጭና ከጥርጣሬ የሚያድን ነው።* መንፈሳዊ መሪነትና ምክር፦ ካህናት የቤተ ክርስቲያን እረኞችና መንፈሳዊ አባቶች ናቸው። ኃጢአታችንን ስንናዘዝ፣ ካህኑ በእግዚአብሔር ቃልና በቤተ ክርስቲያን ትምህርት መሠረት ተገቢውን ምክር፣ ተግሳጽና መፍትሔ ይሰጠናል። ኃጢአትን ለማሸነፍ የሚረዳንን መንፈሳዊ ትምህርትና ተግሣጽ እናገኛለን። በቀጥታ ለእግዚአብሔር ብቻ ስንናዘዝ ይህንን የሰው በሰው የመረዳዳትና የመመከር ዕድል እናጣለን።* ተጠያቂነትና ትሕትና፦ ኃጢአትን ለሌላ ሰው መናዘዝ ትሕትናን ያስተምራል፤ ድብቅ ኃጢአትንም ይዋጋል። በካህኑ ፊት በመናዘዝ፣ ዳግመኛ ወደዚያ ኃጢአት ላለመመለስ የውስጥ ቁርጠኝነት ይፈጠራል። የኃጢአትን ኃይል ይሰብረዋል።
• ከቤተ ክርስቲያን ጋር መታረቅ፦ አብዛኛው ኃጢአት በእግዚአብሔር ላይ የሚፈጸም ጥፋት ቢሆንም፣ በቤተ ክርስቲያን አካል ውስጥ ያለንን ህብረትም ያጎድፋል። ለካህኑ መናዘዝ ማለት፣ በክርስቶስ አካል ውስጥ ያለውን ኃጢአት አምኖ ለቤተ ክርስቲያን መሪ በመናገር፣ ከቤተ ክርስቲያንም ጋር መታረቅ ማለት ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሁሉ የምሥጢረ ንስሐን አስፈላጊነትና ኃጢአትን ለካህን መናዘዝ የሐዋርያዊ ትውፊት መሆኑን አጽንተዋል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ካህናት ሥልጣን ሲናገር፣ ጌታ የሰጣቸው የማሰርና የመፍታት ሥልጣን ከሰማያትም ይበልጣል እስከ ማለት ደርሷል። ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳርያ ኃጢአትን መናዘዝ ያለብን በእግዚአብሔር ምሥጢራት ላይ ሥልጣን በተሰጣቸው ሰዎች ፊት እንደሆነ አስተምሯል። ቅዱስ አውግስጢኖስም ኃጢአት ይቅር የሚሰረየው በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት አማካይነት እንደሆነ ገልጿል። የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ የሕዝብ ንስሐ እና በኋላም የግል ንስሐ መኖሩን ያሳያል፤ ይህም የሚያሳየው መናዘዝ ሁልጊዜም የቤተ ክርስቲያን ልምምድ መሆኑን ነው። በቀጥታ ለእግዚአብሔር መጸለይና መናዘዝ አስፈላጊ ቢሆንም፣ ለድኅነታችን ራሱ ክርስቶስ የመሰረተው መንገድ አለ። ዮሐንስ 20፥22-23 ላይ የሰጠው ሥልጣን ኃጢአትን መናዘዝ ለካህናት መሆኑን ያረጋግጣል። ለካህን መናዘዝ እግዚአብሔርን መተው ሳይሆን፣ እርሱ ራሱ ባስቀመጠው ሥርዓት አማካይነት ወደ እርሱ መቅረብ ነው። ልክ በጥምቀትና በቁርባን ጸጋውን እንደሚሰጠን ሁሉ፣ በንስሐ ምሥጢርም ኃጢአት ሥርየትን የሚሰጠን እርሱ ነው። ካህኑ የዚህ ምሥጢር አገልጋይ ነው። ይህ ትምህርት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለው፣ በቅዱሳን አባቶች የተጠበቀና የቤተ ክርስቲያንም የማይቋረጥ ትውፊት ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሰባቱ ታላላቅ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተመሰረቱ፣ በሐዋርያት የተተላለፉና በመንፈስ ቅዱስ አማካይነት አማኞች የእግዚአብሔርን ጸጋ የሚቀበሉባቸው የድኅነት መንገዶች መሆናቸውን ታምናለች። ምንም እንኳ 'ሰባት ምሥጢራት' የሚለው አገላለጽ በመጽሐፍ ቅዱስ ቀጥታ ባይገኝም፣ የእያንዳንዳቸው ምሥጢር መሠረትና አፈጻጸም በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በግልጽ ተቀምጧል። ሁሉም ምሥጢራት ለመዳን አስፈላጊ ቢሆኑም፣ ሁሉም ለሁሉም ሰው የግድ አስፈላጊ ናቸው ማለት አይደለም። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የምታስተምርባቸው የሰባቱ ምሥጢራት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የላቸውም ወይም ሁሉም ለመዳን አስፈላጊ አይደሉም ብለው ይከራከራሉ። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ግን እነዚህ ምሥጢራት ከቤተ ክርስቲያን ሕይወትና ከመዳን ተነጥለው የሚታዩ እንዳልሆኑ ታስተምራለች። 'ሰባት' የሚለው ቁጥር የቤተ ክርስቲያን አባቶች በኋለኛው ዘመን የቤተ ክርስቲያንን ዋና ዋና የጸጋ መገኛ ሥርዓቶችን ለመመደብ የተጠቀሙበት እንጂ፣ የቁጥሩ ነገር ከምሥጢራቱ ምንነትና ከመጽሐፍ ቅዱሳዊነታቸው አይበልጥም። ዋናው ነገር ምሥጢራቱ ራሳቸው ናቸው። የሰባቱ ምሥጢራት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት፦ 1. ምሥጢረ ጥምቀት : ጌታችን ራሱ የመሰረተውና ለመዳን አስፈላጊ መሆኑን ያስተማረው ነው። «ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም።» (ዮሐንስ 3፥5)። ሐዋርያትም እንዲያጠምቁ ታዘዋል (ማቴዎስ 28፥19)፤ ጥምቀትም ኃጢአት ሥርየትንና መንፈስ ቅዱስ መቀበልን እንደሚያስገኝ አስተምረዋል (የሐዋርያት ሥራ 2፥38፣ 22፥16)፤ እንዲሁም ከክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ጋር መተባበርና ዳግም መወለድ መሆኑን ገልጸዋል (ሮሜ 6፥3-4፣ ቲቶ 3፥5፣ 1ኛ ጴጥሮስ 3፥21)።

2. ምሥጢረ ሜሮን : በጥምቀት ጊዜ ወይም ከጥምቀት በኋላ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚሰጥ የጸጋ ማኅተም ነው። ሐዋርያትም በእጃቸው ጭነው መንፈስ ቅዱስ እንዲወርድ ያደርጉ ነበር (የሐዋርያት ሥራ 8፥14-17፣ 19፥5-6)። ቅዱስ ጳውሎስም እግዚአብሔር ያተመንና የተቀባን መሆኑን ተናግሯል (2ኛ ቆሮንቶስ 1፥21-22)፤ ዮሐንስም ከአብ የተቀበልነው ቅባት በውስጣችን እንደሚኖር ጽፏል (1ኛ ዮሐንስ 2፥20, 27)። ይህ ምሥጢር የጥምቀት ጸጋን የሚያስፈጽምና ለመንፈሳዊ ሕይወት የሚያበረታ ነው።

3. ምሥጢረ ቁርባን : ጌታችን ራሱ በመጨረሻው እራት የመሰረተው ሕይወት ሰጪ ምሥጢር ነው። «ውሰዱ ብሉ ይህ ሥጋዬ ነው፤ ሁላችሁ ከእርሱ ጠጡ ይህ ደሜ ነው...» (ማቴዎስ 26፥26-28)። እርሱ ራሱ ሥጋውን የበላና ደሙን የጠጣ የዘላለም ሕይወት እንዳለውና በእርሱም እንደሚኖር አስተምሯል (ዮሐንስ 6፥53-56)። ሐዋርያው ጳውሎስም የክርስቶስ ሥጋና ደም ኅብረት መሆኑን ገልጿል (1ኛ ቆሮንቶስ 10፥16)።

4. ምሥጢረ ንስሐ : ከጥምቀት በኋላ ለሚፈጸም ኃጢአት ሥርየትና ከእግዚአብሔር ጋር ለመታረቅ ጌታችን ለሐዋርያት የሰጠው ሥልጣን ነው፦ «የኃጢአታቸውን ይቅር ያላችሁ ሁሉ ይቅር ይደረግላቸዋል፤ የኃጢአታቸውን ያላስረዳችሁባቸው ሁሉ አልተፈቀደላቸውም አላቸው።» (ዮሐንስ 20፥22-23)። ሐዋርያው ያዕቆብም እርስ በእርስ እንድንናዘዝ ይመክራል (ያዕቆብ 5፥16)።

5. ምሥጢረ ክህነት : ክርስቶስ ሐዋርያትን በመምረጥ፣ ሥልጣን በመስጠትና በመላክ የመሰረተው ምሥጢር ነው። ሐዋርያትም በጸሎትና እጅ በመጫን ሌሎች አገልጋዮችን ሾመዋል (የሐዋርያት ሥራ 6፥6፣ 13፥3፣ 14፥23)። ቅዱስ ጳውሎስም በጢሞቴዎስና በቲቶ ላይ እንደዚህ እንዲያደርጉ ሥልጣን ሰጥቷቸዋል (1ኛ ጢሞቴዎስ 4፥14፣ 5፥22፣ 2ኛ ጢሞቴዎስ 1፥6፣ ቲቶ 1፥5)። ይህ ምሥጢር ለቤተ ክርስቲያን ቀጣይነትና ሌሎች ምሥጢራትን ለመፈጸም አስፈላጊ ነው።

6. ምሥጢረ ተክሊል : በክርስቶስ የተባረከና የተቀደሰ የጋብቻ ህብረት ነው። ጌታችን ራሱ በቃና ዘገሊላ ሠርግ ላይ በመገኘት ጋብቻን አክብሯል (ዮሐንስ 2፥1-11)። ቅዱስ ጳውሎስም በትዳር ውስጥ ያለውን ፍቅር የክርስቶስና የቤተ ክርስቲያን ፍቅር ምሳሌ በማድረግ ታላቅ ምሥጢር ብሎ ጠርቶታል (ኤፌሶን 5፥31-32)።

7. ምሥጢረ ቀንዲል : ለታመሙ አማኞች መንፈሳዊና አካላዊ ፈውስ የሚገኝበት ምሥጢር ነው። ሐዋርያው ያዕቆብ እንዲህ ሲል አዟል፦ «ከእናንተ የታመመ ማንም ቢኖር የቤተ ክርስቲያንን ሽማግሌዎች ወደ እርሱ ይጥራ፣ በጌታም ስም እርሱን ቅዱስ ዘይት ቀብተው ይጸልዩለት። የእምነት ጸሎትም የታመመውን ያድናል፣ ጌታም ያስነሣዋል፤ ኃጢአትም ሠርቶ እንደ ሆነ ይሰረይለታል።» (ያዕቆብ 5፥14-15)። ሁሉም ምሥጢራት ለመዳን ያስፈልጋሉ?

ሁሉም ሰባቱ ምሥጢራት በቤተ ክርስቲያን ሕይወትና ተልእኮ ውስጥ የጸጋ መገኛዎች ናቸው። ነገር ግን ሁሉም ለሁሉም ሰው በተመሳሳይ መልኩ የግድ አስፈላጊ አይደሉም። ለምሳሌ፣ ምሥጢረ ክህነት የሚመለከተው ለካህንነት የተጠሩትን ነው፣ ምሥጢረ ተክሊል ደግሞ ለሚጋቡት ነው። ለምንኩስና የተጠሩት አያገቡም። ሆኖም፣ ምሥጢረ ጥምቀት (የመዳን መጀመሪያና የዳግም ልደት)፣ ምሥጢረ ሜሮን (የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም)፣ ምሥጢረ ቁርባን (የሕይወት መብልና መጠጥ) እና ምሥጢረ ንስሐ (ከኃጢአት በኋላ መታረቂያ) በመደበኛው የድኅነት መንገድ ያለ ዕድል በጎደለው ሁኔታ ለሁሉም አማኝ የግድ አስፈላጊ ናቸው። ጥምቀት ያለመዳን መጀመሪያ እንደሌለ፣ ቁርባን ያለመንፈሳዊ ሕይወት ቀጣይነት እንደሌለ፣ ንስሐ ያለ ከኃጢአት በኋላ ንጽሕና እንደሌለ ቤተ ክርስቲያን ታስተምራለች። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች እነዚህን ምሥጢራት የጸጋ መገኛና የመዳን መንገድ አድርገው አስተምረዋል። ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም በጥምቀት፣ በሜሮንና በቁርባን አማካይነት ስለሚገኘው ጸጋ በሰፊው አስረድቷል። ቅዱስ አውግስጢኖስም በምዕራቡ ዓለም የበርካታ ምሥጢራትን መኖር አጽንቷል። በምሥራቅ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ 'ሰባት' የሚለው ቁጥር የተወሰነበት የነገረ መለኮት ምክንያቶች አሉ። ይህ ቁጥር የመንፈስ ቅዱስን ሙላት ወይም የእግዚአብሔርን የቃል ኪዳን ፍጻሜ ሊያመለክት ይችላል። የቤተ ክርስቲያን የማያቋርጥ ትውፊት፣ የአምልኮ ሥርዓቶችና ቀኖናዎች ሁሉም እነዚህ ምሥጢራት በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ውስጥ ያላቸውን ማዕከላዊና አስፈላጊ ቦታ ያሳያሉ። እነዚህ ሥርዓቶች የሐዋርያት ትውፊትና የቤተ ክርስቲያን የመንፈስ ቅዱስ መሪነት ውጤቶች ናቸው። ሰባቱ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያናት 'ሰባት' የሚለው ስያሜ በመጽሐፍ ቅዱስ ቀጥታ ባይገኝም፣ የእያንዳንዳቸው መሠረትና አስፈላጊነት በመጽሐፍ ቅዱስ ተቀምጧል። እነርሱም በክርስቶስ የተመሰረቱ፣ በሐዋርያት የተተላለፉና በመንፈስ ቅዱስ ኃይል አማኞች የመዳን ጸጋን የሚቀበሉባቸው መንገዶች ናቸው። ሁሉም ለቤተ ክርስቲያን አካል አስፈላጊ ሲሆኑ፣ አንዳንዶቹ (ጥምቀት፣ ሜሮን፣ ቁርባን፣ ንስሐ) ደግሞ ለመደበኛው የግል የመዳን ጉዞ ወሳኝ ናቸው። ይህ ትምህርት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቅዱሳን አባቶችና ከቤተ ክርስቲያን ትውፊት የመጣ ነው።

ክህነት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተመሰረተ፣ ለተወሰኑ ሰዎች የሚሰጥ ልዩ የጸጋ ሥልጣን መሆኑን ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታምናለች። ይህ ሥልጣን የሚገኘው በምሥጢረ ክህነት አማካይነት ሲሆን፣ ዓላማውም ቤተ ክርስቲያንን ማገልገል፣ ቅዱሳት ምሥጢራትን መፈጸም፣ የእግዚአብሔርን ቃል ማስተማርና መንጋውን መምራት ነው። ምንም እንኳ መጽሐፍ ቅዱስ 'የካህናት መንግሥትና የተቀደሰ ሕዝብ' ስለመሆናችን ቢያስተምርም፣ ይህ ማለት ግን ሁሉም አማኝ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያለው አገልግሎት አንድ ነው ወይም ልዩ ሥልጣን ያለው ክህነት የለም ማለት አይደለም። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች 'የካህናት መንግሥት' (1ኛ ጴጥሮስ 2፥9) የሚለውን የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል በመጥቀስ፣ ሁሉም አማኝ ካህን እንደሆነና ልዩ ሥልጣን ያለው ክህነት በቤተ ክርስቲያን እንደማያስፈልግ ይናገራሉ። ይህ ግን መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ክህነት ያለውን አጠቃላይ ትምህርት የሳተ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ሁለት ዓይነት ክህነት ይናገራል፤ አንደኛው ለሁሉም አማኝ የተሰጠ መንፈሳዊ ክህነት ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ ለተወሰኑ ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ አማካይነት የሚሰጥ የአገልግሎት (ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያንን የመፈጸም) ክህነት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ልዩ የአገልግሎት ክህነት የሚናገረው፦ 1. ክርስቶስ ሐዋርያትን መምረጡና ሥልጣን መስጠቱ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከአስራ ሁለት ሰዎችን መርጦ 'ሐዋርያት' አላቸው (ማርቆስ 3፥13-19)፤ ልዩ ሥልጣንና ተልእኮም ሰጣቸው። እንዲሰብኩ፣ እንዲያስተምሩ (ማቴዎስ 28፥19-20)፣ ድውዮችን እንዲፈውሱ፣ አጋንንትን እንዲያወጡ ሥልጣን ሰጣቸው (ማቴዎስ 10፥1)። ከመንግሥተ ሰማያት ቁልፎችን ሰጣቸው (ማቴዎስ 16፥19)፤ የማሰርና የመፍታትም ሥልጣን ሰጣቸው (ማቴዎስ 18፥18)፤ የኃጢአትን የመፍታትም ሥልጣን ሰጣቸው (ዮሐንስ 20፥22-23)። ይህ ሥልጣን ለሁሉም አማኝ የተሰጠ ሳይሆን፣ ለተወሰኑ ሰዎች ለመንጋው አገልግሎት የተሰጠ ነበር።2. ሐዋርያት ተተኪዎቻቸውን መሾማቸው፦ ሐዋርያትም አገልግሎታቸውን ለማስቀጠል በጸሎትና እጅ በመጫን ሌሎች አገልጋዮችን (ኤጲስ ቆጶሳትን፣ ቀሳውስትንና ዲያቆናትን) ሾመዋል (የሐዋርያት ሥራ 6፥6 - ዲያቆናት፣ 14፥23 - ሽማግሌዎችን (ቀሳውስትን)፣ ጢሞቴዎስንና ቲቶን የመሰሉትን ደግሞ የቤተ ክርስቲያን መሪዎችና የሹመት ሥልጣን ያላቸው አድርገው ሾመዋል - 1ኛ ጢሞቴዎስ 5፥22፣ 2ኛ ጢሞቴዎስ 1፥6፣ ቲቶ 1፥5)። እነዚህ የተሾሙ አገልጋዮች በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የመምራት፣ የማስተማር፣ ቅዱሳት ምሥጢራትን የመፈጸም ልዩ ኃላፊነትና ሥልጣን ነበራቸው።3. በአዲስ ኪዳን የተሰጡ ልዩ ልዩ የአገልግሎት መደቦች፦ ቅዱስ ጳውሎስ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የተለያዩ የአገልግሎት መደቦች መኖራቸውን ይናገራል፦ ሐዋርያት፣ ነቢያት፣ ወንጌላውያን፣ እረኞች፣ አስተማሪዎች (ኤፌሶን 4፥11)። እንዲሁም በሮሜ 12 እና በ1ኛ ቆሮንቶስ 12 ላይ የተለያዩ የጸጋ ስጦታዎችና አገልግሎቶች መኖራቸውን ሲዘረዝር፣ ሁሉም የአካል ክፍሎች አንድ ዓይነት ተግባር እንደሌላቸው ሁሉ፣ በቤተ ክርስቲያን አካል ውስጥም ሁሉም አንድ ዓይነት አገልግሎት እንደሌላቸው ያስረዳል። ሽማግሌዎች (ቀሳውስት) በመንጋው ላይ የመጋቢነትና የመምራት ኃላፊነት እንደተሰጣቸው መጽሐፍ ቅዱስ ያስተምራል (1ኛ ጢሞቴዎስ 5፥17፣ ዕብራውያን 13፥17)።4. ምሥጢራትን የመፈጸም ሥልጣን፦ ምንም እንኳ መጽሐፍ ቅዱስ ሁሉንም ምሥጢራት የግድ የተሾመ ካህን ብቻ ነው መፈጸም ያለበት ብሎ በቀጥታ ባይጽፍም፣ ምሥጢራቱ ሲፈጸሙ በሐዋርያት ወይም በእነርሱ በተሾሙ ሰዎች አማካይነት መሆኑን እናያለን (ለምሳሌ ጥምቀት በፊልጶስ - የሐዋርያት ሥራ 8፥38፣ በሐናንያ - የሐዋርያት ሥራ 9፥18፤ ቁርባን በሐዋርያት - የሐዋርያት ሥራ 2፥42፣ 20፥7፤ የሕሙማን ቅባት በቤተ ክርስቲያን ሽማግሌዎች - ያዕቆብ 5፥14)። በተለይም የኃጢአትን የመፍታት ሥልጣን የተሰጠው ለሐዋርያትና በቤተ ክርስቲያን የኃጢአት ይቅርታን ሥርዓት እንዲፈጽሙ ለተሾሙ ነው።'የካህናት መንግሥት' ማለት ምን ማለት ነው?

መጽሐፍ ቅዱስ «እናንተ ግን የመረጣችሁ ትውልድ፣ የንጉሥ ካህናት፣ የተቀደሰ ሕዝብ፣ የራሱ የሆነ ወገን ናችሁ፤» (1ኛ ጴጥሮስ 2፥9) ሲል፣ የሚያመለክተው በብሉይ ኪዳን አንድ ብሔር ካህን ሆኖ ለእግዚአብሔር እንደተለየ ሁሉ (ዘጸአት 19፥6)፣ አሁን ደግሞ በአዲስ ኪዳን ክርስቲያኖች ሁሉ የእግዚአብሔር ንብረት፣ ለዓለም ብርሃን፣ ለእግዚአብሔርም የሕይወት መስዋዕትን የሚያቀርቡ መንፈሳዊ ካህናት መሆናቸውን ነው። ይህም የውዳሴ፣ የጸሎት፣ የሕይወት መሰጠትና ለወንጌል የመመስከር መንፈሳዊ ክህነት ነው። ይህ ክህነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ካለው ሥርዓተ ምሥጢራትን የመፈጸም፣ የመምራትና የማስተማር ሥልጣን ካለው የአገልግሎት ክህነት የተለየ ነው። ሁሉም ክርስቲያን የመንፈሳዊ ካህን ቢሆንም፣ ሁሉም የምሥጢራትን የመፈጸም ሥልጣን ያለው አይደለም።የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሦስት ዓይነት የክህነት መደቦች (ኤጲስ ቆጶስ፣ ቀሲስ፣ ዲያቆን) እንዳሉና እነዚህም ሥልጣናቸውን በሐዋርያዊ ተተኪነት በእጅ መጫን አማካይነት እንደሚቀበሉ አስተምረዋል።

• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ (በሐዋርያት ዘመን የኖረ): በ1ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ በጻፋቸው መልእክቶች የኤጲስ ቆጶስን፣ የካህናትንና የዲያቆናትን ሥልጣንና አገልግሎት በሰፊው ገልጿል፤ አማኞችም እነዚህን ሊታዘዙና ከነርሱ ጋር በአንድነት ሊኖሩ እንደሚገባ አጥብቆ መክሯል። «ያለ ኤጲስ ቆጶስ፣ ቀሳውስትና ዲያቆናት ቤተ ክርስቲያን አትባልምና» እስከማለት ደርሷል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም፦ የክህነትን ምሥጢርና ካህናት የተቀበሉትን ሥልጣን (የኃጢአት ሥርየት መስጠትን ጨምሮ) አስተምሯል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፦ ስለ ክህነት ሥልጣን ሲናገር፣ ካህናት በምድር ላይ የማሰርና የመፍታት ሥልጣን ያላቸው በመሆናቸው፣ ከሰማያትም ይበልጥ ሥልጣን እንዳላቸው ገልጿል። የቤተ ክርስቲያን የማይቋረጥ ትውፊት፣ የሥርዓተ ክህነት አፈጻጸም (ሹመት)፣ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደርና ቅዱሳት ምሥጢራት የሚፈጸሙበት መንገድ ሁሉ የሚያሳየው፣ ክህነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ራሱን የቻለ፣ በጸጋ የሚገኝ ሥልጣን ያለው አገልግሎት መሆኑን ነው። ሐዋርያዊ ተተኪነት የዚህ ሥልጣን መተላለፊያ መንገድ ነው። 'የካህናት መንግሥት' የሚለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ አገላለጽ ሁሉም አማኝ መንፈሳዊ ካህንና ለእግዚአብሔር ሕያው መስዋዕትን የሚያቀርብ መሆኑን የሚያመለክት ቢሆንም፣ ይህ ማለት ግን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ጌታ ራሱ የመሰረተውና የሐዋርያትም ያስፋፉት ልዩ የአገልግሎት (ምሥጢራትን የመፈጸም፣ የማስተማር፣ የመምራት) ክህነት የለም ማለት አይደለም። ይህ ክህነት በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ያለው፣ በምሥጢረ ክህነት አማካይነት የሚገኝ ልዩ የጸጋ ሥልጣን ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ካህናትን 'አባቴ' ወይም 'አባ' ብላ የምትጠራው፣ ይህ አጠራር በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ስላለው መንፈሳዊ ትርጉም እና በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ካህናት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ስላላቸው መንፈሳዊ የአባትነት ሚና ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በማቴዎስ 23፥9 ላይ የተናገረው ቃል፣ ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባውን የላቀ አባትነት ከሰው ጋር ማጋራት እንደሌለብን የሚያስተምር እንጂ፣ በቤተ ክርስቲያን ስርዓት ለተሰጡ መንፈሳዊ አባቶች ክብር መስጠትን የሚከለክል አይደለም። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 23 ላይ ለደቀ መዛሙርቱ ሲናገር፦ «አንድ አባታችሁ አለና በምድር ላይ ማንንም አባት ብላችሁ አትጥሩ እርሱም በሰማያት ያለው ነው።» (ማቴዎስ 23፥9) የሚለውን ቃል በመጥቀስ፣ ካህናትን 'አባት' ብሎ መጥራት ስህተትና መጽሐፍ ቅዱሳዊ አይደለም የሚል ተቃውሞ ያነሳሉ። ይህንን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል በትክክል ለመረዳት፣ ጌታችን የተናገረበትን አውድ እና መጽሐፍ ቅዱስ በአጠቃላይ 'አባት' የሚለውን ቃል የተጠቀመበትን ሰፊ ትርጉም በጥልቀት መመልከት ያስፈልጋል። የማቴዎስ 23፥9 አውድና ትርጉም፦

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በዚህ ክፍል (ማቴዎስ 23፥1-12) ሲናገር የነበረው በዋናነት ፈሪሳውያንንና የሕግ አስተማሪዎችን ለመንቀፍ ነበር። የነቀፋቸውም ለሥልጣንና ለክብር ያላቸውን ፍቅር፣ የሰዎችን አድናቆት ለመፈለግ ማዕረጎችን መያዛቸውን እና ከእግዚአብሔር ይልቅ በሰዎች ዘንድ ከፍ ከፍ ለማለት መጣራቸውን ነው። «የሚወዱትም በምሳ ጊዜ የከፋውን ስፍራ፣ በምኵራብም የከፋውን ወንበር፣ በገበያም ሰላምታን መምህርም ተብለው መጠራትን ነው።» (ማቴዎስ 23፥6-7)። ጌታችን እነዚህ ሰዎች በሰዎች ዘንድ ያላቸውን ከፍ ከፍ የማለት ምኞት ሲነቅፍ ነው፣ 'መምህር አትባሉ'፣ 'አባት አትባሉ'፣ 'መሪ አትባሉ' ያለው። ይህ ማለት ፍጹም የሆነው የመምህርነት ምንጭ ክርስቶስ እንደሆነ፣ ፍጹም የሆነው አባትነትና ምንጭነትም የእግዚአብሔር እንደሆነ ለማሳየት እንጂ፣ እነዚህን ስያሜዎች በማንኛውም አውድ መጠቀምን መከልከል አልነበረም። ንግግሩ hyperbole (አጽንዖት ለመስጠት የተጋነነ አነጋገር) ሲሆን፣ ዓላማውም ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባውን የላቀ ክብርና ሥልጣን ለሰው መስጠት እንደሌለብን ለማስጠንቀቅ ነው። ይህን ቃል በጥሬውና ከአውዱ ውጪ የምንወስደው ከሆነ፣ ከሌሎች የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ጋር ይጋጫል። ለምሳሌ፦ * የሥጋ ወላጅ አባት፦ ጌታችን ራሱ አሥርቱን ትእዛዛት ሲያስተምር «አባትህንና እናትህን አክብር» (ዘጸአት 20፥12፣ ማቴዎስ 19፥19) የሚለውን አካቷል። ይህ ትእዛዝ ለሥጋ ወላጅ 'አባት' የሚለውን ስም መጠቀምና ማክበር እንደሚገባ ያስረዳል። ጌታ ይህንን ትእዛዝ አክብሮታል። ስለዚህ ጌታ 'ማንንም አባት አትበሉ' ሲል የሥጋ ወላጅ አባትን ማለቱ እንዳልሆነ ግልጽ ነው።

• አብርሃም 'የእኛ አባት'፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ስለ አብርሃም ሲናገር «አባታችሁ አብርሃም...» (ዮሐንስ 8፥56) ብሎታል። ቅዱስ እስጢፋኖስም «አባታችን አብርሃም...» (የሐዋርያት ሥራ 7፥2) ሲል ጠርቶታል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ደግሞ አብርሃምን «የሚያምኑት ሁሉ አባት» (ሮሜ 4፥11-12) እና «ሁላችን የሆንንበት አባት» (ሮሜ 4፥16) በማለት ይጠራዋል። ያዕቆብም አብርሃምን «አባታችን» (ያዕቆብ 2፥21) ብሎታል። ይህ የአባትነት ስም ለብሔር መስራች ወይም ለእምነት ማኅበረሰብ መስራች ለሆነ ሰው መሰጠቱን ያሳያል።
• መንፈሳዊ አባትነት፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ራሱን ለመንፈሳዊ ልጆቹ አባት ብሎ በግልጽ ጠርቷል። ለቆሮንቶስ ሰዎች ሲጽፍ፦ «በክርስቶስ ኢየሱስ በወንጌል እኔ ወለድኋችሁና እመክራችኋለሁ እንድትመስሉኝ። ምንም እንኳ በአሥር ሺሕ የሚያስተምሩ ቢኖሯችሁም፣ ብዙ አባቶች ግን የሏችሁም፤» (1ኛ ቆሮንቶስ 4፥15) ብሏል። እዚህ ላይ ጳውሎስ ወንጌልን በመስበክ ምእመናንን እንደ ወለደ (መንፈሳዊ ልደት እንደሰጠ) ይናገራል፤ ይህም የመንፈሳዊ አባትነት መግለጫ ነው። ጢሞቴዎስንም «...በወንጌል ልጄ የሆነውን...» (1ኛ ጢሞቴዎስ 1፥1) እና «የምወደውን ልጄን ጢሞቴዎስን...» (2ኛ ጢሞቴዎስ 1፥2) ብሎ ጠርቶታል። ለተሰሎንቄ ሰዎችም አገልግሎቱን ሲገልጽ፦ «አንድ አባትም ልጆቹን እንደሚያስብ...» (1ኛ ተሰሎንቄ 2፥11) ብሏል። ቲቶንም «የእውነተኛ ልጄ ወደ ጢቶስ...» (ቲቶ 1፥4) ብሎ ጽፏል። እነዚህ ሁሉ የሚያሳዩት 'አባት' እና 'ልጅ' የሚለው ቃል ለመንፈሳዊ ግንኙነትም እንደዋለ ነው።
• የአክብሮት አጠራርና መንፈሳዊ ሥልጣን፦ በብሉይ ኪዳን ታላላቅ ነቢያትና መንፈሳዊ መሪዎች በአክብሮት 'አባቴ' ተብለው ተጠርተዋል (ምሳሌ ኤልሳዕ ለኤልያስ - 2ኛ ነገሥት 2፥12)። በሐዋርያት ሥራ 7፥2 ላይ ቅዱስ እስጢፋኖስም ለሸንጎው አባላት ሲናገር «ወንድሞችና አባቶች ሆይ ስሙ...» በማለት ጠርቷቸዋል። ዮሴፍም በግብፅ ለፈርዖንና ለቤተሰቡ አባት እንደሆነ ተገልጿል (ዘፍጥረት 45፥8)። እነዚህ የሚያሳዩት ቃሉ ለሥልጣን ላለው፣ ለመሪ፣ ለአክብሮት ወይም ለተንከባካቢ ሰው እንደሚሰጥ ነው።
• በዮሐንስ መልእክት 'አባቶች' የሚለው አጠራር፦ ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ በመጀመሪያ መልእክቱ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉ የተለያዩ የዕድሜና የመንፈሳዊ ብስለት ደረጃ ያላቸውን ሰዎች ሲጠራ፣ በዕድሜ ለገፉ ወይም በመንፈሳዊ ሕይወት ለበሰሉ መሪዎች የሚሆን የሚመስል አጠራር ተጠቅሟል፦ «እጽፍላችኋለሁ፥ ልጆች ሆይ፥ ኃጢአታችሁ ስለ ስሙ ተሰርዮላችኋልና። እጽፍላችኋለሁ፥ አባቶች ሆይ፥ ከመጀመሪያ የነበረውን አውቃችኋልና። እጽፍላችኋለሁ፥ ጎበዞች ሆይ፥ ክፉውን አሸንፋችኋልና።» (1ኛ ዮሐንስ 2፥12-13)። ደግሞም ደገመው፦ «ጻፍሁላችሁ፥ አባቶች ሆይ፥ ከመጀመሪያ የነበረውን አውቃችኋልና። ጻፍሁላችሁ፥ ጎበዞች ሆይ፥ ብርቱዎች ስለሆናችሁ የእግዚአብሔር ቃልም በእናንተ ስለሚኖር ክፉውንም ስላሸነፋችሁ።» (1ኛ ዮሐንስ 2፥14)። እዚህ ላይ ሐዋርያው ዮሐንስ ራሱ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉ አንዳንድ አባላትን 'አባቶች' ብሎ ጠርቷል። ይህ የሚያሳየው 'አባት' የሚለው ቃል ባዮሎጂያዊ አባትነትን ብቻ ሳይሆን፣ በመንፈሳዊ ማኅበረሰብ ውስጥ ያለውን የብስለት፣ የመሪነት ወይም የአክብሮት ደረጃም እንደሚያሳይ ነው። እንግዲህ 'አባት' የሚለው ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ለሥጋ ወላጅ፣ ለብሔር አባት፣ ለመንፈሳዊ አባት፣ ለአክብሮት፣ ለመሪነት እና ለ መንፈሳዊ ብስለት እንደሚውል በበርካታ ቦታዎች ተመልክተናል። የጌታችን በማቴዎስ 23፥9 ያለው ንግግር እነዚህን ሁሉ አጠቃቀሞች የሚሽር ሳይሆን፣ በፈሪሳውያን ዘንድ የነበረውን ትዕቢትና ለእግዚአብሔር የሚገባውን ክብር ለራሳቸው የማድረግ ዝንባሌ የነቀፈበት ነው። የካህናት መንፈሳዊ አባትነት በቤተ ክርስቲያን፦

በኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ካህናት በምሥጢረ ክህነት አማካይነት ከእግዚአብሔር ልዩ ጸጋና ሥልጣን ይቀበላሉ። በዚህም ጸጋ፣ የጌታችን ወንጌልን በመስበክ፣ በቅዱስ ጥምቀት አማኞችን ዳግም በመውለድ (መንፈሳዊ ልደት በመስጠት - 1ኛ ቆሮንቶስ 4፥15)፣ በቅዱስ ቁርባን ሕይወት ሰጪውን ሥጋና ደም በመመገብ፣ በንስሐ ኃጢአትን በመፍታት፣ በመንፈሳዊ ሕይወት በመምከርና በመምራት፣ በመጸለይና በመባረክ ለመንጋቸው መንፈሳዊ አባት ይሆናሉ። ይህ የአባትነት ሚና በክርስቶስ ሥልጣን የተሰጣቸው ሲሆን፣ የእግዚአብሔርን አባትነት በምድር ላይ በተጨባጭ በሚታይ መልኩ ያንጸባርቃሉ። ልክ እግዚአብሔር የሁሉ ምንጭ እንደሆነ ሁሉ፣ ካህናትም በጸጋ የመንፈሳዊ ሕይወት ምንጭና ጠባቂዎች ናቸው። 'አባቴ' ብሎ መጥራት ይህንን መንፈሳዊ ልደት፣ እንክብካቤና አባትነት ማክበር ነው። ይህ ለእግዚአብሔር የሚገባውን አምልኮ ወይም የብቸኛ ምንጭነት ቦታ ለካህኑ መስጠት ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ራሱ በቤተ ክርስቲያኑ ሥርዓት ላስቀመጣቸው መንፈሳዊ መሪዎችና አባቶች የሚገባውን ክብር መስጠት ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ካህናትንና ኤጲስ ቆጶሳትን 'አባት' በማለት ይጠሩ ነበር። ይህ የቤተ ክርስቲያን የማያቋጥ ትውፊት ነው።

• የጥንት የገዳማውያን አባቶች መንፈሳዊ መሪዎቻቸውን በታላቅ አክብሮት 'አባ' ብለው ይጠሩ ነበር። ይህ 'አባ' የሚለው ቃል (በአረማይስጥና በግሪክኛ) 'አባት' ማለት ሲሆን፣ ለመንፈሳዊ አባትና መካሪ ይሰጥ የነበረ የአክብሮትና የቅርበት መገለጫ ነው።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ (4ኛው ክፍለ ዘመን): በማቴዎስ 23፥9 ላይ ያለውን የጌታ ቃል ሲተረጉም፣ ጌታ የከለከለው ሰዎች በራሳቸው ፈቃድና ትዕቢት 'አባት' የሚለውን ስም መፈለጋቸውን እንጂ፣ በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ለአገልግሎት ለተሾሙ ሰዎች አክብሮት በመስጠት 'አባት' የሚለውን ስም መጠቀም እንዳልሆነ በግልጽ አስረድቷል። እርሱ ራሱም ካህናትንና ኤጲስ ቆጶሳትን በተደጋጋሚ 'አባቶች' ብሎ ጠርቷል፤ ምእመናንም እንዲሁ እንዲጠሩ አበረታቷል።
• ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘቀርጣግና (3ኛው ክፍለ ዘመን): በብዙ ጽሑፎቹ ኤጲስ ቆጶሳትንና ቀሳውስትን 'አባቶች' በማለት መጥራቱ የተለመደ ነበር።
• ቅዱስ አውግስጢኖስ (4ኛው-5ኛው ክፍለ ዘመን): በማቴዎስ 23፥9 ላይ ያለውን የጌታ ቃል ሲያብራራ፣ ጌታ የከለከለው ከእግዚአብሔር የሚመጣውን ፍጹም አባትነት ለሰው መስጠት እንደሆነ እንጂ፣ በምድር ላይ ያሉ አባቶችን ወይም መንፈሳዊ አባቶችን ማክበርን አለመሆኑን አስረድቷል። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማያቋጥ ትውፊት ካህናትን 'አባቴ' ወይም 'አባ' በማለት ማክበር የዘመናት ልምምድ ነው። ይህ የቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ቤተሰብ መገለጫና በካህኑና በምእመኑ መካከል ያለውን የጠበቀ መንፈሳዊ ግንኙነት የሚገልጽ ነው። ጌታችን በማቴዎስ 23፥9 ላይ የተናገረው ቃል የእግዚአብሔርን የላቀና ብቸኛ አባትነት ለማጉላት እንጂ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ለሥጋዊና ለመንፈሳዊ አባትነት የሚፈቅደውን አጠራር በጠቅላላ የሚሽር አይደለም። ቅዱሳት መጻሕፍት ራሳቸው ለሰዎች በተለያዩ አውዶች በተደጋጋሚ 'አባት' የሚለውን ቃል ይጠቀማሉ። በተለይ ሐዋርያው ጳውሎስ ራሱን መንፈሳዊ አባት ብሎ ጠርቷል፤ ቅዱስ ዮሐንስም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉትን 'አባቶች' ብሎ ጠርቷል። ካህናትን 'አባት' ብሎ መጥራት ይህንን መጽሐፍ ቅዱሳዊና በቤተ ክርስቲያን የጸና መንፈሳዊ አባትነት ማክበር ነው። የፕሮቴስታንት ወገኖች የሚያነሱት ተቃውሞ የቃሉን አውድ፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ሰፊ አጠቃቀም እንዲሁም የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን የማያቋረጥ ትውፊት ችላ ያለ ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ራሷን 'እውነተኛዋ ቤተ ክርስቲያን' ብላ የምትጠራው ወይም የምታምንበት፣ በትዕቢት ሳይሆን፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የመሰረተውን፣ ሐዋርያት የሰበኩትንና ያስተላለፉትን፣ ቅዱሳን አባቶችም ጠብቀው ያስረከቡንን የእምነትና የሥርዓት ቀጣይነት በመያዟ ነው። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ ልዩ አካል፣ የእውነት ዓምድና መሠረት እንዲሁም የመዳን መርከብ ናት የሚለው ትምህርት ከመጽሐፍ ቅዱስ የመጣ እምነት እንጂ ከመጠን ያለፈ ወይም ትዕቢት አይደለም። ማብራሪያ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን 'እኛ ብቻ ነን እውነተኛዋ ቤተ ክርስቲያን' ማለቷ ትዕቢት እንደሆነና ሌሎች ክርስቲያኖችን እንደመናቅ እንደሚቆጠር የሚናገሩ አሉ። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ግን እንዲህ የምታስተምረው፣ ራሷን ከሌሎች ለማበላለጥ ወይም የሰዎችን የመዳን ተስፋ ለመንፈግ አይደለም፤ ይልቁንም የመጽሐፍ ቅዱስንና የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን ስለ ቤተ ክርስቲያን ባሕርይ ያለውን እምነት በመግለጽ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ቤተ ክርስቲያን አንድነትና ልዩነት የሚያስተምረው፦ 1. ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ ብቸኛ አካል መሆኗ፦ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ 'ብዙ የክርስቶስ አካላት' አይናገርም። የሚናገረው ስለ «አንድ አካል» (1ኛ ቆሮንቶስ 12፥12) እና ይህ አካልም የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን እንደሆነ ነው፦ «...እርሱም የአካሉ ማለትም የቤተ ክርስቲያን ራስ ነው...» (ቆላስይስ 1፥18)። «...ከሁሉ በላይ ራስ አድርጎ ለቤተ ክርስቲያን ሰጠው፤ እርስዋም ሙላቱ በሁሉ ሁሉን የምትሞላ የርሱ አካል ናት።» (ኤፌሶን 1፥22-23)። ክርስቶስ አንድ አካል ብቻ ነው ያለው፤ ያም ቤተ ክርስቲያን ናት።2. ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ ልዩ ሙሽራ መሆኗ፦ ሐዋርያው ጳውሎስ የክርስቶስንና የቤተ ክርስቲያንን ግንኙነት ሲያመሳስል፦ «...ክርስቶስ ደግሞ ቤተ ክርስቲያንን እንደ ወደደ ራሱንም ስለ እርሷ አሳልፎ እንደ ሰጠ፣...» (ኤፌሶን 5፥25-27) ይላል። ክርስቶስ አንድ ሙሽራ ብቻ ነው ያለው፤ ያም ቤተ ክርስቲያን ናት።3. ቤተ ክርስቲያን የእውነት ዓምድና መሠረት መሆኗ፦ «...ነገር ግን ብዘገይ በእግዚአብሔር ማደሪያ ቤት እንዴት መመላለስ እንደሚገባ ብታውቅ ይህችም ቤተ ክርስቲያን የሕያው እግዚአብሔር ዓምድና መሠረት ናት።» (1ኛ ጢሞቴዎስ 3፥15)። ይህ የሚያሳየው የእግዚአብሔር እውነት የሚጠበቀውና የሚሰበከው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መሆኑን ነው።4. አንድ መንጋና አንድ እረኛ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ መንጋው ሲናገር፦ «...ሌሎች በጎች ደግሞ አሉኝ ከዚህች ደጅ ያልሆኑ እነርሱንም ደግሞ ማምጣት ይገባኛል ድም፱ንም ይሰማሉ አንድም መንጋ ይሆናሉ እረኛውም አንድ።» (ዮሐንስ 10፥16) ብሏል። አንድ የክርስቶስ መንጋ ብቻ አለ።5. ሐዋርያዊ መሠረትና ቀጣይነት፦ ቤተ ክርስቲያን የተመሰረተችው በሐዋርያትና በነቢያት መሠረት ላይ ስትሆን፣ የከፍተኛው መሠረትም ክርስቶስ ነው (ኤፌሶን 2፥20)። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ይህንን ሐዋርያዊ መሠረትና እምነት ሳትለቅ እስከ ዛሬ ድረስ በመንፈሳዊ ተተኪነት የጠበቀች ናት ብላ ታምናለች።6. ለእምነትና ለሥርዓት አንድነት የተሰጠው ትእዛዝ፦ ቅዱሳት መጻሕፍት አማኞች በአንድነት እንዲኖሩ፣ በአንድ ልብ በአንድ አፍ እግዚአብሔርን እንዲያመሰግኑ፣ በአንድ እምነት፣ በአንድ ጥምቀት እንዲጸኑ ያስተምራሉ (ዮሐንስ 17፥20-23፣ ሮሜ 15፥6፣ 1ኛ ቆሮንቶስ 1፥10፣ ኤፌሶን 4፥3-6)። ይህ ሁሉ የሚያሳየው ቤተ ክርስቲያን አንድ፣ የተባበረችና በአንድ እምነት የጸናች መሆን እንዳለባት ነው።'ከቤተ ክርስቲያን ውጪ መዳን የለም' :

ይህ በጥንት አባቶች ዘንድ የተለመደ አገላለጽ ሲሆን፣ መሠረቱ ከላይ የተጠቀሱት የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ናቸው። ቤተ ክርስቲያንን የኖኅ መርከብ ይመስሏታል። የኖኅ መርከብ በዓለም ላይ ከመጣው የጥፋት ውኃ ያዳነች ብቸኛዋ መርከብ እንደነበረች ሁሉ፣ ቤተ ክርስቲያንም ኃጢአት በበዛበት ዓለም ለመዳን ክርስቶስ ያዘጋጃት መርከብ ናት። ይህ ማለት ከቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ውጪ ያሉ ሰዎች በሙሉ ይኮነናሉ ማለት ሳይሆን፣ የመዳን ጸጋና የእውነት ሙላት የሚገኙባትና በመደበኛ መንገድ ድኅነት የሚፈጸምባት ቤተ ክርስቲያን ናት ማለት ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች የቤተ ክርስቲያንን አንድነት፣ ሐዋርያዊነትና ለመዳን አስፈላጊነት አጥብቀው አስተምረዋል።

• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ (2ኛው ክፍለ ዘመን): የቤተ ክርስቲያንን አንድነት ከኤጲስ ቆጶስ፣ ከካህናትና ከዲያቆናት ጋር ባለው ህብረት አጽንቶ አስተምሯል። ከቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ውጪ መሆን ከክርስቶስ መለየት እንደሆነ ተናግሯል።
• ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘቀርጣግና (3ኛው ክፍለ ዘመን): «ከቤተ ክርስቲያን ውጪ መዳን የለም» የሚለውን ቃል የተጠቀመ ሲሆን፣ «ቤተ ክርስቲያንን እናት ያላደረገ እግዚአብሔርን አባት ሊያደርግ አይችልም» በማለት የቤተ ክርስቲያንን አስፈላጊነት ገልጿል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘልዮን (2ኛው ክፍለ ዘመን): የሐዋርያትን እውነተኛ ትምህርት ለመለየት፣ ትምህርቱን ከቤተ ክርስቲያን (ከሐዋርያዊ ተተኪነት ጋር) ካለው እምነት ጋር ማወዳደር እንደሚያስፈልግ አስተምሯል። እውነት የሚገኘው በሐዋርያት በተመሰረተችውና እምነታቸውን በጠበቀችው ቤተ ክርስቲያን ውስጥ መሆኑን ያመለክታል። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማያቋረጥ ትውፊት፣ በሃይማኖት መግለጫችን (በኒቂያ የሃይማኖት መግለጫ) «በአንዲት፣ ቅድስት፣ ዐለም አቀፋዊት፣ ሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያን እናምናለን።» በማለት የምንመሰክረው ሁሉ፣ የቤተ ክርስቲያንን አንድነት፣ ቅድስና፣ ሐዋርያዊነትና ለመዳን ያላትን ልዩ ቦታ የሚያሳይ ነው። ትዕቢት ነውን?

እውነተኛዋ ቤተ ክርስቲያን እኛ ነን ማለት፣ የሌሎችን ሰዎች መዳን መፍረድ ወይም መንፈግ አይደለም። የመዳን ሥልጣን የእግዚአብሔር ነው። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን እምነቷንና ማንነቷን ነው የምትገልጸው። ጌታችን የመሰረታት፣ ሐዋርያት የሰበኩባት፣ ቅዱሳን አባቶች የጠበቁላት፣ ቅዱሳት ምሥጢራት ሳይጓደሉ የሚፈጸሙባት፣ ሐዋርያዊ ተተኪነት የሚገኝባት እርሷ ነኝ ብላ ታምናለች። ይህ እምነት ትዕቢት ሳይሆን፣ ለእግዚአብሔር ሥራና ለቤተ ክርስቲያን ታሪክና ማንነት የተሰጠ ምስክርነት ነው። ሌሎች ክርስቲያናዊ ማኅበረሰቦች ከመጽሐፍ ቅዱስና ከጥንቷ ቤተ ክርስቲያን እምነትና ሥርዓት በምን ያህል እንደራቁ ስንመለከት (ለምሳሌ በምሥጢራት ቁጥርና ምንነት፣ በክህነት ሥርዓት፣ በሃይማኖት መግለጫዎች ወዘተ.)፣ የቤተ ክርስቲያንን ቀጣይነትና የሐዋርያትን እምነት ሙሉ በሙሉ የጠበቀችው ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን መሆኗን እንረዳለን። ይህንን መመስከር ትዕቢት ሳይሆን እውነት ነው። እግዚአብሔር ከቤተ ክርስቲያን ውጪ ያሉትን እንዴት እንደሚመለከት እርሱ ያውቃል። የእኛ ትምህርት የሚያተኩረው ክርስቶስ የመሰረታት ቤተ ክርስቲያን ምን ዓይነት እንደሆነችና የመዳን መንገድ በምን መልኩ እንደሚፈጸም ነው። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ራሷን 'እውነተኛዋ ቤተ ክርስቲያን' ብላ የምታስተምረው ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቅዱሳን አባቶችና ከማይቋረጥ ትውፊት በመነሳት ነው። ይህ ትዕቢት ሳይሆን፣ በክርስቶስ የተሰጠንን ማንነትና የቤተ ክርስቲያንን ልዩ ቦታ መመስከር ነው። እርሷ የክርስቶስ አካል፣ የእውነት ዓምድና የመዳን መርከብ ናት።

አስፈላጊነቱስ ምንድነው? ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የቤተ ክርስቲያን ሕይወትና የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ ማስተላለፊያ ወሳኝ መንገድ መሆኑን ታምናለች። ምንም እንኳ 'ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ' የሚለው ስያሜ በመጽሐፍ ቅዱስ ቀጥታ ባይገኝም፣ የዚህ ትምህርት መሠረት የሆነው የሥልጣንና የአገልግሎት መተላለፍ ሥርዓት ግን በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በግልጽ ተቀምጧል፤ ከሐዋርያትም ዘመን ጀምሮ ያለ መቋረጥ ተፈጽሟል። ማብራሪያ ፕሮተስታንቶች'ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ' የሚለው ትምህርት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለሌለ የቤተ ክርስቲያን አባቶች የፈጠሩት አዲስ ነገር ነው በማለት ይቃወማሉ። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ግን ይህንን አትቀበልም። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ማለት፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለሐዋርያት የሰጠው ሥልጣን፣ አገልግሎትና ትምህርት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል አማካይነት፣ በኤጲስ ቆጶሳት ላይ እጅ በመጫን (በምሥጢረ ክህነት) ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፍ መምጣቱ ነው። ይህም ቤተ ክርስቲያንን ዛሬም ድረስ ከመጀመሪያዎቹ ሐዋርያት ጋር ያገናኛል። መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቱ፦ 1. ክርስቶስ ለሐዋርያት ልዩ ሥልጣን መስጠቱ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከአስራ ሁለት ሰዎችን በመምረጥ 'ሐዋርያት' አላቸው (ማርቆስ 3፥13-19)። እነዚህ ሐዋርያት ከሌሎች ደቀ መዛሙርት የተለየ ሥልጣንና ተልእኮ ተሰጥቷቸዋል። እንዲሰብኩ፣ እንዲያስተምሩ (ማቴዎስ 28፥18-20)፣ ድውዮችን እንዲፈውሱ፣ አጋንንትን እንዲያወጡ (ማቴዎስ 10፥1)፣ የማሰርና የመፍታት (ማቴዎስ 16፥19፣ 18፥18)፣ የኃጢአትንም የመፍታት ሥልጣን (ዮሐንስ 20፥21-23) ተሰጥቷቸዋል። ይህ ሥልጣን ለሁሉም አማኝ ሳይሆን፣ ለተወሰኑ ሰዎች ለቤተ ክርስቲያን አገልግሎት የተሰጠ ነው።

2. የሐዋርያት ሥልጣን መተላለፉ፦ ሐዋርያት አገልግሎታቸው ሲቀጥል ሌሎች አገልጋዮችን በመምረጥና እጅ በመጫን ሥልጣንን አስተላልፈዋል።* የይሁዳ ምትክ መሾም፦ ጌታ ካረገ በኋላ የይሁዳን ክፍት ቦታ ለመሙላት ምትክ (ማትያስን) መረጡ። በዚያን ጊዜም፦ «ይሁዳ ይህችን አገልግሎትና ሐዋርያነት ተውቷልና ስለዚህ ደግሞ አንዱ ከመካከላችን ከእኛ ጋር ሆኖ ከመጥምቁ ዮሐንስ ጀምሮ እስከ ከእኛ እስከ ወጣበት ቀን ድረስ በጌታ በኢየሱስ መግባትና መውጣት ከእኛ ጋር ከሆነው አንዱ ከእነዚህ የትንሣኤው ምስክር ከእኛ ጋር እንዲሆን ያስፈልጋል።» (የሐዋርያት ሥራ 1፥20-22) ብለዋል። 'አገልግሎትና ሐዋርያነት' የሚለው የሐዋርያዊ ሥልጣንና ኃላፊነት መተላለፍን ያመለክታል።* የዲያቆናት ሹመት፦ ሐዋርያት ሰባት ዲያቆናትን በመምረጥ በጸሎትና እጅ በመጫን ሾሟቸዋል (የሐዋርያት ሥራ 6፥6)።* የሽማግሌዎች (ቀሳውስት) ሹመት፦ ጳውሎስና በርናባስ በሚሰብኩበት ከተሞች ሁሉ ሽማግሌዎችን ሾመዋል (የሐዋርያት ሥራ 14፥23)።* የሹመት ሥልጣን መተላለፍን ማዘዝ፦ ቅዱስ ጳውሎስ ለጢሞቴዎስና ለቲቶ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሽማግሌዎችንና ዲያቆናትን እንዲሹ ሥልጣን ሰጥቷቸው ነበር፤ ይህንም በእጅ መጫን አማካይነት እንዲያደርጉ አዟል፦ «እጅን በአንድ ሰው ላይ ጭኖ ለመሾም አትቸኩል።» (1ኛ ጢሞቴዎስ 5፥22)። እንዲሁም ጢሞቴዎስ ራሱ የተቀበለውን ሥልጣን ለሌሎች እንዲያስተላልፍ መክሮታል፦ «ከብዙ ምስክሮችም በፊቴ የሰማኸውን፥ ደግሞ ሌሎችን ለማስተማር ለሚችሉ ለታመኑ ሰዎች አደራ ስጥ።» (2ኛ ጢሞቴዎስ 2፥2)። ይህ የሚያሳየው ሐዋርያዊ ሥልጣንና ትምህርት ከትውልድ ወደ ትውልድ በሹመት እንደሚተላለፍ ነው።

3. የኤጲስ ቆጶሳት ሚና፦ በአዲስ ኪዳን 'ኤጲስ ቆጶስ' የሚለው ቃል (የሚቆጣጠር/የሚጠብቅ)' ማለት ነው። ኤጲስ ቆጶሳት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የመምራት፣ የማስተማርና የመንጋውን መንፈሳዊ ሕይወት የመጠበቅ ኃላፊነት ነበራቸው (1ኛ ጢሞቴዎስ 3፥1-7፣ ቲቶ 1፥7-9)። ይህም የሐዋርያትን የመጋቢነትና የመሪነት ሚና መቀጠል ነው። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ለምን ያስፈልጋል? 1. የእውነተኛ ትምህርት ዋስትና፦ ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ፣ የቤተ ክርስቲያን ትምህርት ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ሳይለወጥ እንደተጠበቀ ዋስትና ነው። ሐዋርያት ትምህርታቸውን የተቀበሉት ከክርስቶስ ነው፤ እነርሱም በሹመት ለተተኳቸው አስተላልፈዋል። ይህ የማስተማር ሥልጣንና የእምነት ቀጣይነት ኑፋቄዎችን ለመለየትና እውነተኛውን የሐዋርያት እምነት ለመጠበቅ ያስችላል። ቅዱስ ጳውሎስ የሐሰት ትምህርቶችን ሲያወግዝ፣ የሐዋርያትን ትምህርት መሠረት አድርጎ ነበር (ገላትያ 1፥8-9)።2. የምሥጢራት ትክክለኛነት፦ ቅዱሳት ምሥጢራትን (በተለይ ጥምቀት፣ ቁርባን፣ ንስሐ፣ ክህነት) በትክክልና በሥልጣን የመፈጸም ጸጋ የተሰጠው በሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ለተሾሙ ካህናት ነው። ጌታ ምሥጢራትን የመፈጸም ሥልጣን የሰጠው ለሐዋርያትና በእነርሱ ለተሾሙ ነው። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ከሌለ የክህነት ሹመት ትክክል አይሆንም፤ የምሥጢራቱም አፈጻጸም ትክክለኛ አይሆንም (ምንም እንኳ የእግዚአብሔር ቸርነት ልዩ ቢሆንም)።3. የቤተ ክርስቲያን ቀጣይነትና ማንነት፦ ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ፣ ዛሬ ያለችው ቤተ ክርስቲያን በኢየሱስ ክርስቶስ የተመሰረተችውና በሐዋርያት የተጀመረችው አንዲት ቤተ ክርስቲያን መሆኗን የሚያሳይ ታሪካዊና መንፈሳዊ ሰንሰለት ነው። ያለ ይህ ቅብብሎሽ፣ የቤተ ክርስቲያን ታሪካዊ ቀጣይነት ይቋረጣል።4. አንድነት፦ በሐዋርያዊ ቅብብሎሽ አማካይነት ሁሉም የዓለም ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት በአንድ ሐዋርያዊ መሠረት ላይ የተመሰረቱና በአንድ እምነት የተሳሰሩ መሆናቸውን ያረጋግጣል።የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከጥንት ዘመን ጀምሮ ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የቤተ ክርስቲያን ሕይወት ወሳኝ አካል መሆኑን አጽንተዋል።

• ቅዱስ ቀሌምንጦስ ዘሮሜ (1ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ): ሐዋርያት ተተኪዎቻቸውን እንደሾሙና ይህ ሥርዓት መተላለፉ የቤተ ክርስቲያንን አንድነትና ሰላም ለመጠበቅ አስፈላጊ መሆኑን ጽፏል።
• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ (2ኛው ክፍለ ዘመን): የቤተ ክርስቲያንን ሥርዓትና አንድነት ከኤጲስ ቆጶስ፣ ከካህናትና ከዲያቆናት ጋር ባለው ህብረት አጽንቶ አስተምሯል፤ ይህም የሐዋርያዊ ሥርዓት ቀጣይነት መሆኑን ያሳያል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘልዮን (2ኛው ክፍለ ዘመን): በወቅቱ ተንሰራፍተው የነበሩትን የኑፋቄ ትምህርቶች ለመዋጋት፣ እውነተኛው ትምህርት የሚገኘው በሐዋርያት ተመሰርተው እምነታቸውንና የኤጲስ ቆጶሳዊ ቅብብሎሻቸውን በጠበቁ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ እንደሆነ በሰፊው ተጠቅሟል። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የእውነተኛ እምነት መለያ እንደሆነ ገልጿል። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማያቋረጥ ትውፊት፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የኤጲስ ቆጶሳዊ ሹመት በእጅ መጫንና የሥልጣን ማስተላለፍ መኖሩን ያረጋግጣል። የሥርዓተ ክህነት ጸሎቶችም ይህንን ያመለክታሉ። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የሚለው ስያሜ በመጽሐፍ ቅዱስ ቀጥታ ባይገኝም፣ የመሠረቱ ሥርዓትና ልምምድ ማለትም ክርስቶስ የሰጠው ሥልጣን በሐዋርያትና በተተኳቸው በኤጲስ ቆጶሳት አማካይነት መተላለፉ በመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ተቀምጧል። ይህ ትምህርት የቤተ ክርስቲያን የእውነተኛ እምነት፣ የምሥጢራት ትክክለኛነትና ታሪካዊ ቀጣይነት ዋስትና በመሆኑ ፈጽሞ አስፈላጊ ነው። የፕሮቴስታንት ወገኖች ይህንን በመቃወማቸው፣ ከሐዋርያት ዘመን የነበረውን ቀጥተኛ ትስስርና የጸጋ ሥርጭት መንገድ ያጣሉ፤ ይህም ለብዙ የኑፋቄ ትምህርቶችና መለያየቶች መንስኤ ይሆናል።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መስገድ (መጎንበስ/መደፋት) እና ማክበር የምትሰጠው በሁለት ዓይነት መንገድ ሲሆን፣ አንደኛው 'አምልኮ' ሲሆን ይህም ፈጽሞ ለፈጣሪ ለአንድ አምላክ ለእግዚአብሔር ብቻ የተገባ ነው (ላጥሪያ)። ሁለተኛው ደግሞ 'አክብሮት' ወይም 'ውዳሴ' ሲሆን ይህም ለእግዚአብሔር ወዳጆች፣ አገልጋዮች፣ ቅዱሳት ነገሮችና ቦታዎች የምንሰጠው ክብር ነው። ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለስእል (ቅዱሳት ስዕላት) እና ለመስቀል የምናደርገው 'መስገድ' ወይም 'አክብሮት' የዚህ የፕሮስኪኒሲስ ዓይነት እንጂ ፈጽሞ አምልኮ አይደለም። ማብራሪያ ኦርቶዶክሳውያን ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለአይኮኖች እና ለመስቀል ሲሰግዱ ወይም ሲያከብሩ ሲያዩ፣ ይህንን 'ለፍጡር መስገድ' ወይም 'ጣዖት አምልኮ' ነው በማለት የሚከሱ አሉ። ይህ ክስ የሚመጣው በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ 'መስገድ' የሚለው ቃል ያለውን ሰፊ ትርጉም ካለመረዳት ነው። ይህ ቃል ለአምልኮ የሚሰጥ መስገድን ሊያመለክት እንደሚችል ሁሉ (ለምሳሌ ለእግዚአብሔር መስገድ - ዮሐንስ 4፥24)፣ ለአክብሮት፣ ለታላቅነት መግለጫ፣ ለሰላምታ ወይም ለትሕትና የሚደረግ መጎንበስንና መደፋትንም ያመለክታል። መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን በግልጽ ያስተምራል። በኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን አምልኮ የሚሰጠው ለብቻው ለቅድስት ሥላሴ (አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ) ብቻ ነው። ቅዱሳት ምሥጢራት የሚፈጸሙት፣ ቅዳሴ የሚቀደሰው፣ የምንሰግደውና የምንዘምረው ሁሉ እርሱን ለማምለክ ነው። ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለአይኮኖችና ለመስቀል የምናደርገው ግን 'አክብሮት' ነው። ይህ እንደማንኛውም ፍጡር አምላክ አድርጎ ማምለክ ሳይሆን፣ እግዚአብሔርን ወዳጅ የሆኑትን ማክበር፣ የእግዚአብሔርን ሥራ የሚያንጸባርቁትን ማክበር፣ የድኅነታችንን ምልክት ማክበር ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምሳሌዎች ስለ መስገድ ለአክብሮት ሲውል፦ 1. ለሰዎች መስገድ፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ሰዎች ለሌሎች ሰዎች መስገዳቸውን ነገር ግን ሲያመልኩ አለመሆኑን በብዙ ቦታ እናያለን።

• አብርሃም ሚስቱ ሳራን ሊቀብር ቦታ ሲፈልግ ለኬጢያውያን ልጆች ሰግዷል (ዘፍጥረት 23፥7, 12) - ይህ የንግድ ሥነ ሥርዓትና የአክብሮት መግለጫ ነበር።
• ያዕቆብ ወንድሙን ዔሳውን ሲገናኘው ለርሱ ሰባት ጊዜ ሰግዷል (ዘፍጥረት 33፥3, 6-7) - ይህ የመታረቅና የአክብሮት ምልክት ነበር።
• የዮሴፍ ወንድሞች ለርሱ ሁለት ጊዜ ሰግደዋል (ዘፍጥረት 42፥6, 43፥26, 28) - ይህ የንጉሥን ባለሥልጣን ማክበር ነበር።
• ሩት ምሕረትን ስትለምን ለቦዔዝ ሰግዳለች (ሩት 2፥10) - የምስጋናና የትሕትና ምልክት ነበር።
• ዳዊት ንጉሥ ሳኦልን ሲያከብር ሰግዷል (1ኛ ሳሙኤል 24፥8)።
• አቢግያ የዳዊትን ቁጣ ለማብረድ ለርሱ ሰግዳለች (1ኛ ሳሙኤል 25፥23)።
• የሱነም ሴት ልጇ በሞተ ጊዜ ወደ ኤልሳዕ ነቢይ ስትሄድ ለርሱ ሰግዳለች (2ኛ ነገሥት 4፥37) - የአክብሮትና የትሕትና ምልክት ነበር።
• በኢየሱስ ምሳሌ ላይ ባሪያ ለጌታው ዕዳውን እንዲተው ሲለምን ሰግዷል (ማቴዎስ 18፥26) - የምህረት ልመና ምልክት ነበር።
• ሰብአ ሰገል ለሕፃኑ ኢየሱስ ሲሰግዱለት (ማቴዎስ 2፥11) - ምንም እንኳ እርሱ አምላክ ቢሆንም፣ በዚህ ቦታ የቀረበው እንደ ንጉሥ የአክብሮት ስግደት ሆኖም ጭምር ነው።
• የቆርኔሌዎስ ወታደር ቅዱስ ጴጥሮስን ባገኘው ጊዜ በፊቱ ወድቆ ሰግዷል፤ ነገር ግን ጴጥሮስ 'ተነስ እኔም ሰው ነኝ' ብሎ ከልክሎታል (የሐዋርያት ሥራ 10፥25-26)። ጴጥሮስ የከለከለው የመለኮት አምልኮ መስሎት ነው። ነገር ግን ቆርኔሌዎስ የጀመረው ድርጊት (መጀመሪያ መስገዱ) በዚያን ዘመን ለአንድ ታላቅ ሰው የሚሰጥ የአክብሮት ምልክት ሊሆን እንደሚችል ያሳያል። እነዚህ ሁሉ ምሳሌዎች የሚያሳዩት 'መስገድ' የሚለው ቃል በአምልኮ ብቻ እንደማይወሰን ነው።

2. ለመላእክት መስገድ፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ሰዎች ለመላእክት ሰግደዋል፦

• ሎጥ ወደ ሰዶም ለመጡት ሁለት መላእክት በከተማይቱ ደጃፍ ላይ ሲያገኛቸው ሰግዷል (ዘፍጥረት 19፥1)።
• ኢያሱም ለአምላክ ሠራዊት አዛዥ መስሎ ለታየው መልአክ ሰግዷል (ኢያሱ 5፥14)። ምንም እንኳ በኋላ በራዕይ መጽሐፍ ላይ መላእክት ለሐዋርያው ዮሐንስ 'ለእግዚአብሔር ብቻ ስገድ' በማለት አምልኮን ቢከለክሉም (ራዕይ 19፥10፣ 22፥9)፣ ይህ የሚያሳየው ለመላእክት የሚገባው የአምልኮ ስግደት ሳይሆን የአክብሮት ስግደት መሆኑን ነው።

3. ለተቀደሱ ነገሮች ወይም ቦታዎች መስገድ፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ለእግዚአብሔር የተቀደሱና ከመገኘቱ ጋር የተያያዙ ነገሮችን ወይም ቦታዎችን ማክበር ተፈቅዷል። * የቃል ኪዳኑ ታቦት፦ ይህ ታቦት እግዚአብሔር የሚገለጥበት የተቀደሰ ዕቃ ነበር (ዘጸአት 25፥22)። ኢያሱና የእስራኤል ሽማግሌዎች በአካን ኃጢአት ምክንያት በታቦቱ ፊት በምድር ላይ በገታቸው ወድቀው ሰግደዋል (ኢያሱ 7፥6) - ይህ ለእግዚአብሔርና ከመገኘቱ ጋር ለተያያዘው ቅዱስ ዕቃ የተሰጠ አክብሮት ነበር። መዝሙር 99፥5 ላይም «አምላካችንን እግዚአብሔርን ከፍ ከፍ አድርጉ የእግሩንም መረገጫ ስፍራ ስገዱበት እርሱ ቅዱስ ነው።» ይላል። የእግዚአብሔር 'የእግሩ መረገጫ ስፍራ' ማለት የቃል ኪዳኑ ታቦት ወይም ከርሱ ጋር የተያያዙ ቅዱሳት ቦታዎች ናቸው። ለእነዚህ ቦታዎች 'ስገዱ' መባሉ የሚያሳየው ለአካላዊ ቅዱስ ነገር መስገድ ተፈቅዶ እንደነበር ነው። ዳዊትም በታቦቱ ፊት በታላቅ መንፈሳዊ ቅንዓት ሲዘምርና ሲፈነድቅ ነበር (2ኛ ሳሙኤል 6፥14) ይህም የአክብሮት መገለጫ ነበር። * ቤተ መቅደስ፦ ወደ ቤተ መቅደስ አቅጣጫ በመዞር ይጸለይና ይሰገድ ነበር (መዝሙር 5፥7፣ 138፥2)። * የናሱ እባብ፦ እግዚአብሔር ሕዝቡን በእባብ መርዝ ሲነደፉ እንዲድኑበት ያዘዘው የናስ እባብ ምስል፣ የእግዚአብሔር የመፈወስ ኃይል የተገለጠበት የተቀደሰ ዕቃ ነበር (ዘኍልቍ 21፥8-9)። ሰዎች ወደዚህ ምስል በመመልከት ይድኑ ነበር። ምንም እንኳ ይህ ምስል በኋላ ጣዖት እስኪመስል ድረስ ሕዝቡ ስሕተት ሲፈጽምበት ቢኖርም (2ኛ ነገሥት 18፥4)፣ በመጀመሪያ እግዚአብሔር ለመንፈሳዊ ዓላማ የተጠቀመበትና ሰዎችም ወደ እርሱ በመመልከት የዳኑበት የተቀደሰ ዕቃ ነበር። ይህ ከመስቀል ጋር ይመሳሰላል፤ መስቀል የድኅነታችን ምክንያት የሆነ የክርስቶስን መከራ የሚያስታውስ የተቀደሰ ምልክት ነው። * ከቅዱሳን ጋር የተያያዙ ነገሮች፦ ሰዎች ከጳውሎስ አካል የነካውን ጨርቅ ወደ ሕሙማን በመውሰድ ይፈወሱ ነበር (የሐዋርያት ሥራ 19፥11-12)። ይህ የሚያሳየው የእግዚአብሔር ኃይል በቅዱሳኑ አማካይነት እንደሚሠራና ከነርሱ ጋር የተያያዙ ነገሮችም ክብርና መንፈሳዊ ኃይል ሊኖራቸው እንደሚችል ነው። እነዚህ ሁሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎች የሚያሳዩት 'መስገድ' የሚለው ቃል ለአምልኮ ብቻ እንደማይውል ነው። ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለአይኮኖችና ለመስቀል የምንሰጠው አክብሮትና 'መስገድ' የዚህ ዓይነቱ ፕሮስኪኒሲስ እንጂ ለእግዚአብሔር ብቻ የተገባው ላጥሪያ አይደለም። ለምን እናከብራለን (የነገረ መለኮት መሠረት):-

• ሥጋዌ : እግዚአብሔር ቃል ሰው በመሆን ሥጋን ለብሷል። በዚህም ቁሳዊው ዓለም ተቀድሷል። አይኮኖች ይህንን የሥጋዌ እውነት ያመለክታሉ። ቁሳዊው ነገር እግዚአብሔርን ለመግለጥና ጸጋውን ለማስተላለፍ እንደሚችል ያሳያሉ። ቅዱሳት ስዕላትን ማክበር፣ ያንን ቅዱሳት ስዕላት መሥራት ያስቻለውን የክርስቶስን ሥጋ መለበስ ማክበር ነው።
• የቅዱሳን ህብረት፦ ቅዱሳንና መላእክት የእግዚአብሔር ቤተሰብ፣ በሰማይ ያሉ የቤተ ክርስቲያን አባላት ናቸው። እነርሱን ማክበር፣ በውስጣቸው የሠራውንና የቀደሰውን እግዚአብሔርን ማክበር ነው።
• መስቀል፦ መስቀል የእግዚአብሔር የድኅነት ኃይልና ጥበብ የተገለጠበት ምልክት ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 1፥18, 23-24)። ክርስቶስ ድል የተቀዳጀበት መሣሪያ ነው። መስቀልን ማክበር፣ በራሱ ለዕንጨቱ ወይም ለብረቱ ሳይሆን፣ እርሱ ለሚያመለክተው የክርስቶስ ድልና ፍቅር የተሰጠ አክብሮት ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ይህንን በአምልኮ እና በአክብሮት መካከል ያለውን ልዩነት በሚገባ አስረድተዋል።

• ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ (8ኛው ክፍለ ዘመን): በምስል አምልኮ ላይ በተነሳው ክርክር የአይኮኖች ተከላካይ ሆኖ፣ የፕሮስኪኒሲስን ሰፋ ያለ ትርጉም ከመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎች ጋር አስረዳ። አምልኮ ለእግዚአብሔር ብቻ የሚሰጥ መሆኑንና አክብሮት ግን ለሚገባቸው ሁሉ የሚሰጥ መሆኑን በጽኑ አስተማረ። «አምልኮ ለእግዚአብሔር ብቻ ይሰጣል፤ አክብሮት ግን ለጌታ ባሮች (ቅዱሳን) እና ለቅዱሳት ቦታዎች ይሰጣል» ብሏል። የቅዱሳት ስዕላት አክብሮትም ወደ ምስሉ ቀዳሚ አካል እንደሚሄድ አስተምሯል።
• ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳርያ (4ኛው ክፍለ ዘመን): የቅዱሳንን አክብሮትና ወደ እነርሱ መቅረብን አስተምሯል፤ ይህንም ከእግዚአብሔር ጋር ባላቸው ቅርበትና በእኛ በኩል ከሚገኘው በረከት አንፃር አስረድቷል።
• ሁለተኛው የኒቂያ ጉባኤ (787 ዓ.ም.): ይህ ሰባተኛው የዓለም ሲኖዶስ በአይኮኖክላስቶች ላይ የኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያንን እምነት በማያሻማ መልኩ አጽድቋል። ጉባኤው በአምልኮ እና በአክብሮት መካከል ያለውን ልዩነት በመወሰን፣ አይኮኖችን ማክበር ጣዖት አምልኮ እንዳልሆነ፣ ይልቁንም ምስሉን ማክበር ወደ ምስሉ ቀዳሚ አካል የሚሄድ አክብሮት መሆኑን በግልጽ አስቀምጧል። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማያቋረጥ ትውፊት፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ቅዱሳንን፣ መላእክትን፣ አይኮኖችንና መስቀልን ማክበር ነው። ይህ የቤተ ክርስቲያን ሕይወት፣ አምልኮና ሥርዓት ዋና አካል ነው። ኦርቶዶክሳውያን ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለአይኮኖችና ለመስቀል የምናደርገው 'መስገድ' ወይም 'አክብሮት' የሚገባቸውን ክብር መስጠት እንጂ፣ ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባውን አምልኮ መስጠት አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ መስገድ ለአክብሮት የዋለባቸውን በርካታ ቦታዎች ያሳያል፤ አባቶችም በአምልኮና በአክብሮት መካከል ያለውን ነገረ መለኮታዊና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ልዩነት በግልጽ አስረድተዋል። ይህ ትምህርት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቅዱሳን አባቶችና ከቤተ ክርስቲያን ትውፊት የመጣ ነው። ጣዖት አምልኮ አይደለም።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ብዙ የምትጾመው መዳንን በጾም ለማግኘት ብላ አይደለም። መዳን የእግዚአብሔር ጸጋ ስጦታ መሆኑን በጥብቅ ታምናለች። ጾም ግን ይህንን ጸጋ ተቀብለን በድኅነት ሕይወት እንድንጸና የሚረዳን፣ ሥጋችንን የምንገዛበት፣ ጸሎታችንን የምናበረታበት፣ ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ግንኙነት የምናጠነክርበት እና የክርስቶስን ፈለግ የምንከተልበት መንፈሳዊ ተጋድሎና የጌታ ትእዛዝ ነው። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች 'መዳን በእምነት ብቻ ነው' ወይም 'በጸጋ ነው' የሚለውን ትምህርት በመጥቀስ፣ ጾምን ጨምሮ ማንኛውንም የሥራ ሥርዓት አያስፈልግም፣ ይህም የሰው ሥራ ነውና ለመዳን አይጠቅምም ይላሉ። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ግን ጾምን እንደ 'ሥራ' የምትቆጥረው የሰውን ጥረት ለእግዚአብሔር ጸጋ ምትክ ለማድረግ አይደለም። ይልቁንም ጾም ከእምነት የሚፈልቅ፣ በጸጋ ኃይል የሚፈጸም እና ጸጋው በውስጣችን እንዲያድርና እንዲያድግ የሚረዳ መንፈሳዊ ልምምድ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ጾም የሚያስተምረው፦ 1. የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ምሳሌና ትምህርት፦ ጌታችን ራሱ በአገልግሎቱ መጀመሪያ አርባ ቀንና አርባ ሌሊት ጾሟል (ማቴዎስ 4፥1-2፣ ሉቃስ 4፥1-2)። የእርሱ ጾም ለኛ ምሳሌ ነው። በተጨማሪም፣ ደቀ መዛሙርቱ ወደፊት እንደሚጾሙ ግልጽ አድርጎ ተናግሯል፦ «ከእነርሱም የሚያስተጋባ ድምፅ እንደ ሆኑ፥ የዮሐንስ ደቀ መዛሙርትና ፈሪሳውያን ይጾሙ ነበር። መጥተውም፦ የዮሐንስ ደቀ መዛሙርትና የፈሪሳውያን ደቀ መዛሙርት የሚጾሙት የለምን? ደቀ መዛሙርትህስ ለምን አይጾሙም? አሉት። ኢየሱስም አላቸው፦ ሙሽራው ከእነርሱ ጋር ሳለ የሙሽራው ሙሽሮች ሊያዝኑ ይችላሉን? ነገር ግን ሙሽራው ከእነርሱ የሚወሰድበት ወራት ይመጣል በዚያ ጊዜ ይጾማሉ።» (ማቴዎስ 9፥14-15)። ይህ የሚያሳየው ጾም የክርስትና ሕይወት መደበኛ አካል መሆኑን ነው። ጌታችን ደግሞ *እንዴት* መጾም እንደሚገባ አስተምሯል እንጂ (ማቴዎስ 6፥16-18)፣ *እንዳትጾሙ* አላለም። ይህም ጾም በደቀ መዛሙርቱ ሕይወት ውስጥ የሚጠበቅ ተግባር እንደሆነ ያሳያል። በተጨማሪም፣ የአንዳንድ አጋንንት ወገን «ይህ ወገን ግን ከጸሎትና ከጾም በቀር አይወጣም።» (ማቴዎስ 17፥21) በማለት ጾምና ጸሎት መንፈሳዊ ኃይል እንዳላቸው ገልጿል።2. የሐዋርያትና የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ልምምድ፦ ሐዋርያትና የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ይጾሙ ነበር፦

• በአንጾኪያ የነበሩ ነቢያትና አስተማሪዎች ቅዱስ ጳውሎስንና በርናባስን ለአገልግሎት ከመላካቸው በፊት ጾመው ጸልየዋል (የሐዋርያት ሥራ 13፥2-3)።
• ጳውሎስና በርናባስ ሽማግሌዎችን ሲሾሙ በጾምና በጸሎት ነበር (የሐዋርያት ሥራ 14፥23)።
• ቅዱስ ጳውሎስ ራሱ ብዙ ጊዜ እንደጾመ መስክሯል (2ኛ ቆሮንቶስ 6፥5፣ 11፥27)።
• በብሉይ ኪዳንም ጾም ለንስሐ፣ ለሐዘን፣ ለእግዚአብሔር ለመቀረብና ምሕረትን ለመለመን ይፈጸም ነበር (ለምሳሌ የነነዌ ሰዎች - ዮናስ 3፥5-9፣ ነህምያ - ነህምያ 1፥4፣ ዳንኤል - ዳንኤል 9፥3)። ጾም ለምን ያስፈልጋል? (መንፈሳዊ ጥቅሞች):- * ሥጋን ለመግዛት፦ ሰው ነፍስና ሥጋዊ ፍላጎት አለው። ጾም የሥጋዊ ፍላጎቶችን በመገደብ መንፈስ እንዲበረታ ይረዳል (ገላትያ 5፥16-17)። ሥጋችን የነፍሳችን አገልጋይ እንዲሆን እናደርጋለን (1ኛ ቆሮንቶስ 9፥27)።
• ጸሎትን ለማገዝ፦ ሥጋዊ ፍላጎቶች ሲገደቡ አዕምሮ ወደ እግዚአብሔር ይመለሳል፤ ትኩረት ይሰጣል፤ ጸሎትም ይጎለብታል። ጾምና ጸሎት ተያያዥ ናቸው።
• ንስሐን ለመግለጽና ትሕትናን ለመማር፦ ጾም ለፈጸምነው ኃጢአት በመጸጸት ራሳችንን በእግዚአብሔር ፊት የምናዋርድበት ምልክት ነው። «...ነፍሴን በጾም አዋረድሁ...» (መዝሙር 35፥13)።
• ከክርስቶስ መከራ ጋር ለመተባበር፦ ጾም የክርስቶስን መከራና ራሱን መካድ በማሰብ፣ ከእርሱ ጋር በመንፈስ ለመተባበር ይረዳል።
• ለቅዱሳት ምሥጢራት ለመዘጋጀት፦ በተለይም ለቅዱስ ቁርባን ከመቀበል በፊት መጾም፣ ሥጋና ነፍስን ለዚህ ታላቅ ምሥጢር ለመቀበል ማዘጋጃ ጥንታዊ ሥርዓት ነው።
• ፍቅርን ለመግለጽ፦ ከጾም የተረፈውን ለድሆችና ለችግረኞች መስጠት ክርስቲያናዊ ፍቅር መገለጫ ነው።
• ትእዛዝን ለመጠበቅ፦ ጌታችን ደቀ መዛሙርቱ እንደሚጾሙ መናገሩ እና ሐዋርያትም መጾማቸው፣ ጾም የክርስትና ሕይወት ትእዛዝ አካል መሆኑን ያሳያል። ጾም፣ ጸጋና መዳን፦

መዳን የእግዚአብሔር ጸጋ እንጂ በሥራ አይደለም። ነገር ግን መዳን የምንቀበለው በእምነት ሲሆን፣ ይህ እምነት ደግሞ ሕያውና በሥራ የሚገለጥ ነው (ያዕቆብ 2፥17)። ጾም እምነት በሥራ ከሚገለጥባቸው መንገዶች አንዱ ነው። እግዚአብሔር በጸጋው እንድንጾም ኃይል ይሰጠናል፤ እኛም በጾም አማካይነት የጸጋውን ሥራ በሕይወታችን እንዲፈጸም እንተባበራለን። ጾም ጸጋን የምናገኝበት ወይም የምንመራበት ብቻ ሳይሆን፣ የተቀበልነውን ጸጋ የምናሳድግበትና የምንጠብቅበት መንፈሳዊ መሣሪያ ነው። መዳን ሂደት ሲሆን (ፊልጵስዩስ 2፥12 - «...መዳናችሁን በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ ሠርቱ...» መዳንን መሥራት) ጾም የዚህ የመዳን ሥራ አካል ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች የጾምን አስፈላጊነትና መንፈሳዊ ጥቅም በሰፊው አስተምረዋል።

• ታላቁ ቅዱስ ባስልዮስ (4ኛው ክፍለ ዘመን): ስለ ጾም በሰፊው ጽፏል። ጾምን የኃጢአት መድኃኒት፣ የጸሎት መጀመሪያ፣ የድንግልና ጠባቂ፣ የቤተሰብ መሪ፣ የትሕትና ምልክት በማለት ገልጾታል። ጾም ሥጋን ከመንፈስ ጋር እንደሚያስታርቅና ነፍስ ወደ ፈጣሪዋ እንድትመለስ እንደሚረዳ አስተምሯል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ (4ኛው ክፍለ ዘመን): ጾም የሥጋን ምኞት ለመግዛት፣ አዕምሮን ለማንጻትና ጸሎትን ለማበረታታት ያለውን ጥቅም በስፋት አስረድቷል። ጾም ከምጽዋትና ከጸሎት ጋር መሄድ እንዳለበት አጽንቷል።
• የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የዘመናት ሁሉ ትውፊት፣ በርካታ የጾም ወቅቶች (ዐብይ ጾም፣ ጾመ ነቢያት፣ ጾመ ፍልሰታ፣ ጾመ ሐዋርያት፣ የረቡዕና ዓርብ ጾሞች ወዘተ.) መኖራቸውንና እነዚህን በጥብቅ መጾም መንፈሳዊ ሕይወት ወሳኝ አካል መሆኑን ያሳያል። የጾም ሥርዓቶች (ከምን መከልከል) በቤተ ክርስቲያን ቀኖና የተያዙ ናቸው። ኦርቶዶክሳውያን ብዙ የምንጾመው መዳንን ለማግኘት ወይም እግዚአብሔርን ለማስደሰት ብለን በሥራ ለመበርታት አይደለም። መዳን በክርስቶስ ጸጋ እንደሆነ እናምናለን። ጾም ግን ይህንን ጸጋ ተቀብለን በድኅነት ሕይወት እንድንጸና፣ ሥጋችንን እንድንገዛ፣ ጸሎታችንን እንድናበረታ፣ ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ህብረት እንድናጠናክርና የክርስቶስን ፈለግ እንድንከተል የሚረዳን መንፈሳዊ ተጋድሎ፣ የጌታችን ትእዛዝና የሐዋርያት ልምምድ ነው። ጾም የጸጋው ተቃራኒ ሳይሆን የጸጋው ፍሬና ጸጋው የሚሠራበት መንገድ ነው። የመዳን ሂደት ወሳኝ አካል ነው።

ቤተ ክርስቲያን ለሞቱ አማኞች ትጸልያለች፤ ይህ ልምምድ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለው፣ የሐዋርያት ትውፊትና የቤተ ክርስቲያን የዘመናት እምነት ነው። መዳን ወይም መኮነን የሚወሰነው በዚህ ምድር በክርስቶስ በማመንና ንስሐ በመግባት ቢሆንም፣ ከሞት በኋላ ለቀሩት አማኞች የምናደርገው ጸሎት ከእግዚአብሔር ምሕረትን፣ ዕረፍትንና በዚያ ዓለም ያላቸውን ሁኔታ ማቃለል ለማግኘት ነው። ከመሞት በኋላ የመዳን 'ዕድል' የለም የሚለው ቃል በየትኛው ዕድል እንደሆነ መለየት ያስፈልጋል።* ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች ኦርቶዶክሳውያን ለሞቱ ሰዎች ሲጸልዩ ሲያዩ 'ከመሞት በኋላ ዕድል የለምና መጸለይ ለምን ያስፈልጋል?' በማለት ይቃወማሉ። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ግን ለሞቱ ምእመናን የምትጸልየው፣ ከቅዱሳት መጻሕፍት፣ ከሐዋርያት ትውፊትና ከቤተ ክርስቲያን እምነት በመነሳት ነው።\n\nለሙታን መጸለይ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቱ፦\n\n1. የቅዱሳን ህብረት፦ ቤተ ክርስቲያን አንድ አካል ናት (1ኛ ቆሮንቶስ 12፥12)፤ ይህም አካል በምድር ያሉትን ሕያዋን አማኞችና በሰማይ ያሉትን ቅዱሳንን ያጠቃልላል። ሞት በክርስቶስ ባለው ህብረት የተሳሰሩትን አያለያይም። እርስ በእርሳችን መጸለይ ደግሞ ክርስቲያናዊ ግዴታ ነው (ያዕቆብ 5፥16)። በምድር ላሉ ኃጢአተኞች የምናቀርበው ጸሎት ውጤት ካለው፣ ለሞቱ ግን በክርስቶስ ላመኑ፣ ፍጹማን ላይሆኑ ለሚችሉ ሰዎች የምናቀርበው ጸሎት ለምን ውጤት አይኖረውም? በክርስቶስ ያለን ህብረት ከሞት በኋላም ይቀጥላል።\n2. በብሉይ ኪዳን የሚታይ ልምምድ፦ በመጽሐፈ መቃብያን (በኦርቶዶክሳዊ ቀኖና ውስጥ ያለ) ለሙታን መጸለይና መሥዋዕት ማቅረብ እንደነበር ተጽፏል፦ «የበሰበሰውን ሥጋ ከመቅበር በኋላ የአይሁድ ንጉሥ יהודה ማቃቤ ከሕዝቡም ጋር ተማክረው ለሞቱ ሰዎች ኃጢአታቸው ይሠረይላቸው ዘንድ ቍርባንን ይሠዉላቸው ዘንድ ወደ ኢየሩሳሌም ላኩ... ይህስ የተሠዉት ሰዎች ከኃጢአታቸው የነጹት እንደ ሆነ ታላቅ ክብር የሚሆን ነገር ነው። ትንሣኤ ሙታን ባይኖር ኖሮ ስለ በሰበሰ ሥጋ በጸለየ በለምኖ በቀረ እንጂ ተሠዉቶ በለምኖ በቀረ... በሃይማኖት ለሞቱ ሰዎች መጸለይ እጅግ መልካምና ቅዱስ ነገር ነው።» (2ኛ መቃብያን 12፥38-45)። ምንም እንኳ ይህ ክፍል በሁሉም ዘንድ እኩል ተቀባይነት ባያገኝም፣ በዚያን ዘመን በነበሩ ብዙ አይሁድ ዘንድ ለሙታን መጸለይ የተለመደና ከትንሣኤ እምነት ጋር የተያያዘ እንደነበር ያሳያል።\n3. በአዲስ ኪዳን የሚታዩ ፍንጮች (በቤተ ክርስቲያን ትውፊት እንደተተረጎሙት):-\n * ስለ ኦኔሲፎሩስ የቀረበ ጸሎት፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ስለ ኦኔሲፎሩስ ቤተሰብ በጎነት ከተናገረ በኋላ ስለ ኦኔሲፎሩስ ራሱ እንዲህ ብሎ ጸልይዋል፦ «...በዚያን ቀን በጌታ ምሕረትን እንዲያገኝ ጌታ ይስጠው...» (2ኛ ጢሞቴዎስ 1፥16-18)። ብዙ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ይህ ጸሎት የቀረበው ኦኔሲፎሩስ ከሞተ በኋላ እንደሆነ በመረዳት፣ ለሙታን መጸለይ ሐዋርያዊ ልምምድ እንደሆነ ይተረጉሙታል። 'በዚያን ቀን' ማለትም በፍርዱ ቀን ምሕረት እንዲያገኝለት መጸለይ ነው።\n * ስለ ሙታን መጠመቅ፦ ቅዱስ ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 15፥29 ላይ «ሙታን የማይነሡ ከሆኑ ስለ ሙታንስ የሚጠመቁ ምን ያደርጋሉ? ሙታንስ ከቶ የማይነሡ ከሆኑ ለምን ስለ እነርሱ ይጠመቃሉ?» የሚል አስቸጋሪ ክፍል ጽፏል። ይህ ክፍል የተለያዩ ትርጉሞች ቢኖሩትም፣ በጥንት የነበሩ አባቶች ይህንን ከመሞታቸው በፊት ለክርስትና ተዘጋጅተው ለሞቱ ሰዎች በሕይወት ያሉ ሰዎች በምትካቸው ስለመጠመቃቸው እንደሚያመለክት በመረዳት፣ ለሞቱ ሰዎች መንፈሳዊ ሁኔታ የሚደረግ ነገር እንደነበር ይተረጉሙታል።\n * ለኃጢአት ይቅርታ መጸለይ፦ ዮሐንስ 1ኛ መልእክቱ ላይ፦ «ለሞት ያልሆነ ኃጢአት ሲሠራ ወንድሙን ያየ ሁሉ ይለምንለት፥ ለእርሱም ሕይወት ይሰጠዋል፤ ይህ ለሞት ላልሆነ ኃጢአት ነው። ለሞት የሚሆን ኃጢአት አለ፤ ስለርሱ እንዲጸለይ አልልም።» (1ኛ ዮሐንስ 5፥16) ይላል። ይህ የሚያሳየው ሁሉም ኃጢአት እኩል እንዳልሆነና ስለ አንዳንድ ኃጢአቶች (ላልሞት የሆኑ) መጸለይ ውጤት እንዳለው ነው። ይህ መርህ ለሞቱ ሰዎችም የሚሠራ ሲሆን፣ በሕይወት እያሉ በሥጋዊ ድካም የፈጸሟቸው ኃጢአቶች በሕያዋን ጸሎት ምሕረት እንዲያገኙላቸው መለመን ይቻላል።\n\nከሞት በኋላ ዕድል የለም ማለት ምን ማለት ነው?\nመጽሐፍ ቅዱስ «...ለሰዎችም አንድ ጊዜ መሞት ከሞትም በኋላ ፍርድ ተሰጥቶአልና።» (ዕብራውያን 9፥27) ይላል። 'ፍርድ' የሚለው የመጨረሻውን የፍርድ ቀን ያመለክታል። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የምታስተምረው፣ ከመሞት በኋላ የንስሐ ዕድል ወይም ክርስቶስን ለመጀመሪያ ጊዜ የማመንና የመዳን ዕድል እንደሌለ ነው። አንድ ሰው በሕይወት ሳለ በክርስቶስ አምኖ ንስሐ ካልገባ፣ ከሞት በኋላ 'አምኖ ለመዳን' ሌላ ዕድል የለውም። ነገር ግን ለሞቱ አማኞች የምናቀርበው ጸሎት፣ ከሞት በኋላ ባለው ጊዜ (እስከ የመጨረሻው ፍርድ ቀን ድረስ ባለው) እግዚአብሔር በርኅራኄ እንዲመለከታቸው፣ በፈጸሟቸው ድካማት ምሕረት እንዲያደርግላቸውና በዚያ ዓለም ያላቸውን ሁኔታ እንዲያቃለው ለመለመን ነው። ይህ የመዳን መሠረትን ከመቀየር ይለያል።\n\nለምን ለሙታን እንጸልያለን?\n\n* ፍቅርና ህብረት፦ ለሞቱ ወንድሞቻችንና እህቶቻችን ፍቅራችንንና ከእነርሱ ጋር ያለንን ህብረት መግለጫ ነው።\n* የእግዚአብሔርን ምሕረት ለመጠየቅ፦ በሕይወት ሳሉ በሰው ድካም ለፈጸሟቸው ነገሮች ሁሉ እግዚአብሔር ምሕረት እንዲያደርግላቸው መለመን።\n* ከሞት በኋላ ባለው ጊዜ መርዳት፦ እግዚአብሔር በጸሎታችን አማካይነት በዚያ ዓለም ያሉትን አማኞች ሁኔታ ሊያቃልል ወይም ሊረዳ እንደሚችል ማመን።\n* ትንሣኤን በመጠበቅ፦ ለሙታን መጸለይ ከትንሣኤ ሙታን እምነትና ከመጨረሻው ፍርድ ቀን በፊት ባለው ጊዜ እግዚአብሔር በቸርነቱ እንዲጎበኛቸው ተስፋ በማድረግ ነው።\n\nየቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦\nለሙታን መጸለይ የቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመን የማይቋረጥ ልምምድ ነው።\n* ተርቱሊያኖስ (3ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ): ለሙታን ስለ መጸለይና በየዓመቱ ለሞቱ ሰዎች መታሰቢያ ስለማድረግ ጽፏል።\n* ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘቀርጣግና (3ኛው ክፍለ ዘመን): ለሙታን መጸለይን እንደ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ገልጿል።\n* ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም (4ኛው ክፍለ ዘመን): በቅዳሴ ጊዜ ስለ ሙታን የሚጸለየውን ጸሎት አስፈላጊነት አስረድቷል።\n* ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ (4ኛው ክፍለ ዘመን): ለሙታን መጸለይ ከሐዋርያት የመጣ ሥርዓት መሆኑንና ይህንንም ትውፊት አጥብቀን መያዝ እንዳለብን አስተምሯል።\n* ቅዱስ አውግስጢኖስ (4ኛው-5ኛው ክፍለ ዘመን): ለሙታን መጸለይ ያለውን ጥቅም ሲያብራራ፣ ይህም የሚጠቅመው በሕይወት እያሉ በክርስቶስ ላመኑና ነገር ግን አንዳንድ ድካሞች ለነበሯቸው እንደሆነ ገልጿል።\nየጥንት የመቃብር ጽሑፎችና የቅዳሴ መጻሕፍት ሁሉ ለሙታን መጸለይ የቤተ ክርስቲያን ቋሚ ልምምድ መሆኑን ያሳያሉ።\n\n ለሙታን መጸለይ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለው፣ ከቅዱሳን ህብረት፣ ከጸሎት ኃይል፣ ከሞት በኋላ ካለው ጊዜና ከመጨረሻው ፍርድ እምነት የመነጨ ነው። 'ከሞት በኋላ ዕድል የለም' ማለት የንስሐና ክርስቶስን የመቀበል ዕድል ማለቱ እንጂ፣ በጸሎት አማካይነት የእግዚአብሔርን ምሕረት የማግኘት ዕድል ጭራሹኑ የለም ማለት አይደለም። ለሞቱ አማኞች የምናቀርበው ጸሎት የእግዚአብሔርን ምሕረት ለመለመንና በዚያ ዓለም ያሉበትን ሁኔታ ለማቃለል ሲሆን ይህም የቤተ ክርስቲያን ፍቅር መገለጫ ነው።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መስቀልን 'አምልኮ' አታደርገውም። መስቀል ፈጣሪ ሳይሆን የእግዚአብሔር ፍጡር ነው። እኛ መስቀልን የምናደርገው 'አክብሮት' ወይም 'ውዳሴ' ( ፕሮስኪኒሲስ/ቲሜ ) ነው። መስቀል የጌታችን የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ የሞቱበት፣ ድኅነታችንን የፈጸመበት፣ በሞት ላይ ድል የተቀዳጀበት ታላቅና የተቀደሰ መሣሪያ ነው። እርሱን የምናከብረው ለዚህ ታላቅ መንፈሳዊ ትርጉሙ ብለን እንጂ፣ በራሱ አምላክ ስለሆነ አይደለም። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች ኦርቶዶክሳውያን ለመስቀል ሲሰግዱና ሲያከብሩ ሲያዩ፣ መስቀልን እንደሚያመልኩ ይከሳሉ። ይህ ግን አምልኮ እና አክብሮት መካከል ያለውን ጥልቅ ልዩነት ካለመረዳት የመጣ ነው። አምልኮ በፍጹም ልብ፣ በፍጹም ነፍስና በፍጹም ኃይል ለብቻው ለእውነተኛው አምላክ ለእግዚአብሔር የሚሰጥ ነው። አክብሮት ግን ለተቀደሱ ነገሮች፣ ቦታዎችና ሰዎች በሚገባቸው መጠን የሚሰጥ ክብር ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ መስቀል ታላቅነት የሚያስተምረው፦ 1. ድኅነታችን የተፈጸመበት መሣሪያ፦ የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ መከራና ሞት በመስቀል ላይ ነበር። በመስቀሉ ሞት ሰላምን አድርጎ የተጣላነውን ከእግዚአብሔር ጋር አስታረቀን (ቆላስይስ 1፥20፣ ኤፌሶን 2፥16)። «እርሱም በዛፍ ላይ ራሱ በሥጋው ኃጢአታችንን ተሸከመ፥...» (1ኛ ጴጥሮስ 2፥24)። መስቀል የኃጢአት ሥርየትና የድኅነት ቦታ ነው።

2. የክርስቶስ ምልክት፦ ጌታችን ዳግም ሲመጣ «...የሰው ልጅ ምልክት በሰማይ ይታያል...» (ማቴዎስ 24፥30) ብሏል። ይህ ምልክት ደግሞ የመስቀል ምልክት እንደሆነ ቤተ ክርስቲያን ታምናለች።3. የደቀ መዝሙርነት ምልክት፦ ጌታችን ደቀ መዛሙርቱን «...እኔን ሊከተል የሚወድ ቢኖር ራሱን ይካድ መስቀሉንም ተሸክሞ ይከተለኝ።» (ማቴዎስ 16፥24) ብሏል። መስቀል የክርስቲያናዊ ሕይወት፣ የራስን መካድና የክርስቶስን ፈለግ የመከተል ማዕከላዊ ምልክት ነው።4. የሐዋርያው ጳውሎስ ትምክህት፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በመስቀል እንደሚመካ ተናግሯል፦ «ነገር ግን ዓለም ለእኔ የተሰቀለበት እኔም ለዓለም የተሰቀልሁበት ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ መስቀል በቀር ሌላ ትምክህት ከእኔ ይራቅ።» (ገላትያ 6፥14)። ጳውሎስ የሚመካው በክስተቱ (መስቀል ላይ በመሞቱ) ብቻ ሳይሆን፣ መስቀሉ በራሱ ባለው የድኅነት ትርጉም ነው።5. የእግዚአብሔር ኃይልና ጥበብ፦ ቅዱስ ጳውሎስ የመስቀሉን ቃል ሲገልጽ፦ «የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት ነው ለእኛ ለምንድነው ለምንድነው ግን የእግዚአብሔር ኃይል ነውና።» (1ኛ ቆሮንቶስ 1፥18)፤ «...ስለ ክርስቶስ የተሰቀለው እኛ እንሰብካለን፥... ለተጠሩት ግን አይሁድም ቢሆኑ የግሪክ ሰዎችም ቢሆኑ የክርስቶስ የእግዚአብሔር ኃይልና የእግዚአብሔር ጥበብ ነው።» (1ኛ ቆሮንቶስ 1፥23-24)። መስቀል የእግዚአብሔር የመቤዠት ኃይል የተገለጠበት ምልክት ነው።6. በብሉይ ኪዳን ምሳሌው፦ በምድረ በዳ ሕዝቡ በእባብ በተነደፈ ጊዜ፣ እግዚአብሔር ሙሴን የናስ እባብ እንዲሰራና በዓርማ ላይ እንዲሰቅለው አዘዘው። የተነደፈውም ሁሉ ወደዚያ ምስል በመመልከት ይድን ነበር (ዘኍልቍ 21፥8-9)። ጌታችንም ራሱን ከዚህ ጋር አያይዞ፦ «ሙሴም በምድረ በዳ እባብን እንደሰቀለ እንዲሁ የሰው ልጅ ሊሰቀል ይገባዋል፥ በርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው።» (ዮሐንስ 3፥14-15) ብሏል። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር አካላዊ ነገሮችን (ምሳሌ የናስ እባብ፣ በአዲስ ኪዳን ደግሞ መስቀል) የመዳን ሥራውን መፈጸሚያ ወይም መገለጫ አድርጎ እንደሚጠቀምበት ነው። ለናሱ እባብ ምስል መልካም አመለካከት (ማየት/መመልከት በእምነት) መዳንን እንደሚያመጣ ሁሉ፣ ለመስቀልም የሚሰጠው አክብሮት በክርስቶስ ላይ ያለንን እምነት መግለጫ ነው።ለምን መስቀልን እናከብራለን?

መስቀልን የምናከብረው (የምንሰግድለት) በራሱ ቁሳዊ ነገርነቱ ሳይሆን፣ እርሱ ለሚያመለክተውና ለተፈጸመበት ታላቅ የድኅነት ሥራ ነው።

• የክርስቶስ የፍቅሩ መገለጫ ነው።
• የድሉ ምልክት ነው፤ ክርስቶስ ኃጢአትን፣ ሞትንና ዲያብሎስን የረታበት መሣሪያ ነው።
• የእኛ ክርስቲያናዊ ማንነት ምልክት ነው።
• ጸጋና በረከት የሚገኝበት ነው። በስመ ሥላሴ ስናማትብ በፊታችን ላይ መስቀል እንሳላለን። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሁሉ መስቀልን በታላቅ አክብሮት ተመልክተውታል።

• ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ (4ኛው ክፍለ ዘመን): በመጽሐፉ 'የሰው ልጅ ሥጋ መለበሱ' የመስቀል ምልክት በአጋንንት ላይ ያለውን ኃይልና እንዴት ከክርስቶስ ድል ጋር እንደተያያዘ በሰፊው አስረድቷል። የመስቀል ምልክት የክርስቶስ ድል ዓለም ሁሉ ያየው ምልክት እንደሆነ ገልጿል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም (4ኛው ክፍለ ዘመን): በጥምቀት ትምህርቱ የመስቀል ምልክት ታላቅ ኃይልና ክብር እንዳለው አስተምሯል።
• ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ (8ኛው ክፍለ ዘመን): መስቀልን የምናከብረው እርሱ የክርስቶስ መከራ መሣሪያ ስለሆነ እንጂ በራሱ አምላክ ስለሆነ እንዳልሆነ በግልጽ አስረድቷል። በአምልኮ እና በአክብሮት መካከል ያለውን ልዩነት ሲያስረዳ፣ መስቀል የሚገባው የአክብሮት ስግደት እንጂ የአምልኮ ስግደት እንዳልሆነ አጽንቷል። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማያቋረጥ ትውፊት፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የመስቀል ምልክትን መጠቀም፣ መስቀልን መሳለምና መስገድ የሕይወቷ አካል ነው። ይህ በሁሉም የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶች፣ በአይኮኖችና በህንጻዎች ውስጥ ሁሉ ይታያል። ኦርቶዶክሳውያን መስቀልን የምናመልከው ሳይሆን የምናከብረው ነው። መስቀል የክርስቶስ ፍቅር፣ መከራና ድል ምልክት፣ የድኅነታችን መሣሪያ፣ የእግዚአብሔርም ኃይል መገለጫ በመሆኑ ታላቅ ክብር ይገባዋል። ይህ አክብሮት በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ያለው፣ በአባቶች የተጠበቀና የቤተ ክርስቲያንም የዘመናት ልምምድ ነው። መስቀልን ማክበር ጣዖት አምልኮ አይደለም፤ የክርስቶስን የድኅነት ሥራ ማክበር ነው።

ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የመዳን መሠረት የብሉይ ኪዳንን ሕግጋት በመጠበቅ እንደሆነ ፈጽሞ አታስተምርም። ድኅነት የሚገኘው በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን ብቻ በእግዚአብሔር ጸጋ እንደሆነ አጥብቃ ታምናለች። የብሉይ ኪዳን የሥርዓት ሕግጋት በክርስቶስ ተፈጽመዋል፤ ለእኛም ድኅነት አያስገኙም። ቤተ ክርስቲያን አንዳንድ ከብሉይ ኪዳን የሚመስሉ ልማዶችን የምትጠብቀው ለመዳን አስፈላጊ ናቸው ብላ ሳይሆን፣ በሌሎች መንፈሳዊ፣ ባሕላዊ ወይም ሐዋርያዊ ምክንያቶች ነው። ይህ የድኅነትን መሠረት ከመለወጥ ጋር ፈጽሞ አይገናኝም። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አንዳንድ ከብሉይ ኪዳን የመጡ ልማዶችን (እንደ ወንድ ልጅ ግዝረት እና የተወሰኑ የምግብ ሕግጋት) ከአዲስ ኪዳን እምነት ጋር በመቀላቀል የመዳን መሠረቷን ታዛብታለች የሚል ክስ ያቀርባሉ። ይህ ክስ የሚመጣው ቤተ ክርስቲያን እነዚህን ልማዶች ለምን ዓላማ እንደምትጠብቅ፣ እንዲሁም በድኅነት እና በመንፈሳዊ ሥርዓት ወይም በባሕል መካከል ያለውን ልዩነት ካለመረዳት ነው። መዳን በጸጋ እንጂ በብሉይ ኪዳን ሕግ አይደለም፦

የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የመዳን መሠረት የብሉይ ኪዳን የሥርዓት ሕግጋት እንዳልሆኑ በሚገባ ታስተምራለች። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በግልጽ እንዲህ ብሏል፦ «ሰው በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን እንዲጸድቅ እንጂ በሕግ ሥራ እንዳልሆነ አውቀን፥ እኛ ደግሞ በሕግ ሥራ ሳይሆን በክርስቶስ እምነት እንጸድቅ ዘንድ በክርስቶስ ኢየሱስ አምነናል፤ በሕግ ሥራ ሥጋ የለበሰ ሁሉ አይጸድቅም።» (ገላትያ 2፥16)። እንዲሁም «...ሰው ያለ ሕግ ሥራ በእምነት እንዲጸድቅ እንቆጥራለንና።» (ሮሜ 3፥28)። የብሉይ ኪዳን የድኅነት ሥርዓቶች ሁሉ በክርስቶስ ተፈጽመው በአዲስ ኪዳን በጸጋ ተተክተዋል። ታዲያ አንዳንድ ልማዶች ለምን አሉ?

ቤተ ክርስቲያን የምትጠብቃቸው ከብሉይ ኪዳን የመጡ የሚመስሉ ልማዶች፣ ለመዳን አስፈላጊ ናቸው ተብሎ ሳይሆን፣ በሌሎች ምክንያት ነው። እነዚህንም መለየት ያስፈልጋል፦ 1. ወንድ ልጅ ግዝረት፦

• የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ለመዳን የግድ አስፈላጊ የሆነው በአዲስ ኪዳን የቃል ኪዳን መግቢያ ምልክት የሆነው ምሥጢረ ጥምቀት እንደሆነ በጽኑ ታስተምራለች። «በጥምቀትም ደግሞ፥ የክርስቶስን ሥጋ በማራቅ ከተገረዘው፥ በእጅ ካልተሠራ ግዝረት፥ በእርሱ ተገረዛችሁ፤» (ቆላስይስ 2፥11)። በጥምቀት የምናገኘው መንፈሳዊ ግዝረት የብሉይ ኪዳንን ሥጋዊ ግዝረት ይሽራል።
• ቅዱስ ጳውሎስ ግዝረትም አለመገረዝም ለመዳን ምንም እንደማይጠቅሙ በግልጽ ተናግሯል (ገላትያ 5፥2-4፣ 6፥15፣ 1ኛ ቆሮንቶስ 7፥19)።
• በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ወንድ ልጅ ግዝረት የሚፈጸመው በዋናነት ጥንታዊና በኢትዮጵያ ሰፊ ተቀባይነት ካለው ባሕላዊ ልማድ የተነሳ ነው። ይህ ልማድ ከክርስትና በፊትም በኢትዮጵያ ነበር፤ ክርስትና ከመጣ በኋላም ከእምነት ጋር እንደማይጋጭ ሆኖ በባሕላዊ አውድ ውስጥ ቀጥሏል።
• ግዝረት በኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የድኅነት ሕግ አይደለም፤ የቤተ ክርስቲያን አባልነት መመዘኛም አይደለም። ያልተገረዘ ሰው ቢጠመቅ ሙሉ የቤተ ክርስቲያን አባል ነው። የተገረዘ ሰው ካልተጠመቀ ግን የቤተ ክርስቲያን አባል አይደለም። ይህ የሚያሳየው ቤተ ክርስቲያን ቅድሚያ የምትሰጠው ለመዳን አስፈላጊ ለሆነው ለጥምቀት እንጂ ለባሕላዊ ልማድ እንዳልሆነ ነው። ይህ ልማድ የሚጠብቀው ለመዳን ነው በሚል አስተሳሰብ አይደለም። 2. የምግብ ሕግጋት፦
• የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን በዋናነት የምትከተላቸው የምግብ ሥርዓቶች ከብሉይ ኪዳን የንጽሕና ሕግጋት የመጡ *አይደሉም*። ይልቁንም ከጾም መንፈሳዊ ሥርዓት የመጡ ናቸው። በየዓመቱ በበርካታ ሳምንታት የምንጾማቸው አጽዋማት (ዐብይ ጾም፣ ጾመ ነቢያት ወዘተ.) ሥጋ፣ ወተት፣ እንቁላልና የመሳሰሉትን ከመመገብ መከልከል የድኅነት ሕግ አይደለም። ዓላማውም ሥጋን መገዛት፣ ምኞትን መቆጣጠር፣ ጸሎትን ማጠናከር፣ ለንስሐ መዘጋጀትና ከመንፈሳዊ ተጋድሎ የተነሳ ነው። ይህ በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ያለው እና የቅዱሳን አባቶችም ያጸደቁት የመንፈሳዊ ሥርዓት አካል እንጂ የብሉይ ኪዳን ሕግጋትን ለመጠበቅ አይደለም።
• በሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 15 ላይ በኢየሩሳሌም የተደረገው የሐዋርያዊ ጉባኤ፣ ለአሕዛብ ክርስቲያኖች ከጣዖት መስዋዕት፣ ከደም፣ ከታነቀ እንስሳ እና ከዝሙት እንዲርቁ ወስኗል። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ይህንን ውሳኔ የምትጠብቀው ለሐዋርያት ትእዛዝ በመታዘዝ እንጂ፣ የብሉይ ኪዳንን ሙሉ የምግብ ሕግ ለመጠበቅ ብላ አይደለም። ይህ ውሳኔ የሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያን አካል ነው።
• አልፎ አልፎ በአንዳንድ ምእመናን ዘንድ አንዳንድ ምግቦችን (እንደ አሳማ ሥጋን) አለመመገብ ከባሕላዊ ምክንያት ወይም ከቤተሰብ ትውፊት የመጣ ሊሆን ይችላል፤ ነገር ግን ይህ የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ለመዳን የግድ አስፈላጊ ያደረገችው ሕግ አይደለም። የብሉይ ኪዳን ቀጣይነት እና የአዲስ ኪዳን ሙላት፦

ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የመዳን ታሪክ በክርስቶስ ፍጻሜ እንዳገኘ ታስተምራለች። አዲስ ኪዳን የብሉይ ኪዳን መሻር ሳይሆን ሙላት ነው። አንዳንድ ልማዶችን (ባሕላዊ ወይም ሥርዓተ አምልኮ ነክ) መጠበቅ የዚህ ቀጣይነት ምልክት ሊሆን ይችላል፤ ሆኖም ይህ የሚሆነው ለመዳን አስፈላጊ ናቸው ተብለው ካልታሰቡ ብቻ ነው። ክርስቶስ የሕጉ ፍጻሜ ነው (ሮሜ 10፥4)። ልማዶቹ የሚጠበቁት ከዚህ ፍጻሜ ጋር የማይጋጩ ከሆነ ነው። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች የብሉይ ኪዳን የሥርዓት ሕግጋት በክርስቶስ መፈጸማቸውንና አዲስ ኪዳን በጸጋ ላይ የተመሠረተ መሆኑን አስተምረዋል። ስለ መንፈሳዊ ግዝረት (የልብ ግዝረት) ጠቃሚነት ከሥጋዊ ግዝረት በተቃራኒ ብዙ ተጽፏል። አባቶች ስለ ጾም መንፈሳዊ ጥቅም በሰፊው አስተምረዋል፤ ጾም ለመዳን ሥራ ሳይሆን ለነፍስ ጠቃሚ የመንፈሳዊ ተጋድሎ አካል መሆኑን ገልጸዋል። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ያላትን ልዩ ባሕላዊ ልማዶች ደግሞ ወንጌል ወደዚያ ባሕል ዘልቆ ሲገባ ከእምነት ጋር የማይጋጭ ሆኖ የተቀላቀለ ነው እንጂ፣ ከድኅነት ትምህርት ጋር የሚጋጭ አይደለም። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የብሉይ ኪዳን ልማዶችን (እንደ ወንድ ልጅ ግዝረትና የተወሰኑ የምግብ ሥርዓቶችን) የምትጠብቀው ለመዳን አስፈላጊ ናቸው ብላ ስለምታምን አይደለም። ድኅነት በክርስቶስ በጸጋ እንደሆነ አጥብቃ ታምናለች። እነዚህ ልማዶች ባሕላዊ መሠረት ያላቸው፣ መንፈሳዊ ተጋድሎን (ጾም) የሚያግዙ ወይም ሐዋርያዊ ውሳኔን የሚጠብቁ እንጂ፣ የብሉይ ኪዳንን ድኅነት ሕግ የሚቀላቅሉ አይደሉም። ክሱ የሚመጣው የቤተ ክርስቲያንን የድኅነት ትምህርትና የልማዶችን ትክክለኛ ዓላማ ካለመረዳት ነው። ይህ የድኅነትን መሠረት ከመለወጥ ጋር ፈጽሞ አይገናኝም።

ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ አንድ ሰው ለመዳን የግል እምነት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ያስፈልገዋል ብላ ታምናለች። ሆኖም ይህ እምነት ብቻውን ለመዳን በቂ ነው ማለት አይደለም። መዳን የግል እምነትን የሚጠይቅ ቢሆንም፣ ይህ እምነት የሚገለጸውና የሚያድገው እንዲሁም የመዳን ጸጋ የሚገኝበት መደበኛ መንገድ በሆነችው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል፣ የእውነት ዓምድና መሠረት፣ የመዳን መርከብ ናትና። ማብራሪያ አንዳንድ ወገኖች ለመዳን የግል እምነት በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ብቻ በቂ ነው፤ የትኛውም ሃይማኖት ወይም ቤተ ክርስቲያን አያስፈልግም፤ ለእግዚአብሔር ለመቅረብም የግል እምነት ብቻ ይበቃል የሚል አመለካከት አላቸው። ይህ አመለካከት ግን መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ቤተ ክርስቲያን ያለውን አስተምህሮ፣ ስለ ድኅነት ሂደት እና ስለ ጸጋ መገኛነት ካለመረዳት የመጣ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለ እምነት እና ስለ ቤተ ክርስቲያን የሚያስተምረው፦ 1. የግል እምነት አስፈላጊነት፦ በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት መዳን የሚጀምረው በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን ነው፦ «በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ እመን ትድናለህ አንተና ቤተ ሰዎችህም።» (የሐዋርያት ሥራ 16፥31)። «በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ እግዚአብሔር አንድ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና።» (ዮሐንስ 3፥16)። እምነት የመዳን መጀመሪያና መሠረት ነው።

2. እምነት ወደ ቤተ ክርስቲያን ያመራል፦ በአዲስ ኪዳን ሰዎች በኢየሱስ ክርስቶስ ሲያምኑ ወደ አማኞች ማኅበረሰብ ማለትም ወደ ቤተ ክርስቲያን ይቀላቀሉ ነበር። በጰንጠቆስጤ ዕለት ጴጥሮስ ከሰበከ በኋላ ያመኑት ሰዎች «...በቃሉ የተቀበሉትንም አጠመቁ፥ በዚያም ቀን ሦስት ሺህ የሚያህል ነፍስ ጨመሩ።» (የሐዋርያት ሥራ 2፥41)። በመቀጠልም «...ጌታም የሚድኑትን ዕለት ዕለት ወደ ቤተ ክርስቲያን ይጨምር ነበር።» (የሐዋርያት ሥራ 2፥47)። እምነት ሰውን ከዓለም ለይቶ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይቀላቅላል።

3. ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል መሆኗ፦ መዳን ማለት ከክርስቶስ ጋር መዋሐድ ነው። ቤተ ክርስቲያን ደግሞ የክርስቶስ አካል ናት (1ኛ ቆሮንቶስ 12፥12-27፣ ኤፌሶን 1፥22-23)። ከአካል ውጪ ሆኖ ከራስ (ከክርስቶስ) ጋር ህብረት ማድረግ አይቻልም። መዳን ከክርስቶስ አካል አባል መሆን ነው።

4. ቤተ ክርስቲያን የእግዚአብሔር ቤተሰብ መሆኗ፦ አማኞች «...ከቅዱሳንም ጋር የአገር ሰዎች፣ የእግዚአብሔርም ቤተ ሰቦች ናችሁ።» (ኤፌሶን 2፥19)። መዳን ማለት ወደ እግዚአብሔር ቤተሰብ መቀላቀል ሲሆን ይህም ቤተ ክርስቲያን ናት።5. የጸጋ መገኛና የእውነት ዓምድ፦ ጌታችን የመዳን ጸጋ የሚገኝባቸውን ምሥጢራትና የእውነት ትምህርቱን ለቤተ ክርስቲያን አደራ ሰጥቷል። ቤተ ክርስቲያን «...የሕያው እግዚአብሔር ዓምድና መሠረት ናት።» (1ኛ ጢሞቴዎስ 3፥15)። እውነት የሚጠበቀው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። ጸጋ የሚገኘው ደግሞ በቤተ ክርስቲያን ምሥጢራት አማካይነት ነው (ጥምቀት፣ ቁርባን፣ ንስሐ ወዘተ.)። የግል እምነት እነዚህን ጸጋዎች ለመቀበል በር ይከፍታል እንጂ ጸጋው የሚገኘው በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ነው።

6. በክርስቶስ በኩል ወደ አብ መቅረብ፦ ጌታችን «እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤ በእኔ በቀር ወደ አብ የሚመጣ የለም።» (ዮሐንስ 14፥6) ብሏል። ወደ እግዚአብሔር ለመቅረብ ብቸኛው መንገድ ክርስቶስ ነው። ክርስቶስ ደግሞ አካሉን (ቤተ ክርስቲያንን) መስርቶ የመዳን መንገዱን በእርሷ ውስጥ አስቀምጧል። ስለዚህ በክርስቶስ በኩል ወደ አብ መቅረብ ማለት እርሱ ባስቀመጠው ሥርዓት በቤተ ክርስቲያን በኩል መቅረብን ያጠቃልላል።7. ህብረትና መተሳሰብ፦ ክርስቲያናዊ ሕይወት ብቻውን የሚኖር አይደለም። አማኞች እርስ በእርስ መተሳሰብ፣ መደጋገፍና አንዱ የአንዱ ሸክም መሸከም አለባቸው (ገላትያ 6፥2)። ከህብረት መለየት የመንፈሳዊ ሕይወትን ያዳክማል (ዕብራውያን 10፥25)። የግል እምነት ብቻ በቂ አይደለም?

የግል እምነት ለመዳን አስፈላጊ መሠረት ነው። ያለ እምነት በእግዚአብሔር ለመቅረብ አይቻልም። ነገር ግን ይህ እምነት ብቻውን 'በቂ' የሚሆነው፣ ከክርስቶስ አካል፣ ከጸጋ መገኛ ምሥጢራትና ከህብረት ተለይቶ ነው ማለት አይደለም። መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት ሰውን ወደ እግዚአብሔር መንግሥት፣ ወደ ቤተሰቡ፣ ወደ አካሉ ይቀላቅለዋል። የግል እምነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በሕይወት ይኖራል፣ ያድጋል፣ ፍሬም ያፈራል። ከቤተ ክርስቲያን ውጪ የሆነ 'የግል እምነት' በቀላሉ ወደ ስሕተት ትምህርት፣ ወደ መንፈሳዊ መድረቅና ከድኅነት ጸጋ መራቅ ሊያመራ ይችላል። የቅዱሳን አባቶች ትምህርትና ቅዱስ ትውፊት፦

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ለመዳን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መሆን ያለውን አስፈላጊነት አጽንተዋል።

• ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘቀርጣግና፦ «ቤተ ክርስቲያንን እናት ያላደረገ እግዚአብሔርን አባት ሊያደርግ አይችልም።» የሚለው ቃሉ የቤተ ክርስቲያንን ለመዳን ያላትን ወሳኝ ቦታ የሚያሳይ ነው።
• ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ፦ ከኤጲስ ቆጶስ (የቤተ ክርስቲያን መሪ) ጋር አንድነት ሳይኖር ማንኛውንም ነገር ማድረግ ትክክል እንዳልሆነ በማስተማር፣ የቤተ ክርስቲያንን ህብረትና ሥርዓት አስፈላጊነት ገልጿል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘልዮን፦ እውነተኛ እምነት የሚገኘው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መሆኑንና ቤተ ክርስቲያን የሐዋርያዊ እውነት ጠባቂ እንደሆነች አስተምሯል።

የቤተ ክርስቲያን የዘመናት ሁሉ ትውፊት የሚያሳየው፣ ድኅነት በክርስቶስ በኩል በቤተ ክርስቲያን አማካይነት የሚገኝ የጸጋ ስጦታ መሆኑን ነው። ጥምቀት ሰውን ወደ ቤተ ክርስቲያን ያስገባል፤ ቁርባን በክርስቶስ ያጸናል፤ ንስሐ ያድሳል፤ ክህነት ያስተዳድራል፤ እነዚህ ሁሉ የሚፈጸሙት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። ለመዳን የግል እምነት በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ወሳኝ ነው። ነገር ግን ይህ እምነት ብቻውን፣ ከቤተ ክርስቲያን ህይወት፣ ከምሥጢራትና ከህብረት ተለይቶ ለመዳን በቂ አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ የሚያስተምረው በእምነት ወደ ቤተ ክርስቲያን መቀላቀልን፣ በክርስቶስ አካል ውስጥ መኖርን፣ በዚያም የመዳን ጸጋን መቀበልን ነው። የግል እምነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሲኖር ይጠበቃል፣ ያድጋል፣ ፍሬም ያፈራል። ስለዚህ ሰው ለመዳን በክርስቶስ በማመን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መሆን ያስፈልገዋል።

ቅዱሳን በሥጋ ቢለዩም በነፍስ ሕያዋንና ከእግዚአብሔር ጋር በአንድነት ያሉ ናቸው። ጌታችን በወንጌል “እግዚአብሔር የአብርሃም አምላክ፣ የይስሐቅ አምላክ፣ የያዕቆብም አምላክ ነኝ አላቸው፤ የሕያዋን አምላክ ነው እንጂ የሙታን አይደለም” (ማቴ 22:32) በማለት ቅዱሳን ከሞት በኋላም ሕያዋን መሆናቸውን አረጋግጧል።

• 'ሙታን አንዳች አያውቁም' የሚለው የሰሎሞን ቃል (መክ 9:5) በምድር ስላለው 'ከንቱ ዓለም' እና ስለ በደለኞች ሙታን የሚናገር እንጂ፣ በመንግሥተ ሰማያት ስላሉት ቅዱሳን አይደለም። ሰሎሞን በዚህ ጥቅስ ሊገልጽ የፈለገው ሙታን በምድር ካለው ድካምና ሐዘን ማረፋቸውን ነው።
• ራእይ 6:10 ላይ የታረዱት ቅዱሳን ነፍሳት “ቅዱስና እውነተኛ ጌታ ሆይ... እስከ መቼ አትፈርድም?” እያሉ ሲጮኹና በምድር የሚሆነውን ግፍ ሲያውቁ ይታያሉ። ሙታን ቢሆኑ ኖሮ መጮኽና መለመን አይችሉም ነበር።
• ጌታችን በደብረ ታቦር ሲገለጥ ሙሴና ኤልያስ መጥተው ከእርሱ ጋር ሲነጋገሩ ታይተዋል (ማቴ 17:3)። ሙሴ ከሞተ መቶ ዓመታት ቢያልፉትም ሕያው ሆኖ ከጌታ ጋር ተነጋግሯል። ስለዚህ ቅዱሳን የነፍስ ጆሮና ዓይን ስላላቸው ጸሎታችንን ይሰማሉ፤ በአምላክ ፊትም ይቆማሉ።

ክርስቶስ በባሕርዩ የዘላለም 'ሊቀ ካህናት' (ዕብ 4:14) እና መሥዋዕት አቅራቢም ራሱ መሥዋዕትም እንደሆነ እናምናለን። ነገር ግን ይህ መለኮታዊ ክህነት በምድር ላይ በአገልግሎት ተወካዮች እንዲቀጥል ጌታችን ራሱ ሥልጣን ሰጥቷል።

• ጌታችን ለሐዋርያት “አብ እንደ ላከኝ እኔ ደግሞ እልካችኋለሁ” (ዮሐ 20:21) በማለት የላኪነትና የአገልጋይነት ሥልጣኑን አጋርቷቸዋል።
• ቅዱስ ጳውሎስ ራሱን 'የክርስቶስ አምባሳደር' እና 'የምሥጢራት መጋቢ' (1ቆሮ 4:1) በማለት ጠርቷል። ይህ የሚያሳየው ካህናት በራሳቸው ሥልጣን ሳይሆን በክርስቶስ ወኪልነት እንደሚሠሩ ነው።
• 'ፓትርያርክ' ማለት 'የአባቶች ራስ' ማለት ሲሆን 'ቄስ' ደግሞ 'ሽማግሌ/አገልጋይ' ማለት ነው። እነዚህ መጠሪያዎች የአገልግሎት ደረጃን የሚገልጹ እንጂ ከክርስቶስ ክህነት ጋር የሚጋጩ አይደሉም። ቤተ ክርስቲያን ካህን ስትሾም የክርስቶስን 'አስታራቂነት' በጸጋ ለሕዝቡ እንዲያደርሱ ነው።

ጌታችን በዮሐንስ 6:55 ላይ “ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነው” በማለት በግልጽና በማያሻማ ሁኔታ ተናግሯል።

• አይሁድ በቃሉ ተሰናክለው “ይህ ሰው ሥጋውን ልንበላ ይሰጠን ዘንድ እንዴት ይችላል?” ሲሉ፣ እርሱ ግን ንግግሩ ምሳሌ መሆኑን አልነገራቸውም፤ ይልቁንም 'እውነት እውነት እላችኋለሁ' በማለት ነገሩ እውነተኛ መሆኑን ደግሞ አረጋግጦላቸዋል።
• በጸሎተ ሐሙስ በመጨረሻው እራት ላይ “ይህ ሥጋዬ ነው... ይህ ደሜ ነው” አለ እንጂ 'ይህ የሥጋዬ ምሳሌ ነው' አላለም። ቃሉ 'ነው' የሚል እንጂ 'ይመስላል' የሚል አይደለም።
• ቅዱስ ጳውሎስም “ሳይገባው የሚበላ... የጌታ ሥጋና ደም ዕዳ አለበት” (1ቆሮ 11:27) በማለት ነገሩ ምሳሌያዊ ቢሆን ኖሮ 'ዕዳ' እንደማያስከትልና እውነተኛ የጌታ አካል መሆኑን ገልጿል።

ጸሎተ ፍትሐት ማለት 'የመፈታት ጸሎት' ማለት ነው። አንድ ክርስቲያን በንስሐ ሕይወት ውስጥ እያለ ሳይናዘዝ የቀረው 'የመርሳት' ኃጢአት ቢኖር ቤተ ክርስቲያን በአምላክ በተሰጣት ሥልጣን ትማጸንለታለች።

• “በምድር ያሰርካችሁ በሰማይ የታሰረ ይሆናል... በምድር የፈታችሁት በሰማይ የተፈታ ይሆናል” (ማቴ 18:18) የሚለው ሥልጣን በሕይወት ላሉት ብቻ ሳይሆን በክርስቶስ ላንቀላፉትም ይሠራል።
• ቅዱስ ጳውሎስ ለሞተው 'ለኦኔሲፎሩ' ጸልዮአል (2ጢሞ 1:18)፤ “ጌታ በዚያ ቀን ከጌታ ዘንድ ምሕረትን ይስጠው” በማለት። ይህ የሚያሳየው ሰው ከሞተ በኋላም የእኛ ጸሎትና ምጽዋት እንደሚረዳው ነው።
• ፍቅር እስከ መቃብር ስላለ፣ ቤተ ክርስቲያን እንደ እናት ልጆቿን በጸሎት ወደ አምላክ ትሸኛለች።

ማማተብ የክርስቶስ መሆናችንን የምናረጋግጥበት 'የመለያ ምልክት' እና የድል አርማ ነው።

• ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት፣ ለእኛ ለምንድን ግን የእግዚአብሔር ኃይል ነው” (1ቆሮ 1:18) ብሏል። ማማተብ ይህን ኃይል በሰውነታችን ላይ ማተም ነው።
• በትነቢተ ሕዝቅኤል 9:4 ላይ “በግምባራቸው ላይ ምልክት አድርግ” ተብሎ የተጠቀሰው 'ታው' የተሰኘው የግሪክ ፊደል የመስቀል ቅርጽ አለው፤ ይህም ክርስቲያኖች ከመቅሠፍት የሚድኑበት ምልክት መሆኑን ያሳያል።
• ስናማትብ 'በአብ በወልድ በመንፈስ ቅዱስ' ስም ስለምንል፣ ምሥጢረ ሥላሴን (አንድነት ሦስትነትን) እና ምሥጢረ ሥጋዌን (መለኮት ሰው መሆኑን) በአንድ እንቅስቃሴ እንመሰክራለን።

መንፈስ ቅዱስ ለሁሉም አማኝ ለልጅነትና ለጸጋ ቢሰጥም፣ 'የአገልግሎትና የመጋቢነት ሥልጣን' ግን በሹመት የሚሰጥ ልዩ ጸጋ ነው።

• በሐዋርያት ሥራ 13:2 ላይ መንፈስ ቅዱስ “በርናባስንና ሳውልን ለጠራኋቸው ሥራ ለዩልኝ” በማለት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሁሉንም ሳይሆን የተወሰኑ ሰዎችን ለይቶ ሾሟል።
• ሁሉም አማኝ ካህን ቢሆን ኖሮ፣ ጌታችን ከ70ው አርድዕትና ከብዙ ተከታዮቹ ለይቶ 12ቱን ሐዋርያት ብቻ 'ሥልጣነ ክህነት' ባልሰጣቸው ነበር።
• “ሁሉም ሐዋርያት ናቸውን? ሁሉምስ ነቢያት ናቸውን? ሁሉምስ አስተማሪዎች ናቸውን?” (1ቆሮ 12:29) የሚለው ቃል በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የአገልግሎትና የሥልጣን ልዩነት መኖሩን ያረጋግጣል።

ታቦት 'መሸከሚያ' ወይም 'ማደሪያ' ማለት ነው። በብሉይ ኪዳን የነበረው ታቦት የእግዚአብሔር መገኘትና የቃል ኪዳኑ ምልክት ነበረ።

• በአዲስ ኪዳን ጌታችን “ሕጉን ለመፈጸም እንጂ ለመሻር አልመጣሁም” (ማቴ 5:17) እንዳለ፣ ቤተ ክርስቲያን በታቦቱ ላይ የጌታን ስም በመጻፍና ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን በመፈተት የሥርዓቱን አማናዊነት ትገልጻለች።
• በራእይ 11:19 ላይ “በሰማይም ያለው የእግዚአብሔር መቅደስ ተከፈተ፣ የኪዳኑም ታቦት በመቅደሱ ታየ” ይላል። ይህ የሚያሳየው ታቦት በሰማያዊውና በመንፈሳዊው አምልኮ ውስጥም ያለ መሆኑን ነው።
• ታቦት የክርስቶስ ምሳሌ ነው፤ ሕጉ የተቀረጸበት ሰሌዳ እንደነበረ ሁሉ፣ ቃለ እግዚአብሔር ክርስቶስም በታቦቱ ላይ በሚቀርበው መሥዋዕት አማካኝነት አማናዊ ሰላሙን ይሰጠናል።

መላእክት “የሚረዱትን ለማገልገል የሚላኩ” (ዕብ 1:14) ብቻ ሳይሆኑ፣ የሰውን ጸሎትና ልመና ወደ እግዚአብሔር ፊት የሚያሳርጉ አማላጆች ናቸው።

• በዘካርያስ 1:12 ላይ መልአኩ ስለ ኢየሩሳሌም “የጭፍሮች ጌታ ሆይ... እስከ መቼ አትምርም?” በማለት በአምላክ ፊት ሲማልድ ይታያል።
• በራእይ 8:4 ላይ “የጸሎት ጢስ ከመልአኩ እጅ በእግዚአብሔር ፊት ወጣ” የሚለው ቃል የመላእክትን ረዳትነትና ጸሎት አቅራቢነት በግልጽ ያስረዳል።
• ጌታችን ስለ ሕፃናት ሲናገር “መላእክቶቻቸው በሰማያት ዘወትር የአባቴን ፊት ያያሉ” (ማቴ 18:10) ማለቱ መላእክት ስለ እኛ ዘወትር እንደሚማልዱ ትልቅ ማስረጃ ነው።

ጌታችን የከለከለው 'አረማዊ' (ባዕድ አምልኮ ያለበት) እና ያለ እምነት ዝም ብሎ የሚደረግ ከንቱ ድግግሞሽን ነው።

• ጌታችን ራሱ በጌቴሴማኒ ሦስት ጊዜ 'ያኑ ቃል' (ተመሳሳይ ቃል) በመድገም ጸልዮአል (ማቴ 26:44)።
• በሰማይ ያሉ መላእክትና ቅዱሳን “ቅዱስ፣ ቅዱስ፣ ቅዱስ” እያሉ ቀንና ሌሊት ያመሰግናሉ (ራእይ 4:8)። ይህ 'ቅዱስ ድግግሞሽ' ይባላል።
• 'ኪርያላይሶን' (ጌታ ሆይ ማረን) የሚለው ቃል አማኝ ከአምላኩ ምሕረትን የሚለምንበት የልብ ጩኸት እንጂ 'ከንቱ ቃል' አይደለም። ብዙ ጊዜ መለመን የፍቅርና የጽናት መግለጫ ነው።

መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ 'የቤተ ክርስቲያን ውጤት' ነው። ቤተ ክርስቲያን ታሪኳን፣ ትውፊቷንና ትምህርቷን የምትጠብቀው በአበው ምስክርነት ነው።

• “ጥንቱን የነበረውን መንገድ ጠይቁ” (ኤር 6:16) ተብሎ እንደተጻፈ፣ የታሪክ መጻሕፍት ሐዋርያትና ደቀ መዛሙርቶቻቸው እንዴት ይጸልዩና ያምኑ እንደነበር ያሳዩናል።
• ሐዋርያት መጽሐፍ ቅዱስን ከመጻፋቸው በፊት ለብዙ ዓመታት ያስተማሩት 'በቃል' ነበር። ይህ ትውፊት በታሪክ መጻሕፍት ተመዝግቧል።
• የታሪክ መጻሕፍት መጽሐፍ ቅዱስን በትክክል ለመተርጎምና ከሐዋርያዊ መስመር ላለመውጣት እንደ መመሪያ ያገለግላሉ።

እግዚአብሔር በግኡዝ ነገሮች ላይ ኃይሉንና በረከቱን በማሳደር ሰዎችን ይፈውሳል፣ ይቀድሳልም።

• በዮሐንስ 9 ላይ ጌታችን 'ጭቃ' አቡክቶ የዕውሩን ዓይን ቀብቶ አብርቷል። ጌታ ያለ ጭቃ ማብራት ቢችልም ግኡዝ ነገርን ተጠቅሟል።
• በሐዋርያት ሥራ 19:12 ላይ “ከጳውሎስ ሰውነት ጨርቅ ወይም መጠቅለያ ወደ ድውዮች ይወስዱ ነበር፣ ደዌያቸውም ይለቃቸው ነበር” ይላል። ይህ ጨርቅ ቅዱስ ስለሆነ (የጸጋ ማስተላለፊያ) ፈውስ ሰጥቷል።
• ውሃ፣ ዘይት (ሜሮን) ወይም መስቀል በራሳቸው አምላክ አይደሉም፤ ነገር ግን እግዚአብሔር ኃይሉን የሚገልጥባቸው 'የጸጋ መሣሪያዎች' ስለሆኑ ይከበራሉ፣ ይቀደሳሉ።

ምንም እንኳ 'ተዋሕዶ' የሚለው ቃል በፊደል ተለጥፎ ባይገኝም፣ ትርጉሙ ግን የመጽሐፍ ቅዱስ ማዕከልና የመዳናችን መሠረት ነው።

• “ቃል ሥጋ ሆነ” (ዮሐ 1:14) የሚለው ቃል መለኮትና ትስብእት (ሰውነት) ያለ መቀላቀልና ያለ መለወጥ አንድ መሆናቸውን ይገልጻል።
• “ተዋሕዶ” ማለት ይህንን 'መለኮታዊ አንድነት' የሚገልጽ የነገረ መለኮት ቃል ነው። መለኮትና ትስብእት ተዋሕደው አንድ አካል አንድ ባሕርይ ሆኑ ማለት ነው።
• ብዙ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርቶች (ለምሳሌ 'ሥላሴ'፣ 'ጾመ ድጓ') ቃላቱ በፊደል ባይኖሩም ትርጉማቸው በመጽሐፉ ውስጥ እንዳለ ሁሉ ተዋሕዶም እንዲሁ የመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮ ነው።

ገድላትና ድርሳናት ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር የሚጣሉ ሳይሆኑ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን ሕይወት በተግባር የኖሩ ቅዱሳን ታሪክ ማሳያ ናቸው። መጽሐፍ ቅዱስ 'መመሪያ' ሲሆን ገድላት ደግሞ 'የተግባር ላቦራቶሪ' ናቸው።

• የመጽሐፍ ቅዱስ ትእዛዝ፡ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “የእግዚአብሔርን ቃል የነገሯችሁን መሪዎቻችሁን አስቡ፣ የኑሯቸውንም ፍሬ እየተመለከታችሁ በእምነት ምሰሏቸው” (ዕብ 13:7) ብሏል። ገድላት ይህንን 'የኑሮ ፍሬ' በዝርዝር የምናይባቸው የታሪክ መዛግብት ናቸው።
• ሕያው ምስክርነት፡ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የብዙ ቅዱሳን ታሪክ በግርድፉ ተቀምጧል። ለምሳሌ ስለ ሐዋርያት መጨረሻ መጽሐፍ ቅዱስ በዝርዝር አይናገርም። ገድላት ግን እነዚያ ቅዱሳን ለቃሉ ሲሉ እንዴት እንደተሰዉ በመመዝገብ እምነታችንን ያጸኑልናል።
• ተገቢው ቦታ፡ ገድላት መጽሐፍ ቅዱስን አይተኩም፤ እንዲያውም በውስጣቸው ከመጽሐፍ ቅዱስ ቃል ጋር የሚቃረን ነገር ቢገኝ 'የሰው ስህተት' ተብሎ ይወገዳል። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱስን 'የእምነት መሠረት' ገድላትን ደግሞ 'የእምነት ፍሬ' አድርጋ ትመለከታቸዋለች።

ክርስቶስ ከሕግ እርግማን ነጻ አውጥቶናል እንጂ ያለ ሥርዓትና ያለ ሕግ እንድንኖር አልጠራንም። መዳን በጸጋ ቢሆንም፣ ያንን ጸጋ የምንጠብቅበትና የምናሳድግበት መንገድ 'ሥርዓት' ይባላል።

• ሥርዓት በመጽሐፍ ቅዱስ፡ ቅዱስ ጳውሎስ “ሁሉ በአግባብና በሥርዓት ይሁን” (1ቆሮ 14:40) በማለት ቤተ ክርስቲያን ያለ ሥርዓት መሆን እንደሌለባት አዟል።
• የቀኖና ጥቅሞች፡ ቀኖና (ሕግጋት) እንደ አጥር ናቸው። አንድ ገበሬ ምርቱን ከአራዊት ለመጠበቅ አጥር እንደሚያጥር ሁሉ፣ አንድ አማኝም በክርስቶስ ያገኘውን የልጅነት ጸጋ በፈተና እንዳያጣው ጾም፣ ጸሎትና ንስሐ (ቀኖናዎች) ያጥሩታል።
• ነጻነትና ፈቃድ፡ “ነጻነታችሁ ለሥጋ ምክንያት እንዳይሆን” (ገላ 5:13) ተብሎ እንደተጻፈ፣ ሥርዓት እውነተኛውን መንፈሳዊ ነጻነት እንድንለማመድ ይረዳናል እንጂ አይቀይደንም። ጸጋው እንዲበዛልን በሥርዓት ውስጥ እንመላለሳለን።

ለቅዱሳን አጽም የምንሰግደው አምልኮታዊ ስግደት ሳይሆን የአምላክን ክብር በወዳጆቹ ላይ የምናይበት የጸጋ ስግደት ነው።

• መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃ፡ በ2 ነገሥት 13:21 ላይ የነቢዩ የኤልሳዕ አጽም የሞተን ሰው እንዳስነሳ በግልጽ ተጽፏል። ነቢዩ ቢሞትም እግዚአብሔር በአጽሙ ውስጥ ኃይሉን አላራቀም። ይህ ከሆነ ለአጽሙ ክብር መስጠት አምላኩን ማክበር ነው።
• የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ፡ “ሰውነታችሁ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ እንደሆነ አታውቁምን?” (1ቆሮ 6:19)። ቅዱሳን በሕይወት እያሉ መንፈስ ቅዱስ ያደረባቸው አካላቸው፣ ከሞቱም በኋላ ክብሩ አይለየውም።
• የፍቅር መግለጫ፡ እኛ ለቅዱሳኑ አጽም የምናደርገው ክብር፣ ለባለቤቱ ለእግዚአብሔር የሚቀርብ ምስጋና ነው። በሥጋቸውም ቢሆን አምላክ ተአምር እንደሚሠራ ስለምናምን በአክብሮት እንሳለማቸዋለን።

ተአምር የሚያደርገው ስዕሉ በራሱ (እንደ ቀለምና ጣውላ) ሳይሆን፣ በስዕሉ ላይ ያለው የእግዚአብሔር ጸጋና የተመልካቹ 'እምነት' ነው።

• የናሱ እባብ ምሳሌ፡ በብሉይ ኪዳን እግዚአብሔር ሙሴን 'የናስ እባብ' እንዲሠራና የተነደፉት እንዲመለከቱት አዟል (ዘኁ 21:9)። የናሱ እባብ ግዑዝ ቢሆንም፣ እግዚአብሔር ግን በዚያ በኩል ፈውስን ሰጥቷል።
• የሐዋርያት ጥላና ልብስ፡ የጴጥሮስ ጥላ (ሐዋ 5:15) እና የጳውሎስ ጨርቅ (ሐዋ 19:12) በራሳቸው ሕይወት የላቸውም፤ ነገር ግን የእግዚአብሔር ኃይል በእነዚህ ግዑዝ ነገሮች አማካኝነት ድውያንን ፈውሷል።
• መንፈሳዊ መስኮት፡ ስዕላት የጌታንና የቅዱሳኑን ገድል የሚያስታውሱን 'መንፈሳዊ መስኮቶች' ናቸው። አማኙ በስዕሉ ፊት ሲቆም አምላኩንና ቅዱሳኑን ያስባል፤ እግዚአብሔርም ለዚህ ፍቅሩና እምነቱ በስዕሉ አማካኝነት ጸጋውን ይገልጥለታል።

ቤተ ክርስቲያን 'በከንቱ መማልን' ወይም 'በውሸት መሐላ' ስምን ማርከስን በጥብቅ ትከለክላለች። በእመቤታችን ስም መማል ግን ክብሯን መመስከርና እውነትን ማጽናት ነው።

• መጽሐፍ ቅዱሳዊ አገባብ፡ በትንቢተ ኢሳይያስ 65:16 ላይ “በምድር የሚምል በእውነተኛ አምላክ ይምላል” ይላል። ቅዱሳን ደግሞ የአምላክ ፍጹም ወዳጆችና ማደሪያዎቹ ስለሆኑ የእነርሱን ስም መጥራት የአምላክን ኃይል ማክበር ነው።
• የምስክርነት ቃል፡ ጌታችን “ከቶ አትማሉ” ያለው ለምድር ነገሮች (በራሳችሁ ጠጉር...) ክብር በመስጠትና በከንቱ ለሚደረግ መሐላ ነው። ለእመቤታችን የምንሰጠው ክብር ግን አምላካዊ ምስክርነት ነው።
• ፍጹም ክብር፡ ኦርቶዶክሳውያን በእመቤታችን ስም ሲምሉ “የእርሷን ክብርና አማላጅነት አምናለሁ፣ እውነቱ ይህ ነው” እያሉ አምላክን በቅድስት እናቱ በኩል እየጠሩት ነው።

በቅዳሴ ጊዜ የሚቀርበው መሥዋዕት 'አዲስ' ወይም 'ሌላ' መሥዋዕት ሳይሆን፣ በጎልጎታ የተፈጸመው ያው አንዱና ብቸኛው የክርስቶስ መሥዋዕት በምስጢር መታደሱ ነው።

• የጌታ ትእዛዝ፡ ጌታችን በመጨረሻው እራት ላይ “ይህንን ለመታሰቢያዬ አድርጉት” (ሉቃ 22:19) በማለት አዟል። ይህ መታሰቢያ 'የታሪክ ትዝታ' ብቻ ሳይሆን ያ መሥዋዕት ሁሌም ለምእመናን የሚታደልበትና የሚቀርብበት መንገድ ነው።
• ተፈጸመ ማለት ምን ማለት ነው? 'ተፈጸመ' ማለት የድኅነት ሥራው፣ የሕጉ ሥርዓትና የዲያብሎስ ድል መነሳት ተጠናቀቀ ማለት እንጂ አማኞች ከበረከቱ መካፈል አቆሙ ማለት አይደለም።
• የዘላለም ካህን፡ ክርስቶስ “እንደ መልከ ጼዴቅ ሥርዓት የዘላለም ካህን” (ዕብ 5:6) ነው። ካህን ደግሞ መሥዋዕት አለው። ቅዳሴ ክርስቶስ በካህኑ እጅ አድሮ ራሱን ለእኛ መሥዋዕት አድርጎ የሚሰጥበት ምስጢር ነው።

ጌታችን በወንጌል የገሰጸው የእግዚአብሔርን ቃል የሚሽርና ሰብአዊ ፍላጎትን የሚያስቀድም የፈሪሳውያንን ትውፊት ነው (ማር 7:8)። ሐዋርያዊ ትውፊት ግን ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር የማይነጣጠል የሕይወት መመሪያ ነው።

• የሐዋርያው ትእዛዝ፡ ቅዱስ ጳውሎስ “በቃልም ቢሆን ወይም በመልእክታችን የተማራችሁትን ትውፊት አጽንታችሁ ያዙ” (2ተሰ 2:15) በማለት በጽሑፍ ካልሰፈሩ ትምህርቶችም እንድንጠነቀቅ አዟል።
• መጽሐፍ ቅዱስ የትውፊት ውጤት ነው፡ ሐዋርያት መጽሐፍ ቅዱስን ከመጻፋቸው በፊት ለብዙ ዓመታት በቃል ያስተማሩትና የተለማመዱት ሕይወት (ትውፊት) ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የትውፊት አንዱ አካል ነው።
• ሕያው ሰንሰለት፡ ትውፊት ማለት ጌታ ለሐዋርያት፣ ሐዋርያት ለአበው፣ አበው ለእኛ ያስተላለፉት የቤተ ክርስቲያን ሕይወት ነው። ያለ ትውፊት መጽሐፍ ቅዱስን በትክክል መረዳት አይቻልም።

በራሱ ኃይል ጻድቅ የሆነ ማንም የለም (ሮሜ 3:10)። ነገር ግን በእምነትና በንስሐ ሕይወት አልፈው በክርስቶስ ደም የነጹትና ሕይወታቸውን ለእግዚአብሔር የሰጡት 'ጻድቃን' ይባላሉ።

• የጻድቅ ሰው ጸሎት፡ “የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች” (ያዕ 5:16)። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ጻድቃን እንዳሉና ጸሎታቸውም ኃይል እንዳለው ይናገራል።
• የስም አሰያየም፡ ቅዱሳንን 'ጻድቃን' የምንላቸው ያለ ኃጢአት ስለተወለዱ ሳይሆን፣ እንደ እኛ በፈተና ውስጥ አልፈው ግን በጸጋው ድል ስላደረጉ ነው። ጌታችን በመጨረሻው ቀን “እናንተ ጻድቃን...” ብሎ እንደሚጠራቸው ነግሮናል (ማቴ 25:34)።
• የእግዚአብሔር ምስክርነት፡ እግዚአብሔር ስለ ኢዮብ “እንደ እርሱ ያለ ጻድቅና ቅን የለም” (ኢዮብ 1:8) እንዳለ፣ ቤተ ክርስቲያንም አምላክ የመሰከረላቸውን ትመሰክራለች።

ይህን ጥያቄ የሚያነሱ 'ስም' እና 'ትርጉም' (Concept) ያለውን ልዩነት ካለመረዳት የሚመጣ ጥያቄ ነው። 'ሥላሴ' የሚለው ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ቃል በቃል አለመገኘቱ፣ ትምህርቱ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የለም ማለት አይደለም። ለምሳሌ 'ተውሒድ' የሚለው ቃል በቁርአን ውስጥ ቃል በቃል አይገኝም፤ ነገር ግን የእስልምና መሠረታዊ አስተምህሮ ነው። እንዲሁም 'ሥላሴ' የሚለው ቃል ቤተ ክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱሳዊውን 'አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ' የሚለውን ትምህርት በአንድ ቃል ለመግለጽ የተጠቀመችበት ስያሜ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ገና ከመጀመሪያው ገጹ (ዘፍጥረት 1:26) 'ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር' በማለት አምላክ በብዙ ቁጥር (We) እንደሚናገር ይገልጻል። ይህ 'እኛ' የሚለው ቃል የአማልክት መብዛት ሳይሆን የሥላሴ ምሥጢር ፍንጭ ነው። በአዲስ ኪዳንም ክርስቶስ ሲጠመቅ፣ አብ በደመና ሆኖ 'የምወደው ልጄ ይህ ነው' ሲል፣ ወልድ በዮርዳኖስ ሲጠመቅ፣ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ በርግብ አምሳል ሲወርድ እናያለን (ማቴ 3:16-17)። እዚህ ጋር ሦስቱም አካላት በአንድ ጊዜ ተገልጠዋል። እንዲሁም ክርስቶስ ደቀ መዛሙርቱን ሲልካቸው 'በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም አጥምቋቸው' (ማቴ 28:19) ብሏቸዋል። እዚህ ጋር 'በስሞች' ሳይሆን 'በስም' (በነጠላ ቁጥር) ማለቱ፣ ሦስቱ አካላት አንድ ስም (አንድ መለኮታዊ ባሕርይ) እንዳላቸው ያረጋግጣል። የኒቅያ ጉባኤ (325 ዓ.ም) ሥላሴን አልፈጠረም፤ ይልቁንም ከመጀመሪያው ጀምሮ የነበረውን ሐዋርያዊ እምነት ከአርዮስ ክህደት ለመከላከል ቃላቱን አቀናጀ እንጂ። ቆስጠንጢኖስም የሃይማኖት ሊቅ ሳይሆን ጉባኤውን ያስፈቀደ ንጉሥ ነው። በጉባኤው የተገኙት 318ቱ ሊቃውንት ግን ስለ እምነታቸው መከራ የተቀበሉና ዓይንና እጃቸውን የጠፉ ቅዱሳን ነበሩ። ስለዚህ ሥላሴ በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ፣ በሐዋርያት የተሰበከ እንጂ የሰው ፈጠራ አይደለም። ቃሉ ባይኖርም፣ ትምህርቱ ግን የመጽሐፍ ቅዱስ ልብና መሠረት ነው።

ይህ ጥያቄ 'አምላክ ነኝና አምልኩኝ' የሚል ትዕዛዝ በቃላት ደረጃ ብቻ የሚፈልግ ሲሆን፣ የመጽሐፍ ቅዱስን የአጻጻፍ ስልትና የክርስቶስን መለኮታዊ ተግባራት ሆን ብሎ ችላ ይላል። እግዚአብሔር አምላክነቱን የሚገልጸው እንደ ሰው በማንነት መታወቂያ ሳይሆን በሥልጣኑና በባሕርዩ ነው። ክርስቶስ አምላክነቱን በቃላት ብቻ ሳይሆን፣ አምላክ ብቻ ሊያደርጋቸው በሚችላቸው ሥራዎች በተግባር አረጋግጧል።

1. የመለኮታዊ ስም ባለቤትነትና የባሕርይ አምላክነት (The Eternal 'I AM') ክርስቶስ በዮሐንስ ወንጌል ላይ «እውነት እውነት እላችኋለሁ፥ አብርሃም ሳይወለድ እኔ አለሁ (I Am)» (ዮሐ 8:58) በማለት፣ እግዚአብሔር ለሙሴ የገለጠውን 'እኔ ነኝ' የሚለውን ዘላለማዊ ስም ለራሱ ወስዷል። ይህ አገላለጽ በራዕይ መጽሐፍ ላይ «ፊተኛውና መጨረሻው ሕያውም እኔ ነኝ» (ራዕ 1:17) ከሚለው መለኮታዊ አዋጅ ጋር በቀጥታ ይገናኛል። ተጨማሪ ማስረጃዎች፦

• «እኔና አብ አንድ ነን» (ዮሐ 10:30)
• «እኔን ያየ አብን አይቷል» (ዮሐ 14:9)
• «ቃልም እግዚአብሔር ነበረ» (ዮሐ 1:1)
• «ሁሉ በእርሱ ሆነ» (ዮሐ 1:3)

2. አምልኮን መቀበሉና የአምልኮ ባለቤትነቱ ክርስቶስ 'አምልኩኝ' የሚል ቃል በቃላት ደረጃ ባይናገርም፣ ሰዎችና መላእክት ሲሰግዱለት ግን በሙሉ ሥልጣን ተቀብሏል።

• «ጌታዬና አምላኬ» (ዮሐ 20:28)
• «በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ነህ ብለው ሰገዱለት» (ማቴ 14:33)
• «ጌታ ሆይ አምናለሁ አለው፤ ሰገደለትም» (ዮሐ 9:38)
• «የእግዚአብሔር መላእክት ሁሉ ለእርሱ ይስገዱ» (ዕብ 1:6)
• «በኢየሱስ ስም ይንበረከኩ ዘንድ» (ፊል 2:10)

3. ኃጢአትን ይቅር የማለትና የፈራጅነት ሥልጣን ኃጢአትን ይቅር የሚል አምላክ ብቻ እንደሆነ መጽሐፍ ቅዱስም ቁርአንም (ሱራ 3:135) ይስማማሉ። ክርስቶስ ግን የአምላክን ብቸኛ ሥልጣን ለራሱ አድርጓል፦

• «ኃጢአትህ ተሰረየችልህ» (ማር 2:5)
• «ኃጢአትን ይቅር የማለት ሥልጣን እንዳለኝ ታውቁ ዘንድ» (ማቴ 9:6)
• «ፍርድን ሁሉ ለወልድ ሰጠው» (ዮሐ 5:22)
• «በሕያዋንና በሙታን ላይ ሊፈርድ ያለው» (2 ጢሞ 4:1)
• «ሁላችን በክርስቶስ የፍርድ ወንበር ፊት ልንቆም ይገባናልና» (2 ቆሮ 5:10)

4. በዮሐንስ ራዕይ የተገለጠው ፍጹም አምላክነት በራዕይ መጽሐፍ ላይ ክርስቶስ ራሱን የሚገልጽባቸው ስሞች 'ለአምላክ ብቻ' የሚገቡ ናቸው፦

• «አልፋና ኦሜጋ፥ መጀመሪያውና መጨረሻው፥ ፊተኛውና ኋለኛው እኔ ነኝ» (ራዕ 22:13)
• «ፊተኛውና መጨረሻው ሕያውም እኔ ነኝ» (ራዕ 1:17)
• «የነገሥታት ንጉሥና የጌታዎች ጌታ» (ራዕ 19:16)
• «በዙፋኑ ላይ ለተቀመጠው (ለአብ) ለበጉም (ለወልድ) ምርቃትና ክብር ምስጋናም ኃይልም ይሁን» (ራዕ 5:13)

5. ተጨማሪ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃዎች

• «በእርሱ የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና» (ቆላ 2:9)
• «እርሱ ከሁሉ በላይ ሆኖ ለዘላለም የተባረከ አምላክ ነው» (ሮሜ 9:5)
• «እውነተኛ አምላክና የዘላለም ሕይወት ነው» (1 ዮሐ 5:20)
• «ታላቁን የአምላካችንንና የመድኃኒታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ክብር መገለጥ» (ቲቶ 2:13)

6. የማጠቃለያ ሞጋች ጥያቄ ሙስሊሞች 'እኔ አምላክ ነኝ' የሚል ቃል በቃላት ደረጃ ካልተጻፈ አንቀበልም ይላሉ። ሆኖም ግን አላህ በቁርአን 'እኔ አምላክ ነኝ' ስላለ ብቻ ሳይሆን፣ ሰማይና ምድርን በመፍጠሩና በመፍረዱ አምላክነቱ ይታወቃል። ክርስቶስ ደግሞ ዓለም በእርሱ እንደተፈጠረ (ዮሐ 1:3)፣ ነፋሳትን እንደሚገስጽ (ማቴ 8:26) እና ሙታንን እንደሚያስነሳ (ዮሐ 11:43) ተጽፏል። እነዚህን ሁሉ አምላካዊ ሥራዎች እየሠራ 'አምላክ ነኝ አላለም' ማለት እውነትን መሸፈን ነው። ክርስቶስ አምላክ ካልሆነ አምልኮን መቀበሉና ኃጢአትን ይቅር ማለቱ ታላቅ ስድብ በሆነ ነበር፤ እርሱ ግን እውነተኛ አምላክ ስለሆነ በሥልጣን አደረጋቸው።

ሥላሴ (1+1+1=1) የሚለው ሒሳብ ከአንድ አምላክ ጋር አይጋጭም? ለሚለው ጥያቄ የማያዳግም ምላሽ

አምላክ የሒሳብ በሂሳብ ስሌትና በአለማዊ የሂሳብ ቀመር ለመወሰን የሚሞክር መሆኑ የአምላክን ባህርይ ያልመረዳት ውጤት ነው። የአምላክ ባህርይ የሂሳብ ስሌት ጉዳይ ሳይሆን የመለኮታዊ ህልውና 'የባሕርይ' ምስጢር ነው። 1+1+1=3 የሚለው ሒሳብ የሚሠራው ለተከፋፈሉ፣ ለውሱንና በቦታ ለሚገደቡ 'ቁሶች' ብቻ ነው። እግዚአብሔር ግን ቁስ አይደለም፤ እርሱ በራዕይ 1:8 ላይ «ያለውና የነበረው የሚመጣውም ሁሉንም የሚገዛ ጌታ አምላክ» ተብሎ እንደተገለጸው 'ወሰን የሌለው' ነው። በወሰን የሌለው መለኮታዊ ህልውና ውስጥ አንድነትና ሦስትነት አይጋጩም። በኢሳይያስ 48:16 ላይ «ጌታ እግዚአብሔርና መንፈሱ ልከውኛል» ተብሎ እንደተጻፈው፣ ገና በብሉይ ኪዳን አምላክ ራሱን በሦስት አካላት (ላኪው አብ፣ መልእክተኛው ወልድና መንፈስ ቅዱስ) ገልጧል። ስለዚህ ሥላሴ የአምላክን አንድነት የሚንድ ሳይሆን፣ የአምላክን ፍጹምነትና በራሱ ተሟልቶ መኖርን የሚያረጋግጥ መለኮታዊ እውነታ ነው።

1. የተፈጥሮና የፍልስፍና ምስክሮች እግዚአብሔር በፈጠረው ተፈጥሮ ውስጥ የራሱን ሦስትነትና አንድነት 'አሻራ' አኑሯል፦

• የሰው ልጅ ማንነት፦ ሰው በዘፍጥረት 1:26 ላይ «ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር» ተብሎ እንደተጻፈው በእግዚአብሔር አምሳል የተፈጠረ በመሆኑ፣ በውስጡ ሦስት መሠረታዊ ባሕርያት አሉት፦ 'ልብ' (አሳቢነት)፣ 'ቃል' (ተናጋሪነት) እና 'ሕይወት' (መንፈስ)። ልብ ቃልን ይወልዳል፤ ሕይወት ደግሞ ከልብ ይሰርጻል። ሦስቱም በአንዲት ነፍስ ውስጥ ያለ መከፋፈል ይኖራሉ። ነፍስ ያለ ቃል ወይም ያለ ሕይወት 'ፍጹም ነፍስ' ልትሆን አትችልም።
• የፀሐይ ምሳሌ፦ ፀሐይ አንድ አካል ስትሆን፣ ነገር ግን በውስጧ ብርሃንና ሙቀት አላት። ብርሃኑ ፀሐይ ነው፤ ሙቀቱም ፀሐይ ነው። ነገር ግን ሦስት ፀሐይ አንልም። ብርሃኑና ሙቀቱ ከፀሐይ አካል ጋር በህልውና እኩል ናቸው። ብርሃኑ ሳይኖር ፀሐይ የለችም፤ ፀሐይ ሳትኖር ደግሞ ብርሃኑ አይኖርም። መለኮታዊው ሥላሴም እንደዚሁ በአንድ ባሕርይ ውስጥ ያለ ቀዳሚና ተከታይ የሚኖሩ አካላት ናቸው።

2. ፍጹም ፍቅርና ሥላሴ ይህ ነጥብ የማንኛውንም 'ብቸኛ አምላክ' እምነት ሰባሪ ነው፦

• መጽሐፍ ቅዱስ «እግዚአብሔር ፍቅር ነው» (1 ዮሐ 4:8) ይላል። ፍቅር ደግሞ ባሕርዩ 'መፍሰስ' እና 'መለዋወጥ' ነው። ፍቅር ለመሆን ቢያንስ ሦስት ነገሮች ያስፈልጋሉ፦ 'የሚወድ' (አብ)፣ 'የሚወደድ' (ወልድ) እና 'የፍቅር ትስስር' (መንፈስ ቅዱስ)።
• ዓለም ከመፈጠሩ በፊት እግዚአብሔር ፍቅር ከሆነ፣ የሚወደውና የሚወደደው አካል በገዛ መለኮታዊ ባሕርዩ ውስጥ መኖር አለበት። እግዚአብሔር ፍቅር ለመሆን የግድ ፍጡርን የሚፈልግ ከሆነ፣ ያ አምላክ ፍጡር ላይ ጥገኛ ነው ማለት ነው። ነገር ግን በሥላሴ ውስጥ አብ ወልድን ይወዳል፤ ወልድም አብን ይወዳል፤ ይህ ፍቅር ደግሞ በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ይገለጻል። ስለዚህ ሥላሴ እግዚአብሔር ፍጡርን ሳይፈልግ በራሱ ፍጹም ፍቅር ሆኖ እንዲኖር የሚያደርገው ምስጢር ነው።

3. ለእስልምና ወገኖች የሚሆን ጠንካራና ሞጋች ጥያቄ ሙስሊሞች 'አንድነት' (ተውሒድ) ሲሉ አምላክን እንደ አንድ ቁስ 'ብቸኛ' አድርገው ይገልጹታል። ሆኖም ይህ ትርጓሜ ከራሳቸው መጻሕፍት ጋር ይጋጫል፦

• ከቁርአን አንጻር፦ ቁርአን አላህ 'ቃሉ' (ከሊማቱሁ) እና 'መንፈሱ' (ሩሁሁ) እንዳለው ይናገራል (ሱራ 4:171)። አላህ፣ ቃሉና መንፈሱ ሦስት የተለያዩ ነገሮች ናቸው ወይስ አንድ? 'አንድ ናቸው' ከተባለ፣ ሥላሴንም 'አንድ አምላክ በሦስት አካል' ብሎ መቀበል እንዴት የሒሳብ ስህተት ይሆናል? 'የተለያዩ ናቸው' ከተባለ ደግሞ አላህ ቃሉና መንፈሱ ከሌሉበት 'ዲዳ' እና 'ግዑዝ' ነው ሊባል ነው?
• የቃሉ ዘላለማዊነት፦ ቁርአን 'ያልተፈጠረ የአላህ ቃል' (ገይሩ መኽሉቅ) እንደሆነ በእስልምና ሊቃውንት ዘንድ ይታመናል። ቃሉ ያልተፈጠረና ዘላለማዊ ከሆነ፣ አላህ ደግሞ ዘላለማዊ ከሆነ፣ ሁለት ዘላለማዊ ነገሮች መኖራቸው አይደለምን?። ቃሉ (ወልድ) ከአብ ጋር በባሕርይ አንድ ስለሆነ 'ሁለት ዘላለም' ሳይሆን 'አንድ ዘላለም' ነው።
• አላህ ለማን ተናገረ? ዓለም ከመፈጠሩ በፊት አላህ 'ተናጋሪ' (አል-ሙተካሊም) ከነበረ፣ ለማን ይናገር ነበር? ቃሉስ ለማን ይፈስ ነበር? ተናጋሪ ለመሆን የግድ አድማጭ ያስፈልጋል። በሥላሴ ውስጥ ግን አብ ለወልድ ይናገራል፤ ወልድም ከአብ ጋር ዘላለማዊ ግንኙነት አለው።

4. መጽሐፍ ቅዱሳዊው ማስረጃዎች

• «በሰማይ የሚመሰክሩ ሦስት ናቸው፤ እነርሱም አብ፥ ቃሉም፥ መንፈስ ቅዱስም ናቸው፤ እነዚህ ሦስቱም አንድ ናቸው» (1 ዮሐ 5:7)።
• «እግዚአብሔርም አለ፦ ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር» (ዘፍ 1:26)። እዚህ ጋር 'በመልኬ' ሳይሆን 'በመልካችን' መባሉ የሥላሴን አንድነትና ሦስትነት ያሳያል።
• በዮሐንስ 1:1 ላይ «በመጀመሪያ ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ» ተብሎ እንደተጻፈው፣ ቃሉ (ወልድ) ከአብ ጋር ለዘላለም የነበረ አምላክ ነው።
• «በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው...» (ማቴ 28:19)። እዚህ ጋር 'በስሞች' ሳይሆን 'በስም' (በአንድ ቁጥር) መባሉ የሥላሴን የአንድነት ባሕርይ ያረጋግጣል።

5. ማጠቃለያ ሥላሴ ምክንያታዊነትን አይጻረርም፤ ይልቁንም ከአእምሮ በላይ የሆነውን የአምላክን ፍጹምነት ይገልጻል። 1x1x1=1 የሚለው ቀመር አምላክ በባሕርይ አንድ፣ በአካል ሦስት መሆኑን በሚገባ ያስረዳል። እግዚአብሔር ፍጹም አንድ ነው፣ ነገር ግን 'ብቸኛ' አይደለም። ሥላሴ የአምላክን ዘላለማዊ አባትነት፣ ልጁን የመውለድ መለኮታዊ ጥበብና ሕይወት ሰጪነቱን የሚያሳይ የፍቅር ማኅበር ነው። ይህ እውነት አምላክን ከአማልክት ሁሉ በላይ ከፍ የሚያደርግና ፍጹምነቱን የሚያረጋግጥ የማያወላውል እውነት ነው።

ክርስቶስ በመስቀል ላይ ሆኖ 'አምላኬ አምላኬ ለምን ተውኸኝ' ማለቱ አምላክነቱን የሚክድ ሳይሆን፣ ፍጹም ሰው መሆኑንና የሰውን ልጅ የውድቀት ዋጋ እየከፈለ መሆኑን የሚያሳይ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ክርስቶስ እየደገመው ያለው መዝሙር 22ን ነው። ይህ መዝሙር መሲሁ የሚቀበለውን መከራ በጥልቀት የሚተነብይ ሲሆን፣ አይሁድ ይህን ቃል ሲሰሙ ትንቢቱ በእርሱ ላይ እየተፈጸመ መሆኑን እንዲረዱ የታሰበ ነው። 'መተው' ሲባል መለኮትና ትውልድ ተለያዩ ማለት አይደለም፤ ምክንያቱም መለኮት የማይከፈልና የማይለወጥ ነው። ይልቁንም 'ተተውሁ' ያለው እንደ ሰውነቱ ነው። የሰው ልጅ በኃጢአቱ ምክንያት ከእግዚአብሔር ተለይቶ (ተትቶ) ነበር። ክርስቶስ ግን የሰውን ባሕርይ ተዋሕዶ የሰውን ቦታ በመተካት፣ ያንን 'የመተው' ስሜትና ቅጣት በራሱ ላይ ተቀበለው። እርሱ ሳይበድል እንደ በደለኛ ተቆጥሮ የሰውን የሞትና የመለየት ጽዋ ጠጣ። ይህ ጩኸት የአቅም ማነስ ሳይሆን የድል ጩኸት ነው፤ ምክንያቱም በዚያ መከራ ውስጥ ሆኖ የሰውን ልጅ ወደ አምላኩ መለሰ። መለኮት ከሥጋ ጋር በነበረው ተዋሕዶ፣ በመስቀል ላይ መለኮት አልተሰቃየም፤ ነገር ግን መከራ የተቀበለው ሥጋ የአምላክ ሥጋ በመሆኑ መከራው 'የአምላክ መከራ' ይባላል። ይህ ፍጹም ፍቅር እንጂ የአምላክነት መጉደል አይደለም። በክርስትና ትምህርት መሠረት፣ ክርስቶስ አንድ አካል ሁለት ባሕርይ ሳይሆን፣ ሁለት ባሕርያት በተዋሕዶ አንድ የሆኑበት (One Incarnate Nature of God the Word) ነው። ስለዚህ አምላክነቱና ሰውነቱ ሳይቀላቀሉ፣ ሳይለወጡና ሳይከፋፈሉ አንድ አካል ሆነዋል። በመሆኑም በመስቀል ላይ የጮኸው ያው አንዱ ክርስቶስ ነው። ይህ ጩኸት የሰውነቱን ድካም በመለኮቱ ኃይል ቀድሶ፣ እኛን ከአምላክ ጋር ያስታረቀበት ታላቅ የቤዛነት ምሥጢር ነው። አምላክ ራሱን አይተውም፤ ነገር ግን ሰው የሆነው አምላክ የሰውን መተው በራሱ ላይ ወሰደ።

አምላክ በባሕርዩ የማይሞትና የማይለወጥ መሆኑ የክርስትና እምነት መሠረት ነው። ነገር ግን 'አምላክ ሞተ' ስንል መለኮታዊ ባሕርዩ ጠፋ ወይም ተለወጠ ማለት አይደለም። ይህን ለመረዳት 'ተዋሕዶ'ን ማወቅ ያስፈልጋል። እግዚአብሔር ቃል (ወልድ) ፍጹም ሰው ሆነ፤ ማለትም የማይሞተው መለኮት ከሚሞተው ሥጋ ጋር ተዋሐደ። በመስቀል ላይ የሞተው ሥጋ (ሰውነቱ) ነው። ነገር ግን ያ ሥጋ የአምላክ ሥጋ ስለሆነ፣ ሞቱ 'የአምላክ ሞት' ይባላል። ለምሳሌ አንድ ሰው እጁ ቢቆረጥ 'እገሌ ተቆረጠ' ይባላል እንጂ 'እጁ ብቻ ተቆረጠ' አይባልም፤ ምክንያቱም እጁ የሰውየው አካል ነው። እንዲሁም ክርስቶስ በመስቀል ላይ ሲሞት፣ የሞተው በሥጋው ነው፤ መለኮቱ ግን ሕያው ነበረ። ሞት ማለት የነፍስና የሥጋ መለየት ነው። በክርስቶስ ሞት ጊዜ ነፍሱ ከሥጋው ተለይታለች፤ ነገር ግን መለኮቱ ከነፍሱም ከሥጋውም ጋር አልተለየም ነበር። በመቃብር ውስጥ የነበረው ሥጋ ከመለኮት ጋር ነበረ፤ በሲኦል የነበረችው ነፍሱም ከመለኮት ጋር ነበረች። መለኮት ሞትን ድል አድርጎ ነፍስንና ሥጋን መልሶ ስላዋሐዳቸው ክርስቶስ በሦስተኛው ቀን ከሙታን ተለይቶ ተነሳ። አምላክ ሰው የሆነው ሊሞትልን ነው፤ ምክንያቱም ሰው ካልሆነ ሊሞት አይችልም፣ አምላክ ካልሆነ ደግሞ ሞቱ ዓለምን ሊያድን አይችልም። ስለዚህ ክርስቶስ በመስቀል ላይ መሞቱ የአምላክነቱን ድካም ሳይሆን፣ ሞትን በሞቱ ለመሻር የተጠቀመበትን መለኮታዊ ጥበብ ያሳያል። 'የማይሞተው ሞተ' የሚለው የአበው አነጋገር፣ መለኮት በሥጋው መከራን እንደተቀበለ የሚያስረዳ እንጂ መለኮት ህልውናው አከተመ ማለት አይደለም። ይህ ታላቅ ምሥጢር ነው፤ አምላክ ለፍጥረቱ ሲል ወደ ሞት ዝቅ ማለቱ ክብሩን አይቀንስም፣ ይልቁንም ፍቅሩን ይገልጻል። በመሆኑም ኢየሱስ መሞቱ አምላክነቱን አይቃረንም፤ ይልቁንም የማይሞተው አምላክ በሥጋው ሞቶ እኛን ዘላለማዊ ሕይወት እንደሰጠን ያረጋግጣል።

ይህ ጥያቄ 'ልጅ' የሚለውን ቃል ከሰው ልጅ ሥጋዊ ግንኙነትና መዋለድ ጋር በማያያዝ የሚፈጠር ስህተት ነው። ክርስትና 'እግዚአብሔር ሚስት አገባ ወይም ወለደ' ብሎ በፍጹም አያምንም፤ ይህን ማሰብ ራሱ ታላቅ ክህደትና ስድብ ነው። 'ልጅ' የሚለው ቃል በነገረ መለኮት ውስጥ 'ከባሕርይ የተገኘ' (Begotten not made) ማለት ነው። ለምሳሌ ፀሐይ ብርሃንን ትወልዳለች፤ ነገር ግን ፀሐይና ብርሃን ሚስትና ባል አይደሉም። ብርሃኑ ከፀሐይ የሚወጣው ያለ መለየትና ያለ መቅደም መከተል ነው። ፀሐይ ባለችበት ብርሃን አለ፤ ብርሃን ባለበት ፀሐይ አለች። ብርሃኑ የፀሐይ 'ልጇ' ነው፤ ምክንያቱም ከእርሷ የተገኘ ነውና። ወልድም ከአብ የተገኘው በዚህ መለኮታዊ ምሳሌ ነው። አብ አባት የተባለው የወልድ መገኛ ስለሆነ ነው፤ ወልድም ልጅ የተባለው ከአብ ስለተገኘ ነው። ይህ ልደት 'ዘላለማዊ ልደት' (Eternal Generation) ይባላል። ማለትም አብ ሳይኖር ወልድ የነበረበት ጊዜ የለም። በተጨማሪም 'ልጅ' የሚለው ስም በአብና በወልድ መካከል ያለውን ፍጹም አንድነትና ተመሳሳይነት ይገልጻል። የንጉሥ ልጅ ንጉሥ እንደሆነ፣ የአምላክ ልጅም አምላክ ነው። ሽርክ (አጋር ማበጀት) የሚሆነው ከአምላክ ውጭ ያለን ሌላ ፍጡር ከአምላክ ጋር እኩል ሲያደርጉ ነው። ወልድ ግን ከአብ ጋር አንድ ባሕርይ እንጂ ሌላ ፍጡር አይደለም። እርሱ 'የአብ ቃሉ' ነው፤ አምላክ ደግሞ ያለ ቃሉ ሊኖር አይችልም። ስለዚህ ወልድን መቀበል አምላክን ማክበር እንጂ ሽርክ አይደለም። በቁርአንም ቢሆን 'ኢየሱስ የአላህ ቃል ነው' ተብሏል፤ ቃል ደግሞ የባለቤቱ ነው እንጂ ሌላ አጋር አይደለም። ክርስትና አምላክን 'አባት' የሚለው በፍቅሩና በቸርነቱ ምክንያት ነው። ልጅነት መለኮታዊ ክብር እንጂ ሥጋዊ ድካም አይደለም። ስለዚህ 'ልጅ' የሚለው ቃል የአምላክን ባሕርይ የሚገልጽ እንጂ እንደ ሰው መውለድን የሚያመለክት አይደለም።

እግዚአብሔር ሁሉን ቻይ መሆኑ የታወቀ ነው፤ ነገር ግን ሁሉን ቻይነቱ ከፍትሑና ከቅድስናው ጋር አይጋጭም። እግዚአብሔር ጻድቅ ፈራጅ ነው። የሰው ልጅ ኃጢአት ሲሠራ፣ ፍጹም የሆነውን የአምላክን ሕግ ጥሷል፤ የሕጉ ቅጣት ደግሞ ሞት ነው (ዘፍ 2:17)። አምላክ ሰውን ዝም ብሎ ይቅር ቢል ኖሮ፣ 'ጻድቅ ፈራጅ'ነቱና 'ቃሉ' ይታበል ነበር። 'ኃጢአት የሠራች ነፍስ ትሞታለች' ብሎ ከፈረደ በኋላ፣ ያለ ካሳ ይቅር ቢል ቃሉን እንደመለወጥ ይቆጠራል። በሌላ በኩል ደግሞ ሰውን ካልማረው 'መሐሪ'ነቱና 'ፍቅሩ' አይገለጥም። ስለዚህ ፍትሕና ምሕረት የሚገናኙበት መንገድ አስፈለገ። ያ መንገድ 'መስቀል' ነው። በመስቀል ላይ እግዚአብሔር ፍትሑን አሳየ፤ ምክንያቱም የኃጢአት ዋጋ (ሞት) ተከፍሏል። ደግሞም ምሕረቱን አሳየ፤ ምክንያቱም ዋጋውን የከፈለው ራሱ ነው። አንድ ዳኛ ልጁ ጥፋት ቢሠራ፣ ሕጉ የሚጠይቀውን ቅጣት (መቀጫ) ራሱ ለልጁ ቢከፍልለት፣ ዳኛው ሕጉን አከበረ (ፍትሕ)፣ ልጁንም አዳነ (ምሕረት)። ክርስቶስ በመስቀል ላይ ያደረገው ይህንን ነው። መስቀል የአምላክ አቅም ማጣት ሳይሆን፣ ሰውን ለማዳን የተጠቀመበት መለኮታዊ 'ጥበብ' ነው። 'የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት፣ ለእኛ ለምንድን ግን የአምላክ ኃይል ነው' (1ቆሮ 1:18)። አምላክ ያለ ደም ይቅር ማለት ቢችልም፣ የኃጢአትን ክብደትና የአምላክን ቅድስና ለማሳየት የክርስቶስ ደም መፍሰስ አስፈላጊ ነበረ። ደሙ የሰው ደም ብቻ ሳይሆን፣ የአምላክ ደም (የተዋሐደው ደም) ስለሆነ የዓለምን ኃጢአት ለማጠብ በቂ ነው። ይህ አምላክ ደም የሚጠማ መሆኑን ሳይሆን፣ ለሰው ልጅ ያለውን ጥልቅ ፍቅርና የሰውን ዋጋ ውድነት ያሳያል። ስለዚህ መስቀል ሁሉን ቻይነቱ የተገለጠበት፣ ፍትሕና ምሕረት የተሳሳሙበት ታላቅ ስፍራ ነው።

መጽሐፍ ቅዱስ አልተበረዘም፤ 'ተህሪፍ' የሚለው ክስ ታሪካዊና ሳይንሳዊ ማስረጃ የሌለው የኋለኛው ዘመን ክስ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ከመሐመድ በፊት በዓለም ዙሪያ ተሰራጭቶ ነበር። በላቲን፣ በግሪክ፣ በኮፕቲክ፣ በግዕዝና በሶርያ ቋንቋዎች ተተርጉሞ በየአህጉሩ በሚገኙ ቤተ ክርስቲያናት ውስጥ ይገኝ ነበር። እነዚህን ሁሉ መጻሕፍት ሰብስቦ በአንድ ዓይነት ለመለወጥ የሚችል ምድራዊ ኃይል አልነበረም። ሁለተኛ፣ በ1947 ዓ.ም በሙት ባሕር አቅራቢያ (Dead Sea Scrolls) የተገኙት ጥንታውያን ጥቅልሎች፣ ዛሬ በእጃችን ያለው መጽሐፍ ቅዱስ ከ2000 ዓመት በፊት ከነበረው ጋር አንድ መሆኑን አረጋግጠዋል። ሦስተኛ፣ የወንጌል ልዩነቶች የምንላቸው 'ተቃርኖዎች' ሳይሆኑ 'የአመለካከት ልዩነቶች' ናቸው። ለምሳሌ አራት ሰዎች የአንድን ንጉሥ ታሪክ ቢጽፉ፣ አንዱ ስለ ንግግሩ፣ ሌላው ስለ ጦርነቱ፣ ሌላው ስለ ደግነቱ ቢያተኩሩና ጥቃቅን ዝርዝሮች ቢለያዩ ታሪኩ ተበረዘ አይባልም፤ ይልቁንም ታሪኩን ከተለያዩ አቅጣጫዎች ያጠናክሩታል። መጽሐፍ ቅዱስ በሺዎች የሚቆጠሩ ጥንታውያን ቅጂዎች (Manuscripts) አሉት። በእነዚህ ቅጂዎች መካከል የሚታዩት ልዩነቶች የፊደላት ወይም የቃላት አቀማመጥ እንጂ መሠረታዊውን ዶግማ የሚቀይሩ አይደሉም። እግዚአብሔር ቃሉን የመጠበቅ ኃይል አለው፤ 'ሰማይና ምድር ያልፋሉ፣ ቃሌ ግን አያልፍም' ብሏልና። መጽሐፍ ቅዱስ ተበርዟል ካልን፣ አምላክ ቃሉን መጠበቅ አልቻለም ማለታችን ስለሆነ ለአምላክ ስድብ ነው። በተጨማሪም ቁርአን ራሱ መጽሐፍ ቅዱስን 'ብርሃንና መመሪያ' (ሂዳያህ) በማለት ይጠራዋል (ሱራ 5:44, 46)። ቁርአን በወረደበት ዘመን መጽሐፍ ቅዱስ ተበርዞ ቢሆን ኖሮ፣ ቁርአን ሰዎች ወደ መጽሐፍ ቅዱስ እንዲሄዱ ባላዘዘ ነበር። ስለዚህ የመጽሐፍ ቅዱስ መበረዝ የፖለቲካ ክስ እንጂ እውነት አይደለም።

ለኢየሱስ የምንሰግደው እርሱ አምላክ ስለሆነ ነው እንጂ ሌላ አምላክ አምጥተን አይደለም። 'ለጌታ ለአምላክህ ስገድ እርሱንም ብቻ አምልክ' (ማቴ 4:10) የሚለው ትእዛዝ ፍጡርን ለአምላክነት እንዳንሰጥ የሚከለክል ነው። ኢየሱስ ግን ፍጡር ሳይሆን ፈጣሪ ነው። እርሱ 'ቃል ሥጋ ሆነ' (ዮሐ 1:14) እንደሚለው፣ ያ የተመለከውና የሚመለከው እግዚአብሔር በሥጋ የተገለጠበት ነው። ስለዚህ ለክርስቶስ መስገድ ለእግዚአብሔር መስገድ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ክርስቶስ ስግደትን ሲቀበል እናያለን። ለምሳሌ ማዕበሉን ሲያቆም ደቀ መዛሙርቱ ሰገዱለት (ማቴ 14:33)፣ ዓይነ ስውሩ ተፈውሶ ሰገደለት (ዮሐ 9:38)። እነዚህ ሰዎች ለኢየሱስ የሰገዱት እንደ አምላክነቱ ነው። ኢየሱስ ሰው ብቻ ቢሆን ኖሮ ስግደቱን ባልተቀበለ ነበር። ቅዱሳን መላእክትና ሐዋርያት ሰዎች ሊሰግዱላቸው ሲሉ 'ተነሱ እኛም እንደ እናንተ ሰዎች ነን' በማለት ይከለክሉ ነበር። ክርስቶስ ግን ፈጽሞ አልከለከለም። ምክንያቱም እርሱ ስግደት የሚገባው ጌታ ነው። በተጨማሪም በሰማይ ያሉ መላእክት ሁሉ ለኢየሱስ እንደሚሰግዱ ተጽፏል (ዕብ 1:6)። መላእክት ደግሞ ለአምላክ እንጂ ለፍጡር አይሰግዱም። ስለዚህ ለክርስቶስ መስገድ ጣዖት አምልኮ ሳይሆን፣ አምላክነቱን ማመንና ክብር መስጠት ነው። አምላክ በሥጋ ተገለጠ ማለት አምልኮ አይገባውም ማለት አይደለም። ይልቁንም ወደ እኛ ቀርቦ እንድናመልከውና እንድናውቀው ዕድል ሰጠን። አንድ ንጉሥ የውጭ ልብሱን ቢቀይር ንጉሥነቱ እንደማይቀየር ሁሉ፣ እግዚአብሔርም የሰውን ሥጋ ስለተዋሐደ አምላክነቱና አምላኪነቱ አይቀየርም። ለክርስቶስ የምንሰግደው እንደ አምላክነቱ፣ እንደ ፈጣሪነቱና እንደ መድኃኒትነቱ ነው። ይህ ጥንታዊውና ኦርቶዶክሳዊው የሐዋርያት እምነት ነው።

ኢየሱስ 'ሕግን ልሽር አልመጣሁም' ማለቱ ሕጉን ወደ ፍጹምነት ሊያመጣውና መንፈሳዊ ትርጉሙን ሊገልጠው መምጣቱን ያሳያል። የብሉይ ኪዳን ሕግ በሁለት ይከፈላል፤ የሥነ-ምግባር ሕግ እና የሥርዓት ሕግ ። የሥነ-ምግባር ሕግ (ለምሳሌ አታመንዝር፣ አትግደል) ጸንቶ የሚኖር ሲሆን፣ ክርስቶስ ይልቁንም 'በልብህ እንኳ አትመኝ' በማለት ይበልጥ አጥብቆታል። የሥርዓት ሕግጋት ግን (ለምሳሌ ግዝረት፣ መሥዋዕት፣ የምግብ ሕግ) ለክርስቶስ ጥላ ነበሩ። እውነተኛው አካል (ክርስቶስ) ሲመጣ ጥላው አያስፈልግም። ለምሳሌ ግዝረት የቃል ኪዳን ምልክት ነበረ፤ ክርስቶስ ግን በደም ሳይሆን በመንፈስ የምንገረዝበትን 'ጥምቀት' ሰጠን። ደም የሚፈስባቸው መሥዋዕቶች የክርስቶስ መሥዋዕትነት ምሳሌ ነበሩ፤ እርሱ ራሱን መሥዋዕት አድርጎ ካቀረበ በኋላ የእንስሳት ደም አያስፈልግም። የምግብ ሕግን በተመለከተ፣ ክርስቶስ 'ወደ ሰው የሚገባው ሰውን አያረክሰውም፤ ከሰው የሚወጣው ክፋት እንጂ' በማለት ምግቦችን ሁሉ አነጻ (ማር 7:19)። ሰንበትም ቢሆን ለሰው ዕረፍት ተሰጠ እንጂ ሰው ለሰንበት አልተፈጠረም። ክርስቶስ የሰንበት ጌታ በመሆኑ፣ እውነተኛውን መንፈሳዊ ዕረፍት ሰጠን። ክርስቲያኖች ሕጉን 'እንደ አይሁድ' አይጠብቁትም፤ ምክንያቱም ሕጉ በመንፈስ ተተርጉሞልናል። ቅዱስ ጳውሎስ 'ሕግ ወደ ክርስቶስ የሚያመጣን ሞግዚታችን ነበረ' (ገላ 3:24) ይላል። ሞግዚቱ ልጁን ወደ ትምህርት ቤት ካደረሰ በኋላ ስራው እንደሚያበቃ፣ ሕጉም እኛን ወደ ክርስቶስ አድርሶናል። አሁን የምንመራው በሕግ ሳይሆን በጸጋ ነው። ይህ ሕግን መሻር ሳይሆን ሕግን በክርስቶስ መፈጸም ይባላል። ስለዚህ ክርስቲያኖች አሳማ ስለሚበሉ ወይም ስላልተገረዙ ሕጉን አፈረሱ አይባልም፤ ይልቁንም ሕጉን በመንፈስና በእውነት ፈጽመውታል።

ለስዕላትና ለመስቀል የሚደረግ ስግደት 'የአምልኮ ስግደት' ሳይሆን 'የጸጋ ስግደት' ወይም 'የአክብሮት ስግደት' ነው። ጣዖት ማለት እግዚአብሔርን የማይወክል፣ በሰው ምናብ የተፈጠረ የሐሰት አምላክ ምስል ነው። ቤተ ክርስቲያን ግን የምታሳልማቸው ስዕላት እውነተኛ ታሪክ ያላቸውን የክርስቶስንና የቅዱሳንን ታሪክ የሚገልጡ ናቸው። እግዚአብሔር በኦሪት 'ምስል አታድርግ' ያለው ጣዖትን ለማስቀረት ነው። ነገር ግን በዚያው በኦሪት ውስጥ፣ እግዚአብሔር ለሙሴ በታቦቱ ላይ የኪሩቤልን (የመላእክትን) ምስል እንዲሰራ አዝዞታል (ዘፀ 25:18)። ምስል ሁሉ ጣዖት ቢሆን ኖሮ፣ እግዚአብሔር ምስል እንዲሰራ ባላዘዘ ነበር። እንዲሁም ሙሴ በምድረ በዳ የናሱን እባብ እንዲሰቅል ታዟል፤ ያን እባብ ያዩ ሁሉ ይፈወሱ ነበር። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር በቁሳዊ ነገሮች አማካኝነት ጸጋውን እንደሚሰጥ ነው። መስቀል ደግሞ የድል አርማችን ነው፤ ክርስቶስ ዓለምን ያዳነበት መሣሪያ ነው። ሰንደቅ ዓላማን ማክበር አገሪቱን ማክበር እንደሆነ ሁሉ፣ መስቀልን ማክበርም ክርስቶስን ማክበር ነው። ስዕላት 'የማያነቡ ሰዎች መጻሕፍት' ናቸው። ስዕሉን ስናይ በዚያ ስዕል ላይ ያለውን ቅዱስ ታሪክ እናስባለን። ለምሳሌ የአንድን ወዳጃችንን ፎቶግራፍ ስን ስም፣ ፎቶግራፉን ሳይሆን ወዳጃችንን እንደምንወደው ሁሉ፣ ለቅዱሳን ስዕላት የምንሰጠው ክብርም ለባለቤቶቹ ነው። ክብር ደግሞ ከአምልኮ የተለየ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ 'ክብር ለሚገባው ክብርን ስጡ' (ሮሜ 13:7) ይላል። ስለዚህ ለቅዱሳት ስዕላትና ለመስቀል የሚደረግ ስግደት ሃይማኖታዊ ሥርዓት እንጂ ጣዖት አምልኮ አይደለም።

ዮሐንስ 14:16 ላይ የተጠቀሰው 'ጰራቅሊጦስ' ነቢዩ መሐመድ ናቸው የሚለው ክስ መሠረት የሌለው ነው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ 'ጰራቅሊጦስ' የሚለው የግሪክ ቃል ትርጉሙ 'አጽናኝ'፣ 'ጠበቃ' ወይም 'ረዳት' ማለት ነው። ክርስቶስ ስለ ጰራቅሊጦስ ሲናገር 'ከእናንተ ጋር ለዘላለም እንዲኖር' (John 14:16) ብሏል። ነቢዩ መሐመድ ግን በ632 ዓ.ም ሞተዋል፤ ለዘላለም ከሰዎች ጋር አልኖሩም። ሁለተኛ፣ ክርስቶስ ጰራቅሊጦሱ 'በእናንተ ዘንድ ይኖራል፣ በውስጣችሁም ይሆናል' ብሏል። ነቢዩ መሐመድ በሰዎች ውስጥ አልኖሩም። ሦስተኛ፣ ጰራቅሊጦሱ 'ዓለም የማያየውና የማያውቀው' እንደሆነ ተነግሯል። ነቢዩ መሐመድን ግን ዓለም አይቷቸዋል፣ ያውቃቸዋልም። አራተኛ፣ ክርስቶስ ራሱ ጰራቅሊጦሱ ማን እንደሆነ ሲገልጽ 'አብ በስሜ የሚልከው መንፈስ ቅዱስ' ብሎታል። ስለዚህ ቃሉ በግልጽ የሚያመለክተው መንፈስ ቅዱስን ነው። አንዳንድ ሙስሊም ምሁራን ቃሉ 'ፔሪኩሊቶስ' (የተመሰገነ) ነበረ ይላሉ፤ ነገር ግን በዓለም ላይ ካሉ በሺዎች የሚቆጠሩ የግሪክ ቅጂዎች መካከል አንዱ እንኳ 'ፔሪኩሊቶስ' የሚል ቃል የለበትም። ሁሉም 'ጰራቅሊጦስ' (Paracletos) ነው የሚሉት። በተጨማሪም ይህ ጰራቅሊጦስ የተላከው ክርስቶስ ባረገ በ10ኛው ቀን (በበዓለ ኃምሳ) በሐዋርያት ላይ ነው። ነቢዩ መሐመድ ግን ከመጡት ከ600 ዓመት በኋላ ነው። ስለዚህ ጰራቅሊጦስ መንፈስ ቅዱስ እንጂ ሌላ ሰው ሊሆን አይችልም። እርሱ ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ አለ፤ አማኞችን ያጽናናል፣ ወደ እውነትም ይመራል።

ኢየሱስ 'አባት ከእኔ ይበልጣል' ማለቱ በባሕርይ ማነስን ሳይሆን፣ በሥጋዌ (የአምላክን ሰው መሆን) ያሳየውን ትሕትናና የወልድ ከአብ የመገኘቱን (Procession) ሥርዓት የሚያሳይ ነው። በሥላሴ ትምህርት መሠረት፣ አብ 'መገኛ' ነው፤ ወልድ ደግሞ 'ተገኚ' ነው። በዚህ መሠረት አብ በኩነቱ (In mode of existence) ቀዳሚ ይመስላል፤ ነገር ግን በባሕርይ፣ በዘላለምነትና በሥልጣን እኩል ናቸው። አንድ ንጉሥ ልጁን ወደ ሌላ አገር ቢልከውና ልጁ 'አባቴ ከእኔ ይበልጣል' ቢል፣ ንጉሥነቱ ያነሰ ነው ማለት ሳይሆን፣ የላኪና የተላኪ ሥርዓትን መግለጹ ነው። ክርስቶስ ፍጹም ሰው ሆኖ ሳለ፣ እንደ ሰውነቱ አብ ይበልጠዋል። በሥጋ ተገልጦ ሳለ የራብ፣ የጥም፣ የድካምና የሞት ተገዢ ሆኖ ነበር። አብ ግን በሰማይ በክብር ነበረ። በዚህም ትሕትናው አብ እንደሚበልጥ ተናግሯል። ነገር ግን በሌላ ስፍራ 'እኔና አብ አንድ ነን' (ዮሐ 10:30) በማለት እኩልነቱን ገልጧል። 'አብ ያለው ሁሉ የእኔ ነው' (ዮሐ 16:15) ብሏል። 'አባት' እና 'ልጅ' የሚሉት ቃላት ራሳቸው የባሕርይ አንድነትን ይገልጻሉ። የሰው ልጅ ሰው እንደሆነ፣ የአምላክ ልጅም አምላክ ነው። ስለዚህ 'ይበልጣል' የሚለው ቃል የሥጋዌን ትሕትና የሚገልጽ እንጂ፣ ወልድ ፍጡር ነው ወይም ከአምላክነት በታች ነው ማለት አይደለም። ቅዱስ ጳውሎስ 'በእግዚአብሔር መልክ ሲኖር ሳለ ከእግዚአብሔር ጋር መተካከልን መቀማት እንደሚገባ ነገር አልቆጠረውም፤ ነገር ግን የባሪያን መልክ ይዞ ራሱን ባዶ አደረገ' (ፊል 2:6-7) በማለት ይህን ምሥጢር በሚገባ አስረድቶታል።

ይህ ጥያቄ የክርስቶስን ፍጹም ሰውነትና መለኮታዊ ሥራውን ካለመረዳት የሚመጣ ነው። ክርስቶስ 'ያችን ቀንና ሰዓት አባት ብቻ እንጂ ማንም አያውቅም' ማለቱ እንደ ሰውነቱ የተናገረው ነው። እርሱ ፍጹም አምላክ እንደሆነ ሁሉ ፍጹም ሰውም ነው። እንደ ሰውነቱ ይራባል፣ ይጠማል፣ ይደክመዋል፣ እንዲሁም 'አላውቅም' ይላል። ይህ 'አለማወቅ' ግን ድንቁርና ሳይሆን፣ ለሰው ልጆች ያ ቀን ተሰውሮ እንዲቆይ የተደረገበት መለኮታዊ ጥበብ ነው። ክርስቶስ የዓለም ፈጣሪና ፈራጅ ሆኖ ሳለ፣ የፍርዱን ቀን አያውቅም ማለት ትርጉም አይሰጥም። 'ሁሉ በእርሱ ሆነ' ተብሎ ተጽፏል (ዮሐ 1:3)፤ የፈጠረውን ዓለም ፍጻሜ አያውቅም ማለት አይቻልም። እንዲሁም ክርስቶስ ስለ መጨረሻው ዘመን ምልክቶች በዝርዝር ተንብዩአል (ማቴ 24)። ምልክቶቹን የሚያውቅ ቀኑን አያውቅም ማለት አይቻልም። ይልቁንም 'አላውቅም' ማለቱ ደቀ መዛሙርቱ ቀኑን ለማወቅ ከመጓጓት ይልቅ፣ ሁልጊዜ ዝግጁ ሆነው እንዲጠብቁ ለማስተማር ነው። ለምሳሌ አንድ መምህር የፈተናውን ጥያቄ እያወቀ፣ ተማሪዎቹ እንዳይዘናጉ 'ጥያቄውን አላውቀውም' ቢላቸው እንደማለት ነው። በተጨማሪም በሥላሴ ትምህርት አብና ወልድ አንድ ባሕርይ ናቸው፤ አብ የሚያውቀውን ወልድ አያውቅም ማለት መለኮታዊ ባሕርይን መከፋፈል ይሆናል። ስለዚህ 'አላውቅም' የሚለው ቃል የሰውነቱን ትሕትናና የመምህርነት ጥበቡን የሚያሳይ እንጂ፣ መለኮታዊ ዕውቀቱ ጎደሎ መሆኑን አያሳይም። ክርስቶስ ከትንሣኤው በኋላ ግን 'ሥልጣን ሁሉ በሰማይና በምድር ተሰጠኝ' በማለት ሁሉን አዋቂነቱን አረጋግጧል።

እግዚአብሔር በሴት ማህፀን ውስጥ ተወሰነ ማለት አምላክ በባሕርዩ ተለወጠ ወይም ተጨነቀ ማለት አይደለም። ይህ 'ሥጋዌ' (የአምላክን ሰው መሆን) ይባላል። አምላክ ሁሉን ቻይ በመሆኑ፣ ሳይወሰን መወሰን፣ ሳይታይ መታየት ይችላል። አንድ የፀሐይ ብርሃን በቆሸሸ ስፍራ ላይ ቢወድቅ ብርሃኑ አይቆሽሽም፤ ይልቁንም ያንን ስፍራ ያበራዋል። እግዚአብሔርም ወደ ማህፀን ሲገባ፣ ማህፀኑን ቀደሰው እንጂ እርሱ አልረከሰም። አምላክ ሰው የሆነው እኛን ለማዳን ነው። የሰውን ልጅ ከውድቀት ለማንሳት፣ ሰው የጀመረበትን መንገድ (ፅንሰትን) መጀመር ነበረበት። ይህ ትልቅ ትሕትናው ነው እንጂ ክብሩን አይነካም። እንዲያውም አምላክ ለፍጥረቱ ሲል እንዲህ ዝቅ ማለቱ ፍጹም አምላክነቱንና ፍጹም ፍቅሩን ያሳያል። 'ክብር' የሚባለው ነገር በአምላክ ዘንድ እንደ ሰው ኩራት አይደለም፤ የአምላክ ክብሩ ፍቅሩ ነው። አንድ ንጉሥ የጠፋውን ልጁን ለማግኘት ጭቃ ውስጥ ቢገባ፣ ንጉሥነቱ አይቀንስም፤ ይልቁንም አባትነቱ ይከበራል። በቁርአንም ቢሆን መርየም 'መንፈሳችንን ላክንላት' (ሱራ 19:17) ተብሎ ተጽፏል። አምላክ መላእክትን መላክ ከቻለ፣ ራሱ ቃሉን ልኮ ሰው መሆንም ይችላል። በድንግል ማህፀን መወሰኑ ለዓለም ድኅነት የተደረገ ምሥጢር ነው። እርሱ በውስጥ ሲወሰን፣ በውጭ ግን ዓለምን ይደግፍ ነበር። መለኮት ቦታ አይወስነውም፤ ነገር ግን በሥጋ ተገልጦ ታየ። ይህ የአምላክ ድንቅ ጥበብ እንጂ ድካም አይደለም።

ክርስቶስ 'ወደ እስራኤል በጎች ብቻ ተልኬአለሁ' (ማቴ 15:24) ማለቱ፣ የመዳን ታሪክ ቅደም ተከተልን ለመግለጽ ነው። እግዚአብሔር መዳንን የጀመረው ከአብርሃም ዘር ከእስራኤል ነው። ተስፋውና ትንቢቱ የነበረው በእነርሱ ዘንድ ስለሆነ፣ ክርስቶስ መጀመሪያ ለተስፋው ባለቤቶች መድረስ ነበረበት። ይህ 'የመጀመሪያው ደረጃ' ነው። ነገር ግን ክርስቶስ ሥራውን ከፈጸመ በኋላ 'ወደ ዓለም ሁሉ ሂዱ፣ ወንጌልንም ለፍጥረት ሁሉ ስበኩ' (ማር 16:15) በማለት ተልዕኮውን ዓለም አቀፋዊ አድርጎታል። እንዲሁም 'ከዚህ በረት ያልሆኑ ሌሎች በጎች አሉኝ፤ እነርሱንም ላመጣቸው ይገባኛል' (ዮሐ 10:16) በማለት አሕዛብን ሁሉ እንደሚጠራ ተናግሯል። መጽሐፍ ቅዱስ ገና ከጅምሩ 'አሕዛብ ሁሉ በአንተ ይባረካሉ' ብሎ ትንቢት ተናግሯል። ክርስቶስ ለከነዓናዊቷ ሴትና ለሮማዊው የመቶ አለቃ ያደረገው ተአምርም፣ ለዓለም ሁሉ መምጣቱን የሚያሳይ ፍንጭ ነበር። ስለዚህ 'ለእስራኤል ብቻ' የሚለው ቃል ለጊዜያዊ አገልግሎቱ እንጂ ለዘላለማዊ ተልዕኮው አይደለም። ክርስቶስ የዓለም መድኃኒት (Savior of the world) ነው። ስሙም 'አማኑኤል' (አምላክ ከእኛ ጋር) የተባለው ለሰው ዘር ሁሉ ነው። ስለዚህ ክርስትና ለሰው ልጆች ሁሉ የተሰጠ የእግዚአብሔር ስጦታ እንጂ የአንድ ብሔር ሃይማኖት አይደለም።

መጽሐፍ ቅዱስ 'እግዚአብሔር አንድ ነው' (ዘዳ 6:4) የሚለውን ቃል አጥብቆ ይይዛል። ክርስቲያኖች ሦስት አማልክት የሉንም፤ የምናመልከው አንዱን አምላክ ነው። 'ሦስት አካላት' ስንል ግን በአምላክ ህልውና ውስጥ ያሉ መገለጫዎችን ማለታችን ነው። እግዚአብሔር ፍጹም ሕያው ነው፤ ሕያው ከሆነ ደግሞ 'ሕይወት' አለው (መንፈስ ቅዱስ)። እግዚአብሔር አሳቢ ነው፤ አሳቢ ከሆነ ደግሞ 'ቃል' አለው (ወልድ)። ቃሉና ሕይወቱ ደግሞ ከራሱ ከአብ የሚገኙ ናቸው። እነዚህ ሦስቱ አካላት ተነጣጥለው የሚኖሩ ሳይሆኑ፣ በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ ተሳስረው የሚኖሩ ናቸው። ለምሳሌ እሳት፤ ብርሃን፣ ሙቀትና ነበልባል አለው። ሦስቱም አንድ እሳት ናቸው። ነበልባሉን ከብርሃኑ፣ ብርሃኑን ከሙቀቱ መለየት አንችልም። ብርሃኑ ባይኖር እሳቱ አይታይም፣ ሙቀቱ ባይኖር እሳቱ አይሰማም፣ ነበልባሉ ባይኖር እሳቱ አይኖርም። ሥላሴም እንደዚሁ ነው። አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ በአንድ መለኮት ያሉ ሦስት አካላት ናቸው። ይህ መከፈል ሳይሆን መለየት (Distinction without division) ይባላል። እግዚአብሔር አንድ ነው ስንል 'በባሕርይ' ነው፤ ሦስት ነው ስንል 'በአካል' ነው። ይህ ምሥጢር አምላክን ከአእምሮ በላይ ያደርገዋል። አምላክ እንደ ሰው ብቸኛ ቢሆን ኖሮ፣ ዓለም ሳይፈጠር በፊት ማንንም ሳይወድ 'አፍቃሪ' ሊባል ባልቻለ ነበር። ነገር ግን በሥላሴ ውስጥ ዘላለማዊ የፍቅር ልውውጥ አለ። ስለዚህ ሥላሴ የአምላክን ፍጹም አንድነትና ፍጹም ፍቅር የሚያረጋግጥ እንጂ፣ አንድነቱን የሚቃረን አይደለም።

በወንጌላት መካከል ያለው ልዩነት መጽሐፉ የሰው ቃል መሆኑን ሳይሆን፣ የአራቱ ጸሐፍት ምስክርነት እውነተኛ መሆኑን ያረጋግጣል። አራት ሰዎች በትክክል አንድ ዓይነት ቃል ቢናገሩ፣ ተማክረው እንደዋሹ ይጠረጠራል። ነገር ግን እያንዳንዱ እንደየአመለካከቱ፣ እንደ አጻጻፍ ስልቱና ለሚጽፍላቸው ሰዎች (አይሁድ፣ ሮማውያን፣ ግሪኮች) በሚስማማ መልኩ ቢጽፉ ምስክርነቱ የታመነ ይሆናል። ማቴዎስ ክርስቶስን እንደ 'ንጉሥ'፣ ማርቆስ እንደ 'አገልጋይ'፣ ሉቃስ እንደ 'ፈዋሽ/ሰው'፣ ዮሐንስ ደግሞ እንደ 'አምላክ' አድርገው አቅርበውታል። አንዱ የጠቀሰውን ሌላው ቢተወው ወይም ጥቃቅን ዝርዝሮች (ለምሳሌ የመላእክት ቁጥር በመቃብር ዘንድ) ቢለያዩ፣ ዋናው መልእክት ግን (የክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ) በሁሉም ዘንድ አንድ ነው። እነዚህ ልዩነቶች 'ተቃርኖ' (Contradiction) ሳይሆኑ 'ተጨማሪ መረጃ' ናቸው። በመቶዎች የሚቆጠሩ ጥንታውያን ቅጂዎች መኖራቸው ደግሞ፣ መጽሐፉ ሳይበረዝ ወደ እኛ መድረሱን ያረጋግጣል። ቤተ ክርስቲያን እነዚህን ልዩነቶች አልሸሸገችም፤ ምክንያቱም እውነቱ በልዩነቱ ውስጥም ጎልቶ ይታያልና። መጽሐፍ ቅዱስ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት በሰዎች የተጻፈ 'የአምላክ ቃል' ነው። የአምላክ ቃል መሆኑ በሰዎች ቋንቋና ስልት መጻፉን አይከለክልም። ስለዚህ ወንጌላት የአንድ እውነት አራት ገጽታዎች ናቸው።

ኢየሱስ 'የሰው ልጅ' (Son of Man) ተብሎ መጠራቱ ፍጹም ሰው መሆኑን የሚያረጋግጥ ቢሆንም፣ ይህ ስም በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ትልቅ መለኮታዊ ትርጉም አለው። በዳንኤል 7:13-14 ላይ 'የሰው ልጅ የሚመስል በሰማይ ደመና መጣ... መንግሥትና ክብር ሥልጣንም ተሰጠው... አሕዛብም ሁሉ ይገዙለታል' ተብሎ ተጽፏል። ስለዚህ 'የሰው ልጅ' የሚለው ስያሜ፣ መሲሁ በሰማይ ሥልጣን ያለውና ዓለምን የሚፈርድ አምላካዊ አካል መሆኑን የሚያሳይ ነው። ክርስቶስ ይህን ስም ለራሱ መጠቀሙ፣ ያ በትንቢት የተነገረው መለኮታዊ ፈራጅ እርሱ መሆኑን ለመግለጽ ነው። በሌላ በኩል፣ 'የሰው ልጅ' መባሉ አምላክ በእውነት ሰው መሆኑን ያረጋግጣል። ክርስቶስ እንደ መለኮትነቱ 'የአምላክ ልጅ' (Son of God) ነው፤ እንደ ሰውነቱ ደግሞ 'የሰው ልጅ' ነው። እርሱ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው ነው። ሰው ካልሆነ ለእኛ ሊሞት አይችልም፤ አምላክ ካልሆነ ደግሞ ሞቱ እኛን ሊያድነን አይችልም። ስለዚህ ይህ ስም ትሕትናውንና የቤዛነት ሥራውን የሚገልጽ እንጂ አምላክነቱን የሚክድ አይደለም። እንዲያውም ክርስቶስ 'የሰው ልጅ በደመና ሲመጣ ታዩታላችሁ' ባለ ጊዜ፣ አይሁድ አምላክነቱን እየተናገረ መሆኑን ገብቷቸው 'ተሳደበ' ብለው ልብሳቸውን ቀድደዋል (ማቴ 26:64-65)። ስለዚህ 'የሰው ልጅ' የሚለው ስያሜ የክርስቶስን መለኮታዊ ክብርና ሰብአዊ ትሕትና በአንድነት የያዘ ድንቅ ስም ነው።

ሙስሊሞች ስለ ቅድስት ሥላሴ ያለውን ትምህርት እየሰሙ በእውነት ክርስቲያኖች በአንድ አምላክ ያምናሉ? የሚያምኑስ ከሆነ አብ፣ ወልድ መንፈስ ቅዱስ ማለት ምንድር ነው? ብለው ይጠይቃሉ፡፡ በተዛባ ግንዛቤም የተነሳ ክርስቲያኖች ብዙ አማልክትን ያመልካሉ ብለው ይከሳሉ፡፡ የዚህም ምንጩ“ሥላሴ” የሚለውን ሦስት አማልክት ብለው ማሰባቸው ነው፡፡ በክርስትና እምነት ይህ የተሳሳተ አመለካከት ነው፡፡ በክርስትና እምነት በብዙ አማልክት ማምለክ የተከለከለ ነው፡፡ የክርስትና እምነት ማዕከሉ በአንድ አምላክ ማመን ነው፡፡ ጌታችን አምላካችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “ ከትእዛዛቱ ሁሉ ፊተኛይቱ። እስራኤል ሆይ፥ ስማ፤ ጌታ አምላካችን አንድ ጌታ ነው፥ አንተም በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ በፍጹምም ኃይልህ ጌታ አምላክህን ውደድ የምትል ናት። ፊተኛይቱ ትእዛዝ ይህች ናት።” ማር 12፡29-30፡፡ ብሎ ነግሮናል፡፡ የስህተቱ መጀመሪያ ቁራኑ ክርስቲያኖች ሶስት አማልክትን ያመልካሉ ከሚል ሃሰተኛ ክስ መነሻነት ነው። ይህም ሥላሴ የሚለውን ትምህርት ለኢሳ፣ ለአላህና ለመርየም በመስጠት ነው።

አላህም፡- የመርየም ልጅ ዒሳ [ኢየሱስ] ሆይ አንተ ለሰዎቹ፡- እኔንና [ኢየሱስ ራሱንና] እናቴን [ማሪያምን] ከአላህ ሌላ ሁለት አምላኮች አድርጋችሁ ያዙ ብለሃልን በሚለዉ ጊዜ (አስታዉስ)፤ ጥራት ይገባህ፤ ለኔ ተገቢዬ ያልኾነን ነገር ማለት ለኔ አይገባኝም፤ ብዬዉ እንደ ኾነም በእርግጥ ዐዉቀኸዋል፤ በነፍሴ ውስጥ ያለውን ሁሉ ታውቃለህ፤ ግን አንተ ዘንድ ያለውን አላውቅም፤ አንተ ሩቆችን ሁሉ በጣም ዐዋቂ አንተ ብቻ ነህና ይላል፡፡ ሱረቱ አል-ማኢዳህ (5)፡16 And behold! God will say: O Jesus the son of Mary, didst thou say unto men, worship me and my mother as gods in derogation of God? እነዚያ አላህ የሦስት ሦስተኛ ነዉ ያሉ በእርግጥ ካዱ፣ ከአምላክም አንድ አምላክ እንጅ ሌላ የለም፣ ከሚሉትም ነገር ባይከለከሉ፣ ከነሱ እነዚያን የካዱትን አሳማሚ ቅጣት በእርግጥ ይነካቸዋል፡፡ ሱረቱ አል-ማኢዳህ (5)፡73 They do blasphem who say God is one of three in a trinity; for there is no god except on God.

አስቀድምን እንደጠቀስነው ቁራኑ መጽሐፍ ቅዱስ የማያስተምረውን ክርስቲያኖችም የማያምኑትን እምነት እንደሚያምኑ አድርጎ በሀሰት መክሡስ በሙስሊሙ ዘንድ ትምህርተ ሥላሴን በተሰሳሰ መንገድ እንዲረዱ ሆናል። መጽሐፍ ቅዱሳችንም ሆነ ክርስቲያኖች አምልካችን እግዚአብሄር አንድ አምላክ ብለን እናምናለን እንጂ ሶስት አማልክት ብለን አናስተምርም።

እግዚአብሔርም አምላክ እንደ ሆነ ታውቅ ዘንድ ይህ ለአንተ ተገለጠ፤ ከእርሱም ሌላ አምላክ የለም። ዘዳግም 4፡35 እሥራኤል ሆይ፣ ስማ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው፤ ዘዳግም 6፡4 ኢየሱስም መልሶ እንዲህ አለው። ከትእዛዛቱ ሁሉ ፊተኛይቱ። እሥራኤል ሆይ፣ ስማ፤ ጌታ አምላካችን አንድ ጌታ ነው፣ ማርቆስ 12፡29

ታዲያ ሥላሴ ምን ማለት ነው? “ሥላሴ” ማለት ሶስትነት ማለት ሲሆን ፤ የአብ የወልድና የመንፈስ ቅዱስ የሶስትነት ጥቅል ስም ነው ። “ሥላሴ” በምን ልበት ጊዜ አብ ፤ ወልድ ፤ መንፈስ ቅዱስ ፤ ማለታችን ነው ። ‹‹ሥላሴ›› የሚለው ቃል ‹‹ሠለሰ፤ ሦስት አደረገ›› ከሚለው የግእዝ ግሥ የተገኘ ሲሆን ትርጉሙ ሦስትነት ማለት ነው፡፡ በትምህርተ ሃይማኖት ሥላሴ በቅድምና፣ በፈጣሪነት፣ በሥልጣን፣ በመመስገን፣ በክብር፣ በፈቃድ አንድ /እግዚአብሔር/ ሲሆኑ በስም፣ በአካል፣ በግብር ሦስት መሆናቸውን ይገልጻል፡፡ የስም ሶስትነት የቅድስት ሥላሴ የስም ሦስነትነት አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ ተብለው መጠራታቸው ነው፡፡ አብ በራሱ ስም አብ ይባላል እንጂ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ አይባልም፡፡ ወልድም ወልድ ይባላል እንጂ አብ ወይንም መንፈስ ቅዱስ አይባልም፡፡ መንፈስ ቅዱስም መንፈስ ቅዱስ ቢባል እንጂ አብ ወይንም ወልድ አይባልም፤ ስማቸው ፈጽሞ የማይፋለስ ነውና፡፡ አብ ፡ ወልድ ፡ መንፈስ ቅዱስ፡በመባል ነው ።

“ሂዱና በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም አጥምቋቸው” ማቴ 28 ፥ 19 ። የአብ ፍቅር ፤ የወልድ ፀጋ ፤ የመንፈስ ቅዱስ ኅብረት ። 2ቆሮ 13 ፥ 14 ። ስሙ (የወልድ) ፤ የአባቱ ስም ፤ የመንፈስ ቅዱስ ስም ፤ የተጻፈባቸው ። ራዕ 14 ፥ 1 ።

ከላይ የተገለጹት የእግዚአብሔርን የስም ሶስትነት ያስረዳሉ ። አብ ፤ በራሱ ሥም አብ ይባላል እንጅ ወልድ መንፈስ ቅዱስ አይባልም ። ሶስቱም በየስማቸው ይጠራሉ ። ። የግብር ሶስትነት ግብር ሥራ ማለት ሲሆን ፤ በዚህትምህርት የእግዚአብሔርን የግብር ሶስትነት አብ አባት ፤ ወልድ ልጅ ፤ መንፈስ ቅዱስ ሰራጺ መሆናቸውን እናያለን ። አብ ማለት አባት (ወልድን የወለደ) ። ማቴ 3፥17 ። አስራጺ ፡ መንፈስ ቅዱስን ያሰረጸ ። ዮሐ 15፥26 ። ወልድ ፤ ተወላዲ (ከአብ የተወለደ) ። ሉቃ 1 ፥ 35 ። መንፈስ ቅዱስ ማለት ፤ ሰራጺ (ከአብ የሰረጸ) ። ዮሐ ፲፭ ፥ 26 ። ማለት ነው ። አብ አባት ፣ ወልድ ልጅ ፣ መንፈስ ቅዱስ እስትንፋስ (ሕይወት) ፣ በማለቱ ። የግብር ሶስነቱ የስሙን ሶስትነት ይገልጻል ። ይህ ማለት ግን አብ አባትና አስገኝ ፣ ስለተባለ ከአብና ከወልድ አይቀድምም አይበልጥም ፤ ወልድም ከአብ አያንስም ፤ ከመ ንፈስ ቅዱስ አያንስም ፤ መንፈስ ቅዱስም ከአብ ከወልድ አያንስም ። ሁሉም እኩል በአንድነትና በሶስትነት ይመሰገናሉ ። የአካል ሶስትነት ለአብ ፣ ለወልድ ፣ ለመንፈሰ ቅዱስ ለየራሳቸው ፍፁም ገጽ ፣ ፍፁም መልክ ፣ ፍፁም አካል፣ አላቸው ። ገጽፊት ማለት ሲሆን፣ ከአንገታችን በላይ የሚታዩት የሰውነት ክፍሎቻችንን ዓይን ፣ ጆሮ…. የመሳሰሉትን ያጠቃልላል ። መልክበእያንዳንዳቸው የሰውነታችን ክፍሎች (እግር ፣ እጅ ፣ ራስ ፣ ፀጉር ፣ ዓይን ፣ ጆሮ…..) ተብለው ሲቆጠሩ ነው ። አካል በአጠቃላይ ሙሉው የሰውነታችን ክፍል ነው ። የፍጡራን አካል የሚታይ ፣ የሚዳሰስ ፣ የሚመጠን ፤ የሚወሰን ፣ ሲሆን የሥላሴ አካል ግን ፤ የማይታይ ፣ በእጅ የማይዳሰስ ፣ በቦታ የማይወሰን ፣ በሁሉም ሙሉ ነው ። መዝ 138 ፥ 7 ። የእግዚአብሔር የአካል ሶስትነት ። በማቴ 3 ፥16 ። እንደተገለጠው አብ በደመና ፣ ወልድ በለበሰው ሥጋ ፣ መንፈስ ቅዱስ በርግብ አምሳል በመሆን በግልጽ ታይቷል ። በሌላም በኩል ለአብርሐም በሶስት ሰዎች አምሳል የተገለጠለት ፣ በአካል ሶስት መሆኑን ሲያስረዳው ነው ። የሥላሴ ሶስትነት ከሰዎች የሂሳብ ቀመር ልዩ ስለሆነ (ቅድስት ሥላሴ) ልዩ ሶስትነት ይባላል ። በሂሳብ ህግ አንድ ሲሆን ሶስት…. የሚሆን ነገር የለምና ። የየራሳቸው የሶስትነት ፣ ሥም ፣ ግብር ፣ አካል ፣ አላቸው ። የእግዚአብሔር አንድነት የእግዚአብሔር ሶስትነት በሶስት ነገሮች በስም ፣በግብር፣በአካል፣ ብቻ ሲሆን በሌላው ሁሉ ለምሳሌ በባህርይ በህልውና ዮሐ 14 ፥ 8 ። በፈቃድ ፣ በሥልጣን ፣ በመፍጠር… ፣ አንድ ነው ። ለአብ ለወልድና ለመንፈስ ቅዱስ በተለያየሥራና ደረጃ ተጽፎ ብናገኝም የስማቸውን የግብራቸውንና የአካላቸውን ሶስትነት ለመግለጽ እንጅ በአንዱ ሥራ ሁሉም አሉበት ። ዓለምን ፈጥሮ እየገዛ ያለ ፣ ሰው ሆኖ ዓለምን ያዳነ ፣ አምላክ አንድ ብቻ ነው ። ኤፌ 4 ፥ 5 ። ኩነት (ከዊን) ኩነት ወይም ከዊን ማለት ሁኔታ ወይም መሆን ማለት ሲሆን ፣ ይህም በሰው ነፍስ ምሳሌ ይገለጻል ። ነፍስ አንዲት ስትሆን ሶስት ባህርያት (ኩነታት) አሏት ፤ እነሱም ፤ ልብ (ማሰብ) ፤ ቃል (መናገር) ፤ እስትንፋስ (ሕይወት) ናቸው ። ከሶስቱ ባህር ያት አንዱ ከተጓደለ ነፍስ የሚለውን ስም ልታገኝ አትችልም ። የእግዚአብሔር ሶስትነት በሰው ነፍስ ምሳሌ ሆኖ ቀርቧል ። ይኸውም አብ በልብ (ማሰብ) ፣ ወልድ በቃል (መናገር) ፣ መን ፈስ ቅዱስ በእስትፋስ (ሕይወት) ሲሆን አብ ለራሱ ልብ ሆኖ ለወልድና ለመንፈስ ቅዱስ ልባቸው ነው ። ወልድም ለራሱ ቃል ሆኖ ለአብና ለመንፈስ ቅዱስ ቃላቸው ነው ። መንፈስ ቅዱስም ለራሱ ሕይወት ሆኖ ለአብና ለወልድ ሕይወታቸው ነው ። በእግዚአብሔርነቱ ፤ ልብ ፣ ቃል ፣ ሕይወት አለ ። ነፍስ ሶስት ባህርያት ቢኖሯትም አንድ እንደምትባል እግዚአብሔርም ሶስት ስም፤ ሶስት ግብር ፤ ሶስት አካል ፤ ቢኖረውም አንድ አምላክ እንጅ ሶስት አማልክት አይባልም ። ዘዳ 6 ፥፬ ። ሚል 2 ፥ 10 ።

ይህንን ጥያቄ ስንመልስ፣ በመጀመሪያ አንድ መሠረታዊ ነገር ግልጽ ማድረግ ያስፈልጋል፦ እኛ ክርስቲያኖች ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን ነቢይ ብለን ስንጠቅስ፣ ይህ ከእስልምና ወገን እንደሚታሰበው እርሱን ነቢይ ብቻ አድርገን ደረጃውን ዝቅ ለማድረግ ፍጹም አይደለም። እንዲያውም መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ እርሱ የነቢይነትን ሥራ እንደሠራና በሕዝቡም ዘንድ እንደ ነቢይ እንደታየ ይመሰክራል፦

ሙሴ “አምላክህ እግዚአብሔር ከአንተ መካከል ከወንድሞችህ እንደ እኔ ያለ ነቢይ ያስነሣልሃል፤ እርሱን ትሰሙታላችሁ።” (ዘዳግም 18፥15) በማለት የተናገረው ትንቢት በጌታችን እንደተፈጸመ እናምናለን (የሐዋርያት ሥራ 3፥22)።

• ሕዝቡም ተአምራቱን ሲያዩ “ታላቅ ነቢይ በእኛ መካከል ተነሥቶአል” (ሉቃስ 7፥16) ብለዋል።

• ሳምራዊቷ ሴትም ማንነቱን ስላልተረዳች “ጌታ ሆይ፥ አንተ ነቢይ እንደ ሆንህ አያለሁ” (ዮሐንስ 4፥19) ብላለች።

ነገር ግን፣ ይህ የነቢይነት ገጽታ የጌታችንን ሙሉና እውነተኛ ማንነት ፈጽሞ አይገልጽም። እርሱ የነቢይነትን ሚና ተወጥቷል፤ ነገር ግን ማንነቱ ከዚህ እጅግ የላቀና የከበረ ነው። ከእስልምና ወገን የሚነሣው ዋነኛ መከራከሪያ ኢየሱስ ልክ እንደ ሙሴ፣ እንደ ኢብራሂም ወይም እንደ ነቢዩ ሙሐመድ ያለ ነቢይ ብቻ ነው የሚል ነው። ይህ ግን የክርስትናን አስተምህሮና የመጽሐፍ ቅዱስን ሙሉ ምስክርነት የሚጻረር ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከማናቸውም ነቢይ ማንነት እጅግ የላቀ፣ የከበረና ልዩ የሆነው ለምንድን ነው? ልዩነቶቹን በዝርዝር እንመልከት፦ • የመልእክቱ ምንጭና ማንነት፦ o ነቢያት የእግዚአብሔርን ቃል ተቀብለው የሚያስተላልፉ የሰው ልጆችና መልእክተኞች ናቸው። ኢየሱስ ክርስቶስ ግን ራሱ ቃል ነው፤ በመጀመሪያ የነበረው፣ በእግዚአብሔር ዘንድ የነበረው፣ ራሱም እግዚአብሔር የነበረው ቃል ሥጋ የሆነው ነው (ዮሐንስ 1፥1, 14)። እርሱ የእግዚአብሔርን መልእክት ማምጣት ብቻ ሳይሆን፣ ራሱ የእግዚአብሔር ሕያው ቃልና መገለጥ ነው። ነቢያት ስለ እውነት ሲመሰክሩ፣ እርሱ ግን “እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ” (ዮሐንስ 14፥6) ብሏል። • ሥልጣንና ጌትነት፦ o ነቢያት የእግዚአብሔር ታማኝ ባሮች ነበሩ። ኢየሱስ ክርስቶስ ግን የነቢያት ጌታ ነው (ማቴዎስ 22፥41-45፤ ዮሐንስ 13፥13)። እርሱ “አብ በወልድ እንዲከበር፥ በስሜ የምትለምኑትን ሁሉ አደርገዋለሁ።” (ዮሐንስ 14፥13) በማለት መለኮታዊ ሥልጣኑን ገልጿል። ራሱም “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐንስ 10፥30) በማለት ከአብ ጋር ያለውን መለኮታዊ አንድነትና ሥልጣን ተናግሯል። • ኃጢአትን ይቅር የማለት ሥልጣን፦ o ማንም ነቢይ ኃጢአትን ይቅር የማለት ሥልጣን አልነበረውም፤ ይህ የአምላክ ብቻ ሥራና ሥልጣን ነውና። ኢየሱስ ክርስቶስ ግን ሽባውን ሰው “ልጄ ሆይ፥ ኃጢአትህ ተሰረየችልህ” ብሎታል፤ በዚህ ጊዜ ጻፎች “ይህ ሰው ስለ ምን እንደዚህ ያለ ስድብ ይናገራል? ከአንዱ ከእግዚአብሔር በቀር ኃጢአትን ሊያስተሰርይ ማን ይችላል?” ብለው በልባቸው ሲያስቡ፣ ጌታችን ኃጢአትን ይቅር የማለት ሥልጣን እንዳለው በተግባር አሳይቷል (ማርቆስ 2፥5-12)። ይህ እርሱ ከተራ ነቢይነት እጅግ የላቀ፣ መለኮታዊ ሥልጣን ያለው መሆኑን ያረጋግጣል። • መለኮታዊ ባሕርይና አምልኮ፦ o ነቢያት ፍጡራንና ሰዎች ሲሆኑ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ ግን እውነተኛ አምላክ ነው (ዮሐንስ 1፥1፤ ዮሐንስ 20፥28፤ ፊልጵስዩስ 2፥6፤ ቲቶ 2፥13፤ ዕብራውያን 1፥8)። ስለዚህም አምልኮን (ሰዎች ሲሰግዱለት) ተቀብሏል (ማቴዎስ 14፥33፤ ማቴዎስ 28፥9, 17፤ ዮሐንስ 9፥38)፤ ይህም ለአምላክ ብቻ የሚገባ ክብር ነው። መላእክትም እንዲሰግዱለት ታዟል (ዕብራውያን 1፥6)። አንድም ነቢይ እንዲህ ያለ አምልኮን አልተቀበለም፤ እንዲያውም ሐዋርያትና መላእክት እንኳ ሰዎች ሊሰግዱላቸው ሲሉ ከልክለዋል (የሐዋርያት ሥራ 10፥25-26፤ ራእይ 19፥10፤ ራእይ 22፥8-9)። • ከዓለም በፊት የነበረ ህልውና፦ o ነቢያት በጊዜ ውስጥ የተወለዱና ሕይወታቸው በምድር ላይ የተወሰነ ነው። ኢየሱስ ክርስቶስ ግን “አብርሃም ሳይወለድ እኔ አለሁ” (ዮሐንስ 8፥58) በማለት ከዓለም በፊት የነበረ ዘላለማዊ ህልውና እንዳለውና ራሱ ያ የዘላለም አምላክ (“እኔ ነኝ” - ዘጸአት 3፥14) መሆኑን መስክሯል። • ፈጣሪነት፦ o ነቢያት ፍጡራን ናቸው። ኢየሱስ ክርስቶስ ግን ፈጣሪ ነው፦ “ሁሉ በእርሱ ተፈጥሮአል፤ በሰማይና በምድር ያሉት፥ የሚታዩትና የማይታዩት፥ ዙፋናት ቢሆኑ ወይም ጌትነት ወይም አለቅነት ወይም ሥልጣናት፥ ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል፤ እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል።” (ቆላስይስ 1፥16-17)። ይህ የፈጣሪነት ባሕርይ ለማንም ነቢይ ተሰጥቶ አያውቅም። ከቁርኣን አንጻርም በሰፊው ስንመለከት፦ ቁርኣን ዒሳን (ኢየሱስን) ነቢይ (ረሱል) እና መልክተኛ ብሎ እንደሚጠራው እሙን ነው። ነገር ግን፣ ቁርኣን ራሱ ለዒሳ (ለኢየሱስ) ብቻ የሰጣቸው፣ ለሌሎች ነቢያት ያልተሰጡ፣ እጅግ ልዩና አስገራሚ የሆኑ መጠሪያዎችንና ባህርያትን ይጠቀማል። እነዚህን በጥልቀት ስንመረምር፣ ዒሳ ከተራ ነቢይነት የላቀ ደረጃ እንዳለው ፍንጭ ይሰጣሉ፦ • “ከሊመቱላህ” (የአላህ ቃል)፦ o ሱራ 4፥171 ዒሳን “የአላህ መልክተኛ፣ ወደ መርየም የጣላት «የኹን» ቃሉም (ከሊመቱሁ)...” በማለት ይጠራዋል። ሌሎች ነቢያት የአላህን ቃል ተቀብለው አስተላልፈዋል፤ ዒሳ ግን ራሱ ‘የአላህ ቃል’ ተብሏል። ይህ ምን ማለት ነው? የአላህ ‘ቃል’ መሆን ማለት ምን ዓይነት ልዩ ግንኙነትን ያሳያል? የአላህ ቃል ከራሱ ከአላህ የሚለይ ነገር ነው ወይስ የራሱ የባሕርዩ መገለጫ? ይህ መጠሪያ ዒሳ ከአላህ ጋር ያለውን ልዩና ውስጣዊ ግንኙነት አያመለክትምን? • “ሩሑን ሚንሁ” (ከእርሱ የሆነ መንፈስ)፦ o ያው ሱራ 4፥171 ዒሳን “…ከእርሱ የኾነ መንፈስም (ሩሑን ሚንሁ)” በማለት ይገልጸዋል። አዳም ሲፈጠርም አላህ “መንፈሱን እፍ አለበት” (ለምሳሌ ሱራ 15፥29፣ 38፥72) ቢባልም፣ ዒሳ ግን በቀጥታ ‘ከእርሱ የሆነ መንፈስ’ ተብሏል። ይህ አገላለጽ ለዒሳ ብቻ መጠቀሙ ምንን ያሳያል? ‘ከእርሱ የሆነ’ ማለት ምንጩ ከራሱ ከአላህ የሆነ፣ ልዩ መለኮታዊ ባህርይ ያለው መሆኑን አያመለክትምን? ይህ ‘መንፈስ’ ከሌሎች ፍጡራን መንፈስ በምን ይለያል? • ያለ አባት መወለድ፦ o ቁርኣን ዒሳ ያለ አባት በአላህ “ኹን” (ሁን) ቃል ብቻ ከድንግል መርየም መወለዱን ያረጋግጣል (ሱራ 3፥47፤ 19፥20-21)። ይህ ልደት በራሱ ከሌሎች ነቢያትና ሰዎች ሁሉ ፍጹም የተለየና ተአምራዊ ነው። ይህ ልዩ ልደት ልዩ ማንነትን አያመለክትምን? • በሕፃንነቱ መናገር፦

o ቁርኣን ዒሳ ገና በሕፃንነቱ በእቅፍ እያለ መናገሩን ይገልጻል (ሱራ 19፥29-33)። ይህ ከሰው ልማድ የወጣ ተአምር ነው። • ሙታንን ማስነሣትና ሌሎች ተአምራት፦ o ቁርኣን ዒሳ በአላህ ፈቃድ ሙታንን እንዳስነሣ፣ ዓይነ ሥውራንን እንዳበራ፣ ለምጻሞችን እንዳነጻ፣ ከጭቃ ወፍ ሰርቶ እፍ ብሎበት ሕያው ወፍ እንዲሆን እንዳደረገ ይመሰክራል (ሱራ 3፥49፤ 5፥110)። እነዚህ ተአምራት በሌሎች ነቢያት ታሪክ ውስጥ ካየናቸው እጅግ የላቁና የፈጣሪነትን ኃይል የሚያንጸባርቁ ናቸው። እነዚህ ሁሉ በቁርኣን ውስጥ ለዒሳ የተሰጡ ልዩ መጠሪያዎችና ባህርያት ሲደመሩ፣ እርሱ እንደሌሎቹ ነቢያት ያለ ‘ነቢይ ብቻ’ ነው ለማለት ያስቸግራል። እነዚህ ነጥቦች ራሳቸው፣ ምንም እንኳን እስላማዊው ትርጓሜ የክርስቶስን አምላክነት ባይቀበልም፣ ዒሳ (ኢየሱስ) በቁርኣን ውስጥም ቢሆን ከፍጡራን ሁሉ እጅግ የላቀ፣ ልዩና ምስጢራዊ ማንነት ያለው መሆኑን የሚያመለክቱ ጠንካራ ፍንጮች ናቸው። ማጠቃለያ፦ ስለዚህ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የነቢይነትን ሥራ መፈጸሙን ብንቀበልም፣ እርሱ ነቢይ ብቻ አይደለም። ይህንን ማለት ማንነቱን እጅግ ዝቅ ማድረግ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ በማያሻማ ሁኔታ እንደሚያስተምረው፣ እርሱ ከነቢያት ሁሉ የሚበልጥ፣ የነቢያት ጌታ፣ የዓለም መድኃኒት፣ የእግዚአብሔር አንድያ ልጅ፣ ሥጋ የለበሰ አምላክና የዘላለም ንጉሥ ነው። የክርስትና እምነት እውነተኛ መሠረት ይህ ነው። እርሱን ነቢይ ብቻ ነው ብሎ ማመን፣ መጽሐፍ ቅዱስ የሚሰጠውን ሙሉ ምስክርነትና እርሱ ስለራሱ ያስተማረውን እውነት መካድ ነው።

ይህ ከእስልምና ወገን የሚነሣ የተለመደ መከራከሪያ ሲሆን፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ የተናገራቸውን ቃላት (ለምሳሌ ማቴዎስ 15፥24፡ “እኔ የተላክሁት ከእስራኤል ቤት ወደ ጠፉት በጎች ብቻ ነው”) እና ለሐዋርያቱ የሰጠውን የመጀመሪያ መመሪያ (ማቴዎስ 10፥5-6፡ “በአሕዛብ መንገድ አትሂዱ... ይልቅስ ከእስራኤል ቤት ወደ ጠፉት በጎች ሂዱ”) መሠረት በማድረግ፣ ተልዕኮው በእስራኤል ልጆች ብቻ የተወሰነ እንደነበር ለማሳየት ይሞክራሉ። ይህንን መከራከሪያ በዝርዝር እንመልከት፦ ሀ. ለምን መጀመሪያ ትኩረቱ በእስራኤል ላይ ሆነ?

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ መጀመሪያ ላይ ትኩረቱ በእስራኤል ሕዝብ ላይ ማድረጉ እውነት ነው። ይህ ግን ተልዕኮው በእነርሱ ብቻ ተወስኖ እንዲቀር ታስቦ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር የማዳን ታላቅ ዕቅድ በታሪክ ውስጥ በሥርዓትና በደረጃ የተገለጠ ስለነበር ነው፦ • የቃል ኪዳን ቅደም ተከተል፦ o እግዚአብሔር ዓለምን ለማዳን የመረጠው መንገድ በቃል ኪዳን ላይ የተመሠረተ ነበር። ለአብርሃም በገባው ቃል ኪዳን መሠረት (ዘፍጥረት 12፥1-3፣ 17፥4-8)፣ እስራኤልን የመረጠው የመሲሑ መምጫ መስመር እንዲሆንና በቅዱሳት መጻሕፍት (በሕግና በነቢያት) አማካኝነት ዓለምን ለመሲሑ መምጣት እንዲያዘጋጁ ነበር። ስለዚህ መሲሑ ሲመጣ በመጀመሪያ ቃል ኪዳን ለተገባላቸውና ለተዘጋጁት ሕዝብ ራሱን መግለጡና የመንግሥቱን ወንጌል መስበኩ ተገቢና የቃል ኪዳኑን ቅደም ተከተል የጠበቀ ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስም “አስቀድሞ ለአይሁዳዊ፥ ደግሞም ለግሪክ ሰው” (ሮሜ 1፥16) በማለት ይህንን ቅደም ተከተል ይጠቅሳል። • የማዳን ሥራ መነሻ ነጥብ፦ o ኢየሩሳሌምና ይሁዳ የእግዚአብሔር የማዳን ሥራ የሚጀመርበትና ከዚያም ወደ ዓለም ሁሉ የሚዳረስበት መነሻ ነጥብ እንዲሆኑ በእግዚአብሔር ዕቅድ የተመረጡ ነበሩ (ኢሳይያስ 2፥3፤ ሉቃስ 24፥47፤ የሐዋርያት ሥራ 1፥8)። ለ. ነገር ግን የመጨረሻው ዓላማና ተልዕኮ ዓለም አቀፋዊ ነው፦ የጌታችን የመጀመሪያ ትኩረት በእስራኤል ላይ ቢሆንም፣ የመጨረሻው ዓላማው፣ የተልዕኮው ሙሉ ስፋትና የድኅነቱ ፍሬ ለመላው የሰው ዘር እንደሆነ የሚያረጋግጡ እጅግ በርካታና የማያሻሙ ማስረጃዎች ከመጀመሪያው ጀምሮ አሉ፦ • የብሉይ ኪዳን ግልጽ ትንቢቶች፦ መሲሑ ለአሕዛብም (ለእስራኤል ላልሆኑ ሕዝቦችም) ንጉሥ፣ ብርሃንና መድኃኒት እንደሚሆን በብሉይ ኪዳን በስፋትና በግልጽ ተተንብዮአል፦

o እግዚአብሔር ለአብርሃም “የምድር አሕዛብ ሁሉ በአንተ [በዘርህ] ይባረካሉ” (ዘፍጥረት 12፥3፤ ገላትያ 3፥8, 16) ብሎታል፤ ይህም በክርስቶስ በኩል የሚመጣውን ዓለም አቀፍ በረከት ያመለክታል።

o “የእሴይ ሥር ለአሕዛብ ምልክት ሆኖ ይቆማል፤ አሕዛብም እርሱን ይፈልጋሉ፥ ማረፊያውም የተከበረ ይሆናል።” (ኢሳይያስ 11፥10፤ ሮሜ 15፥12)።

o “እነሆ ባሪያዬ... በአሕዛብም ላይ ፍርድን ያወጣል። ... ለአሕዛብም ሕግን ያስተምራል። አሕዛብም በስሙ ተስፋ ያደርጋሉ።” (ኢሳይያስ 42፥1-4፤ ማቴዎስ 12፥18-21)።

o “የያዕቆብን ነገዶች እንዳስነሣ... ባሪያዬ ትሆን ዘንድ ቀላል ነገር ነውና፤ ለአሕዛብም ብርሃን እንድትሆን እስከ ምድር ዳርም ድረስ መድኃኒቴ ትሆን ዘንድ ሰጥቼሃለሁ።” (ኢሳይያስ 49፥6፤ የሐዋርያት ሥራ 13፥47)።

o “አሕዛብ ወደ ብርሃንሽ ነገሥታትም ወደ መውጫሽ ጸዳል ይመጣሉ።” (ኢሳይያስ 60፥3)።

o “ጽዮን ሆይ፥ እጅግ ደስ ይበልሽ፤ ኢየሩሳሌም ሆይ፥ እልል በዪ፤ እነሆ፥ ንጉሥሽ ወደ አንቺ ይመጣል፤... ለአሕዛብም ሰላምን ይናገራል፤ ግዛቱም ከባሕር እስከ ባሕር፥ ከወንዙም እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ይሆናል።” (ዘካርያስ 9፥9-10)።

o “ከፀሐይ መውጫ ጀምሮ እስከ መግቢያዋ ድረስ ስሜ በአሕዛብ ዘንድ ታላቅ ይሆናልና፥ በየስፍራውም ለስሜ ዕጣን ያጥናሉ፥ ንጹሕም ቍርባን ያቀርባሉ” (ሚልክያስ 1፥11)።

• የክርስቶስ ቃሎች፣ ሥራዎችና ምሳሌዎች፦ ጌታችን በምድራዊ አገልግሎቱ ወቅትም እንኳ ተልዕኮው ከእስራኤል ወሰን በላይ እንደሚዘልቅና አሕዛብም የመንግሥቱ ተካፋዮች እንደሚሆኑ በተደጋጋሚ አስተምሯል፣ በተግባርም አሳይቷል፦

o የመቶ አለቃውን (ሮማዊ አሕዛብ) እምነት ባደነቀ ጊዜ “እውነት እላችኋለሁ፥ በእስራኤል እንኳ እንዲህ ያለ ትልቅ እምነት አላገኘሁም። እላችኋለሁም፥ ብዙዎች ከምሥራቅና ከምዕራብ ይመጣሉ ከአብርሃምና ከይስሐቅ ከያዕቆብም ጋር በመንግሥተ ሰማያት ይቀመጣሉ፤ የእነዚያ መንግሥት ልጆች ግን [የማያምኑት እስራኤላውያን] ወደ ውጭ ጨለማ ይጣላሉ።” (ማቴዎስ 8፥10-12) አለ። ይህ ለአሕዛብ ግልጽ ጥሪና ተስፋ ነው።

o “ለሕዝብም ሁሉ ምስክር እንዲሆን ይህ የመንግሥት ወንጌል በዓለም ሁሉ ይሰበካል፥ በዚያን ጊዜም መጨረሻው ይመጣል።” (ማቴዎስ 24፥14) በማለት የወንጌሉን ዓለም አቀፋዊ ስርጭት ተናግሯል።

o የከነዓናዊቷን (ሶርያዊት ፊንቄያዊት) ሴት ልጅ መፈወሱ (ማቴዎስ 15፥21-28)፣ ምንም እንኳን መጀመሪያ ላይ “ከእስራኤል ቤት ወደ ጠፉት በጎች ብቻ ነው የተላክሁት” ቢላትም፣ በመጨረሻ በእምነቷ ምክንያት ልመናዋን መቀበሉ፣ የድኅነት በረከት በእምነት ለአሕዛብም እንደሚዳረስ ያሳያል።

o የሮማዊውን የመቶ አለቃ ባሪያ መፈወሱ (ማቴዎስ 8፥5-13)፣ ከአሥሩ ለምጻሞች ፈውስ አግኝቶ ሊያመሰግን የተመለሰው ሳምራዊ ብቻ መሆኑ (ሉቃስ 17፥11-19)፣ እንዲሁም ከሳምራዊቷ ሴት ጋር መነጋገሩና በሳምራውያን ዘንድ ማስተማሩ (ዮሐንስ 4)፣ ልቡናውና ተልዕኮው ለአሕዛብም ክፍት እንደነበር ያሳያል።

o በወራሾቹ ገበሬዎች ምሳሌ (ማቴዎስ 21፥33-43)፣ የወይኑን ቦታ (መንግሥተ ሰማያትን) ከተነጠቁት (ከማያምኑት አይሁድ) ወስዶ ፍሬዋን ለሚያመጡ ለሌሎች ሕዝቦች (ለሚያምኑ አሕዛብን ጨምሮ) እንደሚሰጥ በግልጽ ተናግሯል (ማቴዎስ 21፥43)።

o በታላቁ እራት ምሳሌ (ሉቃስ 14፥15-24)፣ መጀመሪያ የተጠሩት (እስራኤላውያን) እምቢ ሲሉ፣ አገልጋዮቹን ወደ መንገድና ወደ ቅጥር ዳር ልኮ ያገኙትን ሁሉ (አሕዛብን) እንዲያስገቡ ማዘዙ፣ የመንግሥቱ ጥሪ ዓለም አቀፋዊ መሆኑን ያሳያል።

• ታላቁ ተልዕኮ - የማያሻማው ዓለም አቀፋዊ ትእዛዝ፦ ከትንሣኤው በኋላ ለደቀ መዛሙርቱ የሰጠው የመጨረሻና ግልጽ ትእዛዝ ምንም ዓይነት ጥርጣሬ በማይፈጥር መልኩ ዓለም አቀፋዊ ነበር፦ “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው፥ ያዘዝኋችሁንም ሁሉ እንዲጠብቁ እያስተማራችኋቸው ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው።” (ማቴዎስ 28፥19)። እንዲሁም “ወደ ዓለም ሁሉ ሂዱ ወንጌልንም ለፍጥረት ሁሉ ስበኩ።” (ማርቆስ 16፥15)፤ “በኢየሩሳሌምም ጀምሮ በአሕዛብ ሁሉ ንስሐና የኃጢአት ስርየት በስሙ ይሰበካል ተብሎ እንዲሁ ተጽፎአል።” (ሉቃስ 24፥47)። ይህ ከትንሣኤ በኋላ የተሰጠ ትእዛዝ፣ የመጀመሪያውን (ለእስራኤል ብቻ የነበረውን) መመሪያ የሚሽርና የተልዕኮውን ሙሉ ስፋት የሚገልጥ ነው። • የሐዋርያት ሥራና የቤተክርስቲያን ታሪክ፦ ሐዋርያት በመንፈስ ቅዱስ መሪነት ይህንን ዓለም አቀፋዊ ተልዕኮ ተረድተው ተግባራዊ አድርገዋል። መንፈስ ቅዱስ በወረደ ጊዜ ከተለያዩ አሕዛብ የተሰበሰቡ ሰዎች በየቋንቋቸው ሲሰሙ (የሐዋርያት ሥራ 2)፣ የጴጥሮስ ራእይና ወደ ቆርኔሌዎስ (አሕዛብ) መሄዱ (የሐዋርያት ሥራ 10)፣ የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ መጠመቅ (የሐዋርያት ሥራ 8)፣ የጳውሎስ በዋናነት ለአሕዛብ ሐዋርያ ሆኖ መመረጡና አገልግሎቱ (ገላትያ 2፥7-8፤ ሮሜ 1፥16፤ ሮሜ 11፥13)፣ ወንጌል ከኢየሩሳሌም ተነስቶ እስከ ዓለም ዳርቻ መዳረሱ፣ ሁሉም የጌታችን ተልዕኮ ዓለም አቀፋዊ መሆኑን በተግባር ያረጋገጡ ታሪካዊ እውነታዎች ናቸው። ሐ. የቁርኣን ጥቅሶች ፦ ቁርኣን ዒሳ (ኢየሱስ) ለእስራኤል ልጆች እንደተላከ የሚናገሩትን ጥቅሶች (ሱራ 3፥49፤ 61፥6) ስንመለከት፣ እነዚህ ጥቅሶች የጌታችንን የመጀመሪያ ተልዕኮ አውድ የሚገልጹ እንጂ፣ የመጨረሻና አጠቃላይ ተልዕኮውን የሚገድቡ ወይም የሚክዱ ተደርገው መወሰድ የለባቸውም። መጽሐፍ ቅዱስ እንደሚመሰክረው፣ ጌታችን በመጀመሪያ ወደ እስራኤል መጣ፤ ነገር ግን ይህ ለዓለም ሁሉ የሚሆነውን ታላቅ የማዳን ሥራ ለመጀመር ነበር። ቁርኣን ይህንን ቀጣይና ዓለም አቀፋዊ የሆነውን የተልዕኮውን ክፍል በግልጽ አለመጥቀሱ፣ የክርስትናን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምስክርነት ውድቅ አያደርገውም። በተጨማሪም፣ ቁርኣን ራሱ ዒሳንና እናቱን “ለዓለማት ተዓምር” (āyatan lil-ʿālamīn) አድርገናል ማለቱ (ሱራ 21 (አል-አንቢያእ) ፥ 91)፣ የእርሱ ማንነትና ሥራ ፋይዳ ከእስራኤል ወሰን እጅግ ያለፈ ዓለም አቀፋዊ አንድምታ ሊኖረው እንደሚችል ጠቋሚ ነው። “ለዓለማት” የሚለው አገላለጽ እስራኤልን ብቻ ያመለክታል ለማለት አያስችልም። ማጠቃለያ፦ ስለዚህ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለእስራኤል ብቻ የተላከ ነው የሚለው መከራከሪያ፣ የእግዚአብሔርን የማዳን ዕቅድ ሙሉ ስዕልና የመጽሐፍ ቅዱስን አጠቃላይ ምስክርነት ያላገናዘበ ነው። የማዳን ሥራው በእስራኤል ቢጀመርም፣ ዓላማውና ግቡ ግን ከመጀመሪያውኑ ዓለም አቀፋዊ ነበር። የብሉይ ኪዳን ትንቢቶች፣ የራሱ የክርስቶስ ቃሎችና ሥራዎች፣ ከትንሣኤ በኋላ የሰጠው ታላቅ ተልዕኮ፣ እንዲሁም የሐዋርያት አገልግሎትና የቤተክርስቲያን ታሪክ በማያሻማ ሁኔታ እንደሚያረጋግጡት፣ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ተልዕኮና የድኅነት ስጦታው ለእስራኤል ብቻ ሳይሆን ለመላው የሰው ዘር - ለአይሁድም ለአሕዛብም - ነው። እርሱ “የዓለም ብርሃን” (ዮሐንስ 8፥12) እና “የዓለም መድኃኒት” (ዮሐንስ 4፥42፤ 1ኛ ዮሐንስ 4፥14) ነው።

ይህ ከእስልምና ወገን በተደጋጋሚ የሚነሣ ጥያቄ ሲሆን፣ መሠረታዊው ችግር “የእግዚአብሔር ልጅ” የሚለውን አገላለጽ በሥጋዊና በሰውኛ መንገድ መተርጎም ነው። እኛ ክርስቲያኖች ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን “የእግዚአብሔር ልጅ” ስንል፣ በሰዎች መካከል እንዳለው ዓይነት ሥጋዊ ውልደት ወይም ባዮሎጂያዊ ግንኙነት ማለታችን ፍጹም አይደለም። ይህን ዓይነቱን አስተሳሰብ ክርስትናም አጥብቆ ይቃወመዋል። እግዚአብሔር መንፈስ ነው (ዮሐንስ 4፥24)፤ ሚስት የለውም፤ በሥጋዊ መንገድም አይወልድም፣ አይወለድም። ይህንን የክርስትና አስተምህሮ ነው ብሎ ማሰብ ትልቅ ስህተትና አለማወቅ ነው። ታዲያ “የእግዚአብሔር ልጅ” ማለት ምን ማለት ነው?

ይህ መለኮታዊ ስያሜ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ እውነቶችን ያመለክታል፦ • ዘላለማዊ ግንኙነትና ምንጭ፦ ወልድ ከአብ ጋር ከዘላለም በፊት ጀምሮ ያለውን ልዩ፣ አንድና የማይነጣጠል መለኮታዊ ህልውናና ግንኙነት ያመለክታል። አብ ምንጊዜም አባት ነው፣ ወልድም ምንጊዜም ወልድ ነው። ይህ በጊዜ ውስጥ የተጀመረ ሳይሆን ዘላለማዊ ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ እንዳስተማረው ይህ “Eternal Generation” (ዘላለማዊ ልደት/አባትነት) ነው፤ ይህም ማለት ወልድ በባሕርይ ከአብ የወጣ/የተገኘ እንጂ የተፈጠረ አይደለም ማለት ነው። o ብሉይ ኪዳን ፦

መዝሙረኛው ዳዊት በመንፈስ ቅዱስ ተቃኝቶ እግዚአብሔር ለመሲሑ የተናገረውን ሲጽፍ “እኔ ልጄ ነህ፥ እኔ ዛሬ ወለድሁህ” (መዝሙር 2፥7) ይላል። ይህ “ዛሬ” ዘላለማዊነትን እንጂ ጊዜያዊ ጅማሬን አያመለክትም። እንዲሁም ጠቢቡ ሰሎሞን “ስሙስ ማን ነው? የልጁስ ስም ማን ነው? ታውቀው እንደ ሆንህ?” (ምሳሌ 30፥4)

በማለት የአምላክንና የልጁን ምሥጢራዊ ህልውና ይጠይቃል። • ተመሳሳይ ባሕርይ ፦ ልጅ ከአባቱ ጋር አንድ ዓይነት ባሕርይ (ለምሳሌ ሰው ልጅ ሰብዓዊ ባሕርይ) እንደሚኖረው ሁሉ፣ ወልድም ከአብ ጋር በመለኮት ባሕርይ ፍጹም አንድ ነው። እርሱ የአብ ባሕርይ መገለጫ ነው። o ሐዲስ ኪዳን ፦

“እርሱም [ወልድ] የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ ሆኖ፥ ሁሉን በስልጣኑ ቃል እየደገፈ፥ ኃጢአታችንን በራሱ ካነጻ በኋላ በሰማያት በግርማው ቀኝ ተቀመጠ።” (ዕብራውያን 1፥3)። “እኔና አብ አንድ ነን።” (ዮሐንስ 10፥30)።

• ልዩ መገለጥና ሥልጣን፦ እግዚአብሔር አብ ራሱን፣ ፈቃዱንና የማዳን ሥራውን የገለጠውና የፈጸመው በአንድያ ልጁ በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል ነው። አብን ማወቅ የሚቻለው በወልድ በኩል ነው። o ሐዲስ ኪዳን ፦

“ሁሉ ከአባቴ ዘንድ ተሰጥቶኛል፤ ከአብ በቀር ወልድን የሚያውቅ የለም፥ ከወልድም በቀር ወልድም ሊገልጥለት ከሚፈቅድ በቀር አብን የሚያውቅ የለም።” (ማቴዎስ 11፥27)። ኢየሱስ ራሱ “እግዚአብሔርን አብ ብሎ ለራሱ ስለ ተናገረ፥ ራሱንም ከእግዚአብሔር ጋር አስተካክሎአልና ስለዚህ አይሁድ ሊገድሉት አብዝተው ይፈልጉት ነበር።” (ዮሐንስ 5፥18)። ይህ የሚያሳየው “የእግዚአብሔር ልጅ” ማለት ከአብ ጋር በመለኮት መተካከልን እንደሚያመለክት አይሁድም ተረድተውት እንደነበር ነው።

• የተወደደና አንድያ ልጅ፦ ይህ ስያሜ ወልድ በአብ ዘንድ ያለውን ልዩ የፍቅርና የክብር ቦታ ያመለክታል። o ሐዲስ ኪዳን ፦

በጌታችን ጥምቀት ጊዜ አብ ከሰማይ “በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው” (ማቴዎስ 3፥17) አለ። እንዲሁም በተራራ ላይ “በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው፤ እርሱን ስሙት።” (ማቴዎስ 17፥5) በማለት መስክሯል። “በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ እግዚአብሔር አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና።” (ዮሐንስ 3፥16)።

• በመንፈስ ቅዱስ ግብር የተጸነሰ፦ ጌታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም የተወለደው በሰው ዘር ግንኙነት ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ ተአምራዊ ግብር ነው፤ ይህም ልደቱ ተራ የሰው ልደት ሳይሆን መለኮታዊ መሆኑን ያሳያል። መልአኩ ገብርኤል ለድንግል ማርያም “መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል፥ የልዑልም ኃይል ይጸልልሻል ስለዚህ ደግሞ ከአንቺ የሚወለደው ቅዱስ የእግዚአብሔር ልጅ ይባላል።” (ሉቃስ 1፥35) ብሏታል። ከቁርኣን አንጻር፦ ቁርኣን አላህ ልጅ አለው የሚለውን አስተሳሰብ በሥጋዊ መንገድ ተርጉሞት አጥብቆ ይቃወማል። ለምሳሌ፦

•

“በላቸው፡- «እርሱ አላህ አንድ ነው፡፡» «አላህ (የሁሉ) መጠጊያ ነው፡፡» «አልወለደም፤ አልተወለደምም፡፡» «ለእርሱም አንድም ብጤ የለውም፡፡»” (ሱራ 112 (አል-ኢኽላስ) ፥ 1-4)።

• “ለአላህ ልጅን መያዝ አይገባውም፡፡ ጥራት ተገባው፡፡” (ሱራ 19 (መርየም) ፥ 35)።

እኛ ክርስቲያኖችም ከዚህ ጋር ሙሉ በሙሉ እንስማማለን! እግዚአብሔር አይወልድም፣ አይወለድም፤ ልጅንም በሥጋዊ መንገድ አይይዝም። ቁርኣን የሚቃወመው ክርስትና በፍጹም የማያስተምረውን ሥጋዊ የልጅነት አስተሳሰብ ነው። ችግሩ ያለው ቁርኣን የክርስትናን “የእግዚአብሔር ልጅ” አስተምህሮ በትክክለኛ ሥነ-መለኮታዊ ፍቺው አለመረዳቱ ወይም በተሳሳተ መንገድ መተርጎሙ ላይ ነው። በሌላ በኩል፣ ቁርኣን ራሱ ለዒሳ (ለኢየሱስ) ከሌሎች ነቢያት የተለዩ ልዩ መጠሪያዎችን ይሰጠዋል፦ •

“የመርየም ልጅ አልመሲሕ ዒሳ የአላህ መልክተኛ፣ ወደ መርየም የጣላት «የኹን» ቃሉም፣ ከእርሱ የኾነ መንፈስም ብቻ ነው፡፡” (ሱራ 4 (አን-ኒሳእ) ፥ 171)። (“Innama al-Masihu 'Isa ibnu Maryama Rasulu Allahi wa Kalimatuhu alqaha ila Maryama wa Ruhun minhu...”)

እነዚህ “ከሊመቱላህ” (የአላህ ቃል) እና “ሩሑን ሚንሁ” (ከእርሱ የሆነ መንፈስ) የሚሉት መጠሪያዎች፣ ምንም እንኳን የእስልምና ትርጓሜ ከእኛ የክርስትና ሥነ-መለኮት ቢለይም፣ ዒሳ (ኢየሱስ) ፍጡር ብቻ ሳይሆን ልዩ መለኮታዊ ምንጭና ግንኙነት ያለው መሆኑን የሚያመለክቱ ጠንካራ ፍንጮች ናቸው ብለን እናምናለን። ‘ቃል’ እና ‘መንፈስ’ ከራሱ ከአላህ ጋር ያላቸው ጥልቅና ዘላለማዊ ግንኙነት ምንድን ነው? ይህ ጥያቄ በጥልቀት ሊታሰብበት ይገባል። ማጠቃለያ፦ ስለዚህ፣ “የእግዚአብሔር ልጅ” የሚለው የክርስትና አስተምህሮ ጥልቅ መንፈሳዊና መለኮታዊ እውነትን፣ ማለትም የዘላለም ግንኙነትን፣ የተመሳሳይ ባሕርይን፣ የመለኮታዊ ሥልጣንንና መገለጥን የሚያመለክት እንጂ፣ በፍጹም ሥጋዊ ልደትን የሚያሳይ አይደለም። ይህንን ልዩነት መረዳት በእስልምናና በክርስትና መካከል ያለውን በዚህ ነጥብ ላይ ያለ አለመግባባት ለማጥራት ይረዳል።

አዎን! የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጽኑ፣ መሠረታዊና የማይናወጥ እምነትና ትምህርት ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ፣ ፍጹም ሰው እንደሆነ ነው። እርሱ ሰው ብቻ ወይም አምላክ ብቻ ሳይሆን፣ በአንድ አካል (በአማርኛ 'አካል') ሁለት ባሕርያት ( መለኮትና ሥጋ/ሰብዓዊ ተፈጥሮ) ያለመለወጥ ፣ ያለመቀላቀል ፣ ያለመለያየት ፣ ያለመከፋፈል ፍጹም ተዋሕደው አንድ የሆኑበት ተዋሕዶ ነው። ይህ ማለት ኢየሱስ ክርስቶስ አንድ አካል ነው፤ እርሱም ዘላለማዊው የእግዚአብሔር ቃል (ወልድ) ከቅድስት ድንግል ማርያም ፍጹም ሰብዓዊ ተፈጥሮን ነስቶ ሰው የሆነው ነው። ይህንን የምናምነው በቅዱሳት መጻሕፍት ግልጽና የማያሻማ ምስክርነት እንዲሁም በሐዋርያትና በቀደምት የቤተክርስቲያን አባቶች ትምህርት ላይ ተመሥርተን ነው፦ • የብሉይ ኪዳን ትንቢቶች፦

o ነቢዩ ኢሳይያስ ስለሚወለደው መሲሕ ሲናገር “ሕፃን ተወልዶልናልና፥ ወንድ ልጅም ተሰጥቶናልና፤ አለቅነትም በጫንቃው ላይ ይሆናል፤ ስሙም ድንቅ መካር፥ ኃያል አምላክ፥ የዘላለም አባት፥ የሰላም አለቃ ተብሎ ይጠራል።” (ኢሳይያስ 9፥6) ይላል። እነዚህ ስሞች (“ኃያል አምላክ”፣ “የዘላለም አባት”) በግልጽ መለኮታዊ ማንነትን ያመለክታሉ።

o ነቢዩ ሚክያስ የመሲሑን የትውልድ ቦታ ሲጠቅስ፣ ዘላለማዊ ህልውናውንም አብሮ ይመሰክራል፦ “አንቺም ቤተ ልሔም ኤፍራታ ሆይ፥ አንቺ በይሁዳ አእላፋት መካከል ትሆኚ ዘንድ ታናሽ ነሽ፤ ከአንቺ ግን አወጣጡ ከቀድሞ ጀምሮ ከዘላለም የሆነ፥ በእስራኤልም ላይ ገዥ የሚሆን ይወጣልኛል።” (ሚክያስ 5፥2፤ ማቴዎስ 2፥6)። “አወጣጡ ከዘላለም የሆነ” የሚለው አገላለጽ ቅድመ-ዓለም ህልውናንና መለኮታዊነትን ያሳያል።

• የሐዲስ ኪዳን ግልጽ ምስክርነቶች፦

o የዮሐንስ ወንጌል መቅድም፦ “በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ... ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ፥ አንድ ልጅም ከአባቱ ዘንድ እንዳለው ክብር የሆነውን ክብሩን አየን።” (ዮሐንስ 1፥1, 14)። ይህ ክፍል ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ (ቃል) ከዘላለም ጀምሮ እግዚአብሔር እንደነበረና በኋላም ሥጋ እንደለበሰ በማያሻማ ቋንቋ ያስረዳል።

o የክርስቶስ የራሱ ምስክርነት፦

 “እኔና አብ አንድ ነን።” (ዮሐንስ 10፥30)። ይህ በአካል ብዛት ሳይሆን በባሕርይ፣ በሥልጣንና በፈቃድ አንድ መሆናቸውን ያመለክታል። አይሁድም ይህንን የተረዱት ራሱን ከአምላክ ጋር እንደሚያስተካክል ስለነበር ሊወግሩት ፈለጉ (ዮሐንስ 10፥31-33)።

 “አብርሃም ሳይወለድ እኔ አለሁ ” (ዮሐንስ 8፥58)። ይህ አባባል በዘጸአት 3፥14 እግዚአብሔር ለሙሴ ራሱን የገለጠበትን (“ያለና የሚኖር” ወይም “እኔ ነኝ”) ስም በቀጥታ መጠቀሙ ሲሆን፣ ዘላለማዊ ህልውናውንና መለኮታዊ ማንነቱን ያውጃል።

 “እኔን ያየ አብን አይቶአል” (ዮሐንስ 14፥9)።

 በዓለም ሁሉ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ እንደሚገኝ መናገሩ (“እነሆም እኔ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ።” ማቴዎስ 28፥20) መለኮታዊ የሆነውን በሁሉ የመገኘት ባሕርይ ያመለክታል።

 የሰዎችን ልብና አሳብ ማወቁ (ማቴዎስ 9፥4፤ ዮሐንስ 2፥24-25)፣ የወደፊቱን መተንበዩ፣ እንዲሁም ጴጥሮስ እንደሚወደው ማወቁን መመስከሩ (ዮሐንስ 21፥17) ሁሉን አዋቂነትን ያሳያል።

o የሐዋርያት ምስክርነት፦

 ሐዋርያው ቶማስ ከትንሣኤ በኋላ አይቶት “ጌታዬና አምላኬ” ብሎ ሲመሰክር፣ ጌታችን ይህንን ምስክርነት ተቀብሎታል እንጂ አልገሠጸውም (ዮሐንስ 20፥28)።

 ሐዋርያው ጳውሎስ “እርሱ [ክርስቶስ] በእግዚአብሔር መልክ ሲኖር ሳለ ከእግዚአብሔር ጋር መተካከልን መቀማት እንደሚገባ ነገር አልቈጠረውም፥” (ፊልጵስዩስ 2፥6) በማለት መለኮታዊ ክብሩን ይመሰክራል። እንዲሁም “በእርሱ [በክርስቶስ] የመለኮት ሙላት ሁሉ በሰውነት ተገልጦ ይኖራልና።” (ቆላስይስ 2፥9) በማለት ያስተምራል። በተጨማሪም “የተባረከውን ተስፋችንን እርሱም የታላቁን የአምላካችንንና የመድኃኒታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ክብር መገለጥ እየጠበቅን፥” (ቲቶ 2፥13) በማለት ኢየሱስን በግልጽ “ታላቅ አምላክና መድኃኒት” ይለዋል።

 ሐዋርያው ጴጥሮስ “ከአምላካችንና ከመድኃኒታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ጽድቅ የተነሣ...” (2ኛ ጴጥሮስ 1፥1) በማለት ይጠራዋል።

 የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ እግዚአብሔር አብ ራሱ ለልጁ የተናገረውን ሲጠቅስ “አምላክ ሆይ፥ ዙፋንህ ለዘላለም ወዘላለም ነው” (ዕብራውያን 1፥8) ይላል።

o መለኮታዊ ሥራዎች፦

 ፍጥረትን መፍጠር፦ “ሁሉ በእርሱ [በቃል/በክርስቶስ] ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም።” (ዮሐንስ 1፥3)፤ “ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል” (ቆላስይስ 1፥16)።

 ኃጢአትን ይቅር ማለት፦ ከላይ እንደተጠቀሰው (ማርቆስ 2፥5-12)።

 ፍጥረትን መግዛት፦ ባሕርንና ነፋስን በቃሉ ጸጥ ማድረጉ (ማርቆስ 4፥39)።

 ሕይወትን መስጠትና በሙታን ላይ መፍረድ፦ “አብ ሙታንን እንደሚያነሣ ሕይወትም እንደሚሰጣቸው፥ እንዲሁ ወልድ ደግሞ ለሚወዳቸው ሕይወትን ይሰጣቸዋል። ሰዎች ሁሉ አብን እንደሚያከብሩት ወልድን ያከብሩት ዘንድ፥ ፍርድን ሁሉ ለወልድ ሰጠው እንጂ አብ በአንድ ሰው ስንኳ አይፈርድም።” (ዮሐንስ 5፥21-23)።

 አምልኮን መቀበል፦ ከላይ በነጥብ 5 በዝርዝር እንደቀረበው።

• የቀደምት የቤተክርስቲያን አባቶች ትምህርት ፦ o ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ ፦ በአርዮስ ክህደት (ክርስቶስ ፍጡር ነው በሚለው) ላይ የኒቂያን ጉባኤ (325 AD) እምነትን የተከላከለው ታላቅ አባት ነው። ወልድ ከአብ ጋር “በመለኮት አንድ” እንደሆነ፣ ማለትም ፍጡር ሳይሆን እውነተኛ አምላክ እንደሆነ አጽንዖት ሰጥቶ አስተምሯል። እንዲህ ሲል ጽፏል፦ "He [the Word] became man that we might become divine." (እርሱ [ቃል] ሰው የሆነው እኛ መለኮታዊ [ጸጋን የተሞላን] እንድንሆን ነው።) ይህም የተዋሕዶን ዓላማ ያሳያል። o ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ ፦ የኤፌሶንን ጉባኤ (431 AD) የመራና የንስጥሮስን ክህደት (በክርስቶስ ሁለት የተለያዩ አካላት ወይም ባሕርያት አሉ የሚለውን) የተቃወመ አባት ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትከተለውን የተዋሕዶ ምሥጢር በማብራራት ይታወቃል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አንድ አካል እንደሆነና በዚህ አንድ አካል መለኮትና ሥጋ ያለመለወጥ፣ ያለመቀላቀል፣ ያለመለያየት፣ ያለመከፋፈል ፍጹም ተዋሕዶ እንደኖሩ አስተምሯል። የእርሱ ቁልፍ አገላለጽ - "One Incarnate Nature of God the Word" (የእግዚአብሔር ቃል አንድ የሆነ ሥጋ የለበሰ ባሕርይ) የሚለው ሲሆን፣ ይህም የተዋሕዶን አንድነትና ፍጹምነት ያጎላል። o ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ ፦ “That which He has not assumed He has not healed.” (ያልነሳውን [ያልተዋሐደውን] አላዳነውም) በማለት፣ ቃል ፍጹም ሰብዓዊ ተፈጥሮን (ሥጋን፣ ነፍስን፣ አእምሮን) በመዋሐዱ የሰውን ልጅ በሙላት እንዳዳነ አስተምሯል። ይህም ክርስቶስ ፍጹም አምላክ ብቻ ሳይሆን ፍጹም ሰውም መሆኑን ያረጋግጣል። የተዋሕዶ ምሥጢር፦ ይህ የክርስትና እምነት እምብርት የሆነው የተዋሕዶ ምሥጢር ማለት፣ ዘላለማዊው የእግዚአብሔር ቃል (ወልድ)፣ የሰው ልጅን ለማዳን፣ የሰውን ተፈጥሮ (ፍጹም ሥጋና ፍጹም ምክንያታዊ ነፍስ) ከቅድስት ድንግል ማርያም ነስቶ፣ ሁለቱ ባሕርያት (መለኮትና ሥጋ) በአንድ አካል (በኢየሱስ ክርስቶስ) ፍጹም ተዋሕደው፣ ኢየሱስ ክርስቶስ የተባለ አንድ አምላክ ወልደ አምላክ ሆነ ማለት ነው። ከተዋሕዶ በኋላ ስለ ሁለት የተለያዩ አካላት ወይም ስለ ሁለት የተከፋፈሉ ባሕርያት አናወራም፤ ነገር ግን ስለ አንድ አካል፣ እርሱም ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው የሆነው ኢየሱስ ክርስቶስ እናምናለን። ይህ ምሥጢር ከሰው አእምሮ በላይ ቢሆንም፣ በእግዚአብሔር ቃልና በቤተክርስቲያን ትውፊት ተደግፈን በእምነት እንቀበለዋለን። ማጠቃለያ፦ ስለዚህ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ ነቢይ ብቻ ወይም መልካም ሰው ብቻ ሳይሆን፣ በብሉይ ኪዳን ትንቢት የተነገረለት፣ በሐዲስ ኪዳን በግልጽ የተመሰከረለት፣ መለኮታዊ ሥራዎችን የሠራ፣ አምልኮን የተቀበለ፣ በሐዋርያትና በቀደምት አባቶች የታመነበት እውነተኛ አምላክ ወልደ አምላክ እንደሆነ በጽኑ እናምናለን። እርሱን አምላክ አይደለም ማለት የመጽሐፍ ቅዱስን ግልጽ ምስክርነትና የክርስትናን መሠረታዊ እምነት መካድ ነው።

አዎን! በፍጹም አዎን! ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሊመለክ ይገባዋል። እርሱ ሰው የሆነው አምላክ፣ የአብ አንድያ ልጅ፣ የሥላሴ ሁለተኛው አካል ነው። አምልኮና ስግደት ለእርሱ ይገባል። "ኢየሱስ ክርስቶስ ሊመለክ ይገባዋል ወይንስ አይገባውም?" ወደ መጽሐፍ ቅዱሳዊና ታሪካዊ ማስረጃዎቹ ከመግባቴ በፊት፣ የጥያቄውን መሠረታዊነትና በክርስትና እና በእስልምና መካከል ያለውን ዋና የአመለካከት ልዩነት የሚነካ መሆኑን በማስገንዘብ መጀመር እፈልጋለሁ። ይህ ጥያቄ በቀላሉ የሚታይ ሳይሆን፣ የማንነትን፣ የመለኮትንና የአምልኮን ምንነት የሚመረምር እጅግ ጥልቅና ወሳኝ ጥያቄ ነው። በአንድ በኩል፣ በነቢይነት ደረጃ ብቻ ልናከብረው የሚገባ ታላቅ ሰው ነው ወይስ በሌላ በኩል፣ ከዚህ የላቀ ማንነት ያለውና አምልኮ የሚገባው አካል ነው? የሚለውን መሠረታዊ ልዩነት ያነግሣል። ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን አንጻር፣ ለዚህ ጥያቄ የምንሰጠው መልስ ግልጽና የማያሻማ ነው፦ አዎን፣ ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አምልኮና ስግደት ይገባዋል። ይህን ስንል ግን፣ እርሱን እንደ አንድ ተራ ነቢይ ወይም ቅዱስ ሰው ብቻ ከፍ አድርገን ስለምናየው አይደለም። የኛ እምነት እጅግ ከዚህ የጠለቀ ነው። እኛ ክርስቲያኖች ኢየሱስ ክርስቶስን የምናመልከው፣ እርሱ የዘላለም አምላክ የባሕርይ ልጅ፣ ዓለም ሳይፈጠር ከእግዚአብሔር አብ ጋር የነበረው መለኮታዊው "ቃል" እንደሆነና፣ በጊዜው ፍጻሜ የሰውን ልጅ ለማዳን ሲል ከቅድስት ድንግል ማርያም ፍጹም ሰብዓዊ ተፈጥሮን ነስቶ፣ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው ሆኖ እንደተገለጠ (ሥጋዌ - የአምላክን ሰው መሆን) ስለምናምን ነው። ስለዚህ በኢየሱስ ክርስቶስ የምናየው፣ ሰው የሆነውን እግዚአብሔርን ነው። የአምላክ መገለጥ ፣ የእግዚአብሔር የፍቅሩ ጥግ በክርስቶስ ተገልጧል ብለን እናምናለን። በእስልምና አስተምህሮ ምናልባት እናንተ ክርስቲያኖች ኢየሱስን ስታመልኩ ከአንዱ አምላክ ጋር ሌላን ታጋራላችሁ ብላችሁ ታስቡ ይሆናል። ነገር ግን የእኛ እምነት ይህ አይደለም። እኛ የምናመልከው አንድ አምላክ ነው። ይህ አንድ አምላክ በራሱ ማንነት በሦስት አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ - ቅድስት ሥላሴ) የተገለጠ መሆኑን እናምናለን። ስለዚህ ወልድ የሆነውን ኢየሱስ ክርስቶስን ስናመልክ፣ ከአብ የተለየ ሌላ ሁለተኛ አምላክ እያመለክን ሳይሆን፣ በወልድ በኩል ራሱን የገለጠልንን ያንንኑ አንድ አምላክ እያመለክን ነው። አምልኮአችን የሚሄደው ለአንዱ መለኮታዊ ባሕርይ ነው። ይህ እምነታችንና አምልኮአችን ደግሞ እንዲሁ በአጋጣሚ የመጣ ወይም በሰዎች ፍላጎት የተፈጠረ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ራሱ በመጽሐፍ ቅዱስ በገለጸው ቃል ላይ እና ከጥንት ጀምሮ በቤተክርስቲያን አባቶች በታማኝነት በተላለፈው አስተምህሮ ላይ የተመሠረተ ነው። እንግዲህ ይህንን በአእምሮህ ይዘህ፣ ለምን ኢየሱስ ክርስቶስ አምልኮ እንደሚገባው የምናምንበትን መጽሐፍ ቅዱሳዊ፣ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ማስረጃዎችን አንድ በአንድ እንመልከት፦ • ከሐዲስ ኪዳን፦

o ዮሐንስ 1፡1, 14፦ "በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ... ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ፥" ይህ ቃል የተባለው አካል እግዚአብሔር እንደሆነና ሥጋም እንደለበሰ (ሰው እንደሆነ) በግልጽ ያስረዳል። እግዚአብሔር ከሆነ ደግሞ አምልኮ ይገባዋል።

o ዮሐንስ 20፡28፦ ሐዋርያው ቶማስ ከትንሣኤ በኋላ ክርስቶስን ባየው ጊዜ "ጌታዬ አምላኬም!" ብሎ መስክሯል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስም ይህንን ምስክርነት ተቀብሎታል እንጂ 'አምላክ አይደለሁም አታምልከኝ' አላለውም።

o ፊልጵስዩስ 2፡9-11፦ "በዚህ ምክንያት ደግሞ እግዚአብሔር ያለ ልክ ከፍ ከፍ አደረገው፥ ከስምም ሁሉ በላይ ያለውን ስም ሰጠው፤ ይኸውም በሰማይና በምድር ከምድርም በታች ያሉት ሁሉ በኢየሱስ ስም ይንበረከኩ ዘንድ፥ መላስም ሁሉ ለእግዚአብሔር አብ ክብር ኢየሱስ ክርስቶስ ጌታ እንደ ሆነ ይመሰክር ዘንድ ነው።" ይህ ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባው ክብርና ስግደት ለኢየሱስ ክርስቶስ እንዲሰጥ ያዛል።

o ዕብራውያን 1፡6፦ "ደግሞም በኵርን ወደ ዓለም ሲያገባ፦ የእግዚአብሔር መላእክት ሁሉ ለእርሱ ይስገዱለት ይላል።" መላእክት ለእግዚአብሔር ብቻ የሚሰግዱ ፍጥረታት ናቸው፤ ነገር ግን ለክርስቶስ እንዲሰግዱ ታዘዋል። ይህም አምላክነቱን ያረጋግጣል።

o ከዚህም በተጨማሪ ደቀ መዛሙርቱ (ማቴ 28፡17)፣ ዓይነ ሥውሩ (ዮሐ 9፡38) እና ሌሎችም በወንጌል እንደተመዘገበው ለክርስቶስ ሰግደውለታል።

• ከብሉይ ኪዳን (ትንቢት)፦

o ኢሳይያስ 9፡6፦ "ሕፃን ተወልዶልናልና፥ ወንድ ልጅም ተሰጥቶናልና፤ አለቅነትም በጫንቃው ላይ ይሆናል፤ ስሙም ድንቅ መካር፥ ኃያል አምላክ፥ የዘላለም አባት፥ የሰላም አለቃ ተብሎ ይጠራል።" ይህ ትንቢት ስለ ክርስቶስ መወለድ ሲናገር "ኃያል አምላክ" የሚል ስያሜ ሰጥቶታል፤ ይህም መለኮታዊ ባሕርዩን ያመለክታል።

o • ከቤተክርስቲያን አባቶች፦

• ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ : በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የአርዮስን ክህደት (ክርስቶስ ፍጡር ነው የሚለውን) በመቃወም የወልድን ከአብ ጋር ያለውን የአንድነት ባሕርይ በኒቅያ ጉባኤ (325 ዓ.ም.) እንዲጸና የተጋደለ አባት ነው። እርሱ "God became man so that man might become god" (ሰው አምላክን የመምሰል ክብር ያገኝ ዘንድ እግዚአብሔር ሰው ሆነ) በማለት የክርስቶስን አምላክነትና የሥጋዌውን ዓላማ አስተምሯል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ : በአምስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የንስጥሮስን ክህደት (በክርስቶስ ሁለት የተለያዩ አካላት/persons አሉ የሚለውን) በመቃወም የተዋሕዶን ምሥጢር በኤፌሶን ጉባኤ (431 ዓ.ም.) ያስተማረና ያጸና አባት ነው። ስለዚህ አምልኮ የሚቀርበው ለተዋሐደው አንድ የክርስቶስ አካል፣ ለሥግው አምላክ ነው። ከእስልምና አንጻር ላለው ጥያቄ፦ እስልምና አላህ ብላችሁ በሚጠራው አንድነት (ተውሒድ) ላይ የተመሠረተ እንደሆነና ዒሳን እንደ ታላቅ ነቢይ እንጂ እንደ አምላክ እንደማይቆጥረው እናውቃለን። ክርስቲያኖች በሥላሴ ስናምን ሦስት አማልክትን እናመልካለን ማለት አይደለም። የምናመልከው አንድ አምላክ ነው፤ ይህ አንድ አምላክ ደግሞ በአካል ሦስትነት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) ራሱን ገልጧል። ወልድ (ኢየሱስ ክርስቶስ) ሌላ አምላክ ሳይሆን፣ የባሕርይ አምላክ ሆኖ ሳለ የሰውን ሥጋ የተዋሐደ፣ ቃል ሥጋ የሆነ እርሱ ነው። ቁርአን እንኳን ለዒሳ ልዩ የሆኑ ስሞችን ይሰጠዋል፤ ለምሳሌ "ከአላህ የሆነ ቃል" (ከሊመቱላህ - Kalimatullah, ሱራ 3:45, 4:171)፣ "ከእርሱ የሆነ መንፈስ" (ሩሑን ሚንሁ - Ruhun minhu, ሱራ 4:171)፣ ከድንግል መወለዱንና በተአምራት መገለጡን ይመሰክራል። እነዚህ ስያሜዎችና ክስተቶች፣ ምንም እንኳ ፍቺያቸው በእኛና በሙስሊሞች ዘንድ ቢለያይም፣ ክርስትና "ሥግው ቃል" ብሎ የሚያስተምረውን የክርስቶስን ልዩ ማንነት የሚጠቁሙ ናቸው። ስለዚህ እኛ የምናመልከው ይህንን በኢየሱስ ክርስቶስ ራሱን የገለጠውን አንዱን እውነተኛ አምላክ ነው።

ለዚህ ጥያቄ የማያወላውል፣ በማስረጃ የተደገፈና ግልጽ መልስ ፦ አዎን! ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በጴንጤናዊው ጲላጦስ ዘመን፣ በአይሁድ መሪዎች ግፊትና በሮማውያን ወታደሮች እጅ በመስቀል ላይ ተሰቅሎ ሞቷል። ይህ ክስተት ታሪካዊ ሀቅ እንጂ የፈጠራ ወሬ ወይም የተሳሳተ ግንዛቤ አይደለም። ይህን የምንለው በምክንያት ነው፤ በማስረጃ እንጂ በጭፍን እምነት አይደለም። እስልምና የሚያቀርበውን የክህደት መከራከሪያም ነጥብ በነጥብ እንመልከት። ክርስቶስ መሰቀሉን የሚያረጋግጡ የማያሻሙ ማስረጃዎች፦

1. የአይን እማኞች ምስክርነት (ወንጌላት)፦

o አራቱም ወንጌላት (ማቴዎስ፣ ማርቆስ፣ ሉቃስ፣ ዮሐንስ) የክርስቶስን መከራ፣ የፍርድ ሂደት፣ የስቅለት ቦታ (ቀራንዮ/ጎልጎታ)፣ በመስቀል ላይ የተናገራቸውን ቃላት፣ የሞቱን ሁኔታ እና የቀብሩን ዝርዝር ሁኔታ በአንድ ድምጽ ይመሰክራሉ። እነዚህን የጻፉት ሐዋርያትና የሐዋርያት ደቀ መዛሙርት የሆኑ፣ ክስተቱን በቅርብ የተከታተሉ ወይም ከአይን እማኞች በቀጥታ መረጃ ያገኙ ሰዎች ናቸው። ይህ ዓይነቱ በርካታ፣ ገለልተኛ ሆኖም ተስማሚ ምስክርነት በጥንታዊ ታሪክ መዝገብ ውስጥ እጅግ ከፍተኛ ተአማኒነት አለው። (ማቴዎስ 27፣ ማርቆስ 15፣ ሉቃስ 23፣ ዮሐንስ 19) 2. የቀደምት ቤተክርስቲያን ስብከትና ጽሑፎች፦

o የሐዋርያት ሥራ፦ ሐዋርያት ከትንሣኤው በኋላ ወዲያውኑ የሰበኩት ዋና መልእክት "እናንተ የሰቀላችሁትን ኢየሱስን እግዚአብሔር ጌታም ክርስቶስም አደረገው" (ሐዋ. 2:36) የሚል ነበር። ሞቱና ትንሣኤው የስብከታቸው ማዕከል ነበር። o የቅዱስ ጳውሎስ መልእክታት፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ከክርስቶስ ስቅለት ጥቂት ዓመታት በኋላ በጻፋቸው መልእክታቱ የስቅለቱን እውነታና ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታ ደጋግሞ አጽንዖት ሰጥቷል። "እኛ ግን የተሰቀለውን ክርስቶስን እንሰብካለን" (1ቆሮ. 1:23)፤ "በመካከላችሁ ሳለሁ ከኢየሱስ ክርስቶስ በቀር እርሱም እንደተሰቀለ ሌላ ነገር እንዳላውቅ ቆርጬ ነበርና" (1ቆሮ. 2:2)፤ "መጽሐፍ እንደሚል ክርስቶስ ስለ ኃጢአታችን ሞተ፥ ተቀበረም፥ በሦስተኛውም ቀን ተነሣ" (1ቆሮ. 15:3-4)። ይህ የመጨረሻው ጥቅስ በቀደምት ክርስቲያኖች ዘንድ እንደ ዋና የእምነት ቀመር ይነገር የነበረ፣ ጳውሎስ ራሱ ከእርሱ በፊት ከነበሩ ሐዋርያት የተቀበለው ጥንታዊ ምስክርነት ነው። o የቤተክርስቲያን አባቶች፦ ከሐዋርያት ቀጥለው የመጡት እንደ ቅዱስ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ (በ110 ዓ.ም. አካባቢ "በእውነት በጲላጦስ ዘመን ተሰቀለ" ብሎ የጻፈ)፣ ፖሊካርፕ፣ ጀስቲን ማርቲር እና ሌሎችም ሁሉ የክርስቶስን ስቅለት እንደ ታሪካዊ ሀቅና የእምነት መሠረት ጽፈዋል። 3. ከክርስትና ውጪ ያሉ የታሪክ ማስረጃዎች፦

o ኮርኔሊዎስ ታሲተስ : ታላቁ የሮማ ታሪክ ጸሐፊ በ116 ዓ.ም. ገደማ በጻፈው "Annals" መጽሐፉ ላይ፣ በንጉሥ ኔሮ ዘመን በሮም ስለተከሰተው የእሳት ቃጠሎ ሲተርክ፣ ቃጠሎውን አስነስተዋል ተብለው የተወነጀሉትን "ክርስቲያኖች" ይጠቅሳል። ስለነዚህ ክርስቲያኖች ምንጭ ሲናገር "ስማቸውን ያገኙበት ክርስቶስ በጢባርዮስ ዘመነ መንግሥት በገዥያችን በጴንጤናዊው ጲላጦስ እጅ ከፍተኛ ቅጣት (ተገድሏል) ተቀብሏል" በማለት ይመሰክራል። ይህ ከክርስትና ውጪ ያለ፣ ለክርስትና ወገንተኝነት የሌለው የታሪክ ምሁር ምስክርነት እጅግ ጠንካራ ማስረጃ ነው። o ጆሴፈስ : የአይሁድ ታሪክ ጸሐፊ በ1ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ በጻፈው "Antiquities of the Jews" መጽሐፉ ላይ ስለ ኢየሱስ፣ ስለ ጥበቡ፣ ስለ ተከታዮቹ እና በጲላጦስ ትዕዛዝ "በመስቀል ላይ ስለመቀጣቱ" ይጠቅሳል ። o ማራ ባር-ሴራፒዮን : ከ73 ዓ.ም. በኋላ ብዙም ሳይቆይ ለልጁ ከሶርያ እስር ቤት የጻፈ ሶርያዊ ፈላስፋ፣ አይሁድ "ጥበበኛ ንጉሣቸውን" በመግደላቸው ስለደረሰባቸው ጥፋት ሲጠቅስ፣ ከሶቅራጥስና ከፓይታጎረስ ግድያ ጋር በማነጻጸር ይጠቅሰዋል። ብዙ ምሁራን ይህ "ጥበበኛ ንጉሥ" ኢየሱስ ክርስቶስን እንደሚያመለክት ይስማማሉ። 4. አርኪኦሎጂና ታሪካዊ አውድ፦

o ስቅለት በሮማውያን ዘንድ በተለይ ለአመጸኞችና ለባሪያዎች ይጠቀሙበት የነበረ የታወቀ የቅጣት ዓይነት ነበር። የአርኪኦሎጂ ግኝቶች (ለምሳሌ በ1968 በኢየሩሳሌም የተገኘው የስቅለት ሰለባ የነበረው የየሆሃናን አጽም፣ ተረከዙ ላይ ትልቅ የብረት ሚስማር የተመታበት) የመስቀል ላይ ስቅለት መኖሩን ያረጋግጣሉ። ወንጌላት የሚገልጹት የስቅለት ሂደት ከዚህ ታሪካዊ አውድ ጋር ሙሉ በሙሉ ይስማማል። 5. ሥነ-መለኮታዊ አስፈላጊነት (በተዋሕዶ አስተምህሮ)፦

o የክርስቶስ ስቅለት የክርስትና እምነት እምብርት ነው። እርሱ በመስቀል ላይ የከፈለው መሥዋዕትነት የሰው ልጆችን ኃጢአት ለማስተሰረይና ከእግዚአብሔር ጋር ለማስታረቅ (ቤዛነት) አስፈላጊ ነበር። ያለ ደም ይቅርታ የለም (ዕብ. 9:22)።

o ስቅለቱ ከትንሣኤው ጋር የተያያዘ ነው። ክርስቶስ በመስቀል ላይ በእውነት ካልሞተና ካልተቀበረ፣ ትንሣኤው ትርጉም ያጣል። ሞትን ድል አድርጎ የተነሳው፣ በመጀመሪያ ሞትን ስለቀመሰ ነው።

o የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ቅዳሴና የቅዱስ ቁርባን ምሥጢር በሙሉ የሚያተኩረው በክርስቶስ መሥዋዕታዊ ሞትና ትንሣኤ ላይ ነው። ስቅለቱ ከተካደ፣ የቤተክርስቲያናችን አምልኮ መሠረቱ ይናዳል። የእስልምናን ክህደት ፦

ቁርአን በሱራ 4፡157 ላይ "...አልገደሉትም አልሰቀሉትምም ነገር ግን ለእነርሱ (የተሰቀለው ሰው በዒሳ) ተመሰለላቸው... በእርግጥም እነዚያ በእርሱ ነገር የተለያዩት ከእርሱ (መገደል) ነገር በመጠራጠር ውስጥ ናቸው፡፡ ጥርጣሬን ከመከተል በስተቀር በእርሱ ነገር ምንም ዕውቀት የላቸውም፡፡ በእርግጥም አልገደሉትም፡፡" ይላል። ይህንን አቋም ስንመረምረው፦ 1. "ተመሰለላቸው" (ሹቢሀ ለሁም - Shubbiha Lahum) ለሚለው፦ ይህ ሐረግ የተለያዩ ትርጓሜዎች ተሰጥተውታል፤ ዋናዎቹም፦ (ሀ) ኢየሱስ ሳይሆን በእርሱ ቦታ ሌላ ሰው (ለምሳሌ ይሁዳ) ተሰቀለ የሚል (የምትክ ጽንሰ-ሐሳብ - Substitution Theory) ወይም (ለ) ሊሰቅሉት ሲሉ አላህ ወደ ሰማይ አነሳውና የተሰቀለ መሰላቸው የሚል። o ችግሩ ምንድን ነው? ለእነዚህ ትርጓሜዎች ከቁርአን ውጪ ምንም ዓይነት ታሪካዊ ማስረጃ የለም። ኢየሱስ ከተሰቀለበት ጊዜ ጀምሮ በነበሩት የመጀመሪያዎቹ 600 ዓመታት (ቁርአን ከመጻፉ በፊት) አንድም የታሪክ መዝገብ፣ አንድም የቤተክርስቲያን አባት፣ አንድም የአይሁድ ወይም የሮማ ምንጭ "ኢየሱስ አልተሰቀለም፣ የተሰቀለው ሌላ ሰው ነው" ወይም "ሊሰቀል ሲል ከሰማይ ተነጠቀ" ብሎ አልጻፈም። ሁሉም ምንጮች (የሚወዱትም የሚጠሉትም) እንደተገደለ/እንደተሰቀለ ነው የሚመሰክሩት። እንዲህ ያለ ትልቅ ክስተት ተለውጦ ቢሆን ኖሮ፣ በተለይ የክርስትና ጠላቶች የነበሩ አይሁድና ሮማውያን ይህንን እንደ ትልቅ መሣሪያ ይጠቀሙበት ነበር፤ ነገር ግን አላደረጉትም። o ይህ "ተመሰለላቸው" የሚለው ክስተት እንዴት ሊሆን ቻለ? ማን ነው የተመሰለው? የኢየሱስ ደቀ መዛሙርት፣ እናቱ፣ ሌሎች ተከታዮቹ በሙሉ በመስቀል ሥር ቆመው ያዩትን ሰው መለየት አቃታቸው? ጲላጦስና የሮማ ወታደሮች የሰቀሉትን ሰው ማንነት አላወቁም? አይሁድ መሲሕ ነኝ ያለውን ጠላታቸውን ሲሰቅሉ የተሳሳተ ሰው ሰቀሉ? ይህ እጅግ የማይመስልና ከታሪክ ጋር የሚጣረስ ነው። 2. የመለኮታዊ ማታለል ጥያቄ፦ አላህ (እግዚአብሔር) ሰዎች ሁሉ (ደቀ መዛሙርቱ፣ ጠላቶቹ፣ ዓለም ሁሉ) ኢየሱስ እንደተሰቀለ እንዲያስቡ አድርጎ "ያታለላቸው" ከሆነ፣ ይህ ከእግዚአብሔር ፍጹም እውነተኛነት ጋር እንዴት ይስማማል? ክርስትና የተመሠረተው በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ላይ ነው። ይህ መሠረት ውሸት ወይም ማታለል ከሆነ፣ ለምን እግዚአብሔር ይህ እንዲሆን ፈቀደ ወይም አደረገ? 3. የማስረጃ ንጽጽር፦ በአንድ በኩል፣ የዓይን እማኞች ምስክርነት፣ የቀደምት ሐዋርያት ስብከት፣ የቤተክርስቲያን አባቶች ጽሑፍ፣ የውጪ ታሪክ ጸሐፊዎች ማስረጃ አለን፤ ሁሉም ኢየሱስ እንደተሰቀለ ይመሰክራሉ። በሌላ በኩል፣ ከክስተቱ ከ600 ዓመታት በኋላ የተጻፈ አንድ መጽሐፍ (ቁርአን) "አልተሰቀለም፣ የተሰቀለ መሰላቸው" ይላል። የቱ ማስረጃ የበለጠ ክብደት አለው? ታሪክ የሚጻፈውና የሚረጋገጠው በዘመኑ በነበሩ ወይም ለዘመኑ ቅርብ በሆኑ በርካታ ማስረጃዎች እንጂ፣ ከብዙ መቶ ዓመታት በኋላ በመጣ አንድ ዘገባ አይደለም። ማጠቃለያ፦

ኢየሱስ ክርስቶስ በእውነት ተሰቅሏል፣ ሞቷል፣ ተቀብሯል፣ ደግሞም ሞትን አሸንፎ ተነስቷል። ይህንን መካድ ታሪክን መካድ ነው፤ የክርስትናን እምነት መሠረት መንቀል ነው። ስቅለቱ የጥላቻ ውጤት ብቻ ሳይሆን፣ የሰው ልጆችን ለማዳን የተከፈለ መለኮታዊ የፍቅር መሥዋዕትነት ነው። ከዚህ ስቅለትና ሞት በኋላ የመጣው ትንሣኤ ደግሞ የክርስትና እምነት ድልና የተስፋችን ማረጋገጫ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ይህንን ከሐዋርያት የተቀበለችውን ሕያው እውነት ለ2000 ዓመታት ስታስተምር ኖራለች፤ ወደፊትም ታስተምራለች። ቁርአን የሚያቀርበው ክህደት ከታሪካዊና መጽሐፍ ቅዱሳዊ መረጃዎች አንጻር ሲመዘን ፈጽሞ ተቀባይነት የለውም።

ይህ ፍጹም ስህተት የሆነና መሠረተ ቢስ የሆነ መረዳት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የእግዚአብሔር ቃል ዘላለማዊና የማይለወጥ መሆኑን ይመሰክራል። ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በማቴዎስ ወንጌል 5፡17-18 ላይ

“እኔ ሕግንና ነቢያትን ለመሻር የመጣሁ አይምሰላችሁ፤ ልፈጽም እንጂ ለመሻር አልመጣሁም። እውነት እላችኋለሁ፥ ሰማይና ምድር እስኪያልፍ ድረስ፥ ከሕግ አንዲት የውጣ ወይም አንዲት ነጥብ ከቶ አታልፍም፥ ሁሉ እስኪፈጸም ድረስ።”

በማለት ተናግሯል። ይህም የሚያሳየው የቀደመው ኪዳን በአዲስ ኪዳን መፈጸሙን እንጂ መሻሩን ወይም መተካቱን አይደለም። በተጨማሪም በማቴዎስ 24፡35 “ሰማይና ምድር ያልፋሉ ቃሌ ግን አያልፍም” በማለት የቃሉን ዘላለማዊነት አረጋግጧል። ነቢዩ ኢሳይያስም በትንቢቱ 40፡8 ላይ “ሣሩ ይደርቃል አበባውም ይረግፋል የአምላካችን ቃል ግን ለዘላለም ጸንታ ትኖራለች።” ብሏል። ሐዋርያው ጴጥሮስም ይህንኑ ቃል በመጀመሪያ መልእክቱ 1፡24-25 ላይ በመጥቀስ “ለእናንተ የተሰበከው ቃል ይኸው ነው።” በማለት የጌታ ቃል ሕያውና ለዘላለም የሚኖር መሆኑን አጽንቷል።

በተጨማሪም ቁርአን ራሱ መጽሐፍ ቅዱስን (ተውራትና ኢንጂልን) ከመምጣቱ በፊት እንደ “መመሪያና ብርሃን” አድርጎ ይጠቅሳቸዋል። ለምሳሌ

በሱራ 5፡44 ላይ ስለ ተውራት ሲናገር “We revealed the Torah with guidance and light...” ይላል፤ በሱራ 5፡46 ላይ ስለ ኢንጂል ሲናገርም “...We gave him the Gospel with guidance and light, confirming the Torah before it...” ይላል። እንዲያውም በዚሁ ሱራ 5፡47 ላይ “Let the People of the Gospel judge by what Allah has revealed therein.” በማለት የወንጌል ሰዎች (ክርስቲያኖች) በወንጌል እንዲፈርዱ ያዛል። በሱራ 5፡68 ላይ ደግሞ “Say, "O People of the Scripture, you stand on nothing until you uphold the Torah and the Gospel and what has been revealed to you from your Lord."” በማለት የአይሁድና የክርስቲያኖችን መጻሕፍት ካልተከተሉ በቀር በምንም ላይ እንዳልቆሙ ይናገራል።

እነዚህ የቁርአን አንቀጾች የሚያሳዩት መጽሐፍ ቅዱስ በቁርአን ጊዜ እንደ ትክክለኛና መመሪያ ሰጪ የእግዚአብሔር ቃል ይታይ እንደነበር ነው። ለመተካት የመጣ ቢሆን ኖሮ ወይም የተበረዘ ቢሆን ኖሮ “በውስጡ ባለው ፍረዱ” ወይም “እስክታጸኑት ድረስ በምንም ላይ አልቆማችሁም” ተብሎ ባልተነገረም ነበር። በሱራ 10፡94 ላይ መሐመድ በተገለጠላቸው ነገር ላይ ጥርጣሬ ካደረባቸው ከእርሳቸው በፊት መጽሐፍን የሚያነቡትን (ክርስቲያኖችንና አይሁዶችን) እንዲጠይቁ ይነገራቸዋል፡ “So if you are in doubt, [O Muhammad], about that which We have revealed to you, then ask those who have been reading the Scripture before you.” ይህ እንዴት ሊሆን ይችላል የተበረዘና የተተካ መጽሐፍ የሚያነቡ ሰዎችን እውነትን እንዲጠይቁ መታዘዝ? ስለዚህ ቁርአን መጽሐፍ ቅዱስን ሊተካ አልመጣም፤ ይልቁንም በቀደሙት መጻሕፍት ላይ እምነት የነበረው ይመስላል። ክርስትና የብሉይ ኪዳንን ፍጻሜ በአዲስ ኪዳን እንጂ መሻርን አያስተምርም።

ይህ ክስ ምንም ዓይነት ታሪካዊና ጽሑፋዊ መረጃ የሌለው ውንጀላ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ እግዚአብሔር ቃሉን እንደሚጠብቅ ቃል ገብቷል (ኢሳ 40፡8፤ ማቴ 24፡35፤ 1ጴጥ 1፡25)። ሁሉን ማድረግ የሚችለው አምላክ ቃሉ እንዳይበረዝ መጠበቅ እንዴት ያቅተዋል?

በሁለተኛ ደረጃ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ የጽሑፍ ማስረጃዎች እጅግ በጣም ብዙና አስተማማኝ ናቸው።

• የብሉይ ኪዳን አስተማማኝነት፦ አይሁድ የብሉይ ኪዳንን ቅዱሳት መጻሕፍት በከፍተኛ ጥንቃቄና ትጋት ሲገለብጡ ኖረዋል። በ1947 የተገኙት የሙት ባሕር ጥቅልሎች ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ250 ዓ.ዓ. ጀምሮ የነበሩ የብሉይ ኪዳን ክፍሎችን የያዙ ሲሆን፣ ይዘታቸው ዛሬ ካለን የብሉይ ኪዳን ቅጂዎች ጋር ሲነጻጸር አስደናቂ ተመሳሳይነት አለው። ይህም ብሉይ ኪዳን ለዘመናት ሳይበረዝ በትክክል መተላለፉን ያረጋግጣል። • የአዲስ ኪዳን አስተማማኝነት፦ በሺዎች የሚቆጠሩ (ከ5,800 በላይ) የግሪክኛ የአዲስ ኪዳን ቅጂዎች አሉን። በተጨማሪም በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ የጥንት ትርጉሞች (ላቲን፣ ሶርያ፣ ቅብጢ፣ አርመንኛ፣ ግዕዝ ወዘተ) አሉን። ከእነዚህ መካከል ጥንታዊ የሆኑት የ2ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ አካባቢ የተገኙ የብራና ቁርጥራጮች (ለምሳሌ P52 John Rylands Papyrus) እና ከ4ኛውና 5ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የሆኑ ሙሉ መጻሕፍት ይገኙበታል። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የምትኮራባቸው የጋሪማ ገዳም ወንጌላትም ከ4ኛው-6ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሊሆኑ እንደሚችሉ ጥናቶች ያሳያሉ። እነዚህ ሁሉ ቅጂዎች በመካከላቸው ከፍተኛ የሆነ የይዘት ስምምነት ያሳያሉ። ያሉት ልዩነቶች በአብዛኛው ጥቃቅን የስህተት ግድፈቶች ወይም የቃላት ቅደም ተከተል መለዋወጥ ሲሆኑ፣ እነዚህ ልዩነቶች ምንም ዓይነት መሠረታዊ የክርስትና አስተምህሮን (የክርስቶስን አምላክነት፣ የሥላሴን አንድነትና ሦስትነት፣ የትንሣኤን እውነተኝነት፣ የመዳንን መንገድ ወዘተ) አይለውጡም። • የቤተ ክርስቲያን አባቶች ምስክርነት፦ ከ2ኛው እስከ 4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበሩ የቤተ ክርስቲያን አባቶች (ለምሳሌ፡ ቀሌምንጦስ ዘሮም፣ ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ፣ ፖሊካርፕ ዘሰምርኔስ፣ ጀስቲን ማርተር፣ አይሬኒየስ፣ ተርቱሊያን፣ አትናቴዎስ፣ አውግስጢኖስ) በጽሑፎቻቸው ውስጥ አዲስ ኪዳንን በስፋት ጠቅሰዋል። የእነዚህ አባቶች ጥቅሶች ዛሬ ካለን የአዲስ ኪዳን ጽሑፍ ጋር ተመሳሳይ ናቸው። ይህም የሚያሳየው አዲስ ኪዳን ከእስልምና መምጣት ከብዙ መቶ ዓመታት በፊት ዛሬ ባለበት ይዘት ይታወቅና ጥቅም ላይ ይውል እንደነበር ነው። በሦስተኛ ደረጃ፣ የመበረዝ ክስ አመክንዮአዊ አይደለም።
• መጽሐፍ ቅዱስ ተበርዟል የሚለው ክስ መቼ፣ የት፣ በማን፣ እና የትኛው ክፍል እንደተበረዘ ማስረጃ ማቅረብ ይጠይቃል። እስካሁን ለዚህ የቀረበ አንዳችም ታሪካዊ መረጃ የለም።
• ክርስትና ገና ከጅምሩ በተለያዩ የዓለም ክፍሎች (ሶርያ፣ ግብጽ፣ ፍልስጤም፣ ግሪክ፣ ሮም፣ ኢትዮጵያ፣ አርመን ወዘተ) ተስፋፍቶ ነበር። እነዚህ ሁሉ የተለያዩ አብያተ ክርስቲያናት የያዟቸውን በሺዎች የሚቆጠሩ ቅጂዎች ሁሉ በአንድ ጊዜ፣ በአንድ ሴራ፣ ተመሳሳይ በሆነ መንገድ መለወጥ እንዴት ይቻላል? ይህ ፈጽሞ የማይቻል ነገር ነው። ቁርአን ራሱ (ከላይ እንደተጠቀሰው በሱራ 5:47 እና 5:68) ክርስቲያኖችና አይሁዶች በወቅቱ የነበራቸውን መጻሕፍት እንዲከተሉና በእነርሱም እንዲፈርዱ ይናገራል። መጻሕፍቱ በወቅቱ ተበርዘው ከነበሩ ይህ እንዴት ትርጉም ይሰጣል? ስለዚህ የመጽሐፍ ቅዱስ መበረዝ ክስ ታሪካዊ፣ ጽሑፋዊና አመክንዮአዊ መሠረት የሌለው ነው።

ይህ ጥያቄ ከቀደመው ጋር የተያያዘ ሲሆን መልሱም ተመሳሳይ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ እጅግ በጣም ሊታመን የሚችል ጥንታዊ መጽሐፍ ነው። • የማስረጃ ብዛትና ጥንታዊነት፦ ከላይ እንደተገለጸው፣ እጅግ በጣም ብዙ (በሺዎች የሚቆጠሩ) እና በጣም ጥንታዊ የሆኑ (እስከ 2ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የሚደርሱ) የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች አሉን። ይህ ከማንኛውም ሌላ ጥንታዊ መጽሐፍ (ለምሳሌ፡ የሆሜር ኢሊያድ፣ የታሲተስ ታሪኮች፣ የቄሳር ጽሑፎች) ካሉት ቅጂዎች ብዛትና ጥንታዊነት አንጻር ሲታይ እጅግ የላቀ ነው። የማንኛውም ጥንታዊ መጽሐፍ የመጀመሪያው የተጻፈበት ብራና ወይም ፓፒረስ ዛሬ የለም፤ ይህ የመጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ሳይሆን የቁርአንንም ጨምሮ የሁሉም ጥንታዊ ጽሑፎች እውነታ ነው። ዋናው ነገር፣ ከዋናው ጽሑፍ የተገለበጡ አስተማማኝና ጥንታዊ ቅጂዎች መኖራቸው ነው። በዚህ ረገድ መጽሐፍ ቅዱስ ተወዳዳሪ የለውም። • የጽሑፍ ወጥነት ፦ የጽሑፍ ተቺዎች ያሉትን እጅግ በርካታ ቅጂዎች በማነጻጸር የመጀመሪያውን የአዲስ ኪዳን ጽሑፍ ምን ይመስል እንደነበር ከ99% በላይ በሆነ እርግጠኝነት መናገር ችለዋል። ያሉት ጥቃቅን ልዩነቶች በዋና ዋና አስተምህሮዎች ላይ ምንም ለውጥ አያመጡም። • ታሪካዊና አርኪዮሎጂያዊ ድጋፍ፦ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ ዘገባዎች ከሌሎች የታሪክ ምንጮችና ከአርኪዮሎጂ ግኝቶች ጋር የሚጣጣሙ መሆናቸው አስተማማኝነቱን የበለጠ ያረጋግጣል። • የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ቀኖና፦ ቤተ ክርስቲያናችን የራሷ የሆነ የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና (81 መጻሕፍትን ያካተተ) ያላት ሲሆን፣ እነዚህን መጻሕፍት በመንፈስ ቅዱስ ምሪት ለዘመናት ስትጠቀምባቸው ኖራለች። የእነዚህ መጻሕፍት ግዕዝ ትርጉሞችም እጅግ ጥንታዊና ለትክክለኛው ጽሑፍ ምስክር ናቸው። ስለዚህ "ቀደምት ቅጂዎች ጠፍተዋል" የሚለው ሀሳብ ትክክል አይደለም። ምንም እንኳን የመጀመሪያዎቹ ጸሐፊዎች በእጃቸው የጻፏቸው ዋና ሰነዶች ባይኖሩንም፣ ከእነርሱ የተገለበጡ እጅግ በጣም ጥንታዊ እና እጅግ በጣም ብዙ ቅጂዎች ስላሉን የመጽሐፍ ቅዱስን ይዘት በአስተማማኝ ሁኔታ ማወቅ እንችላለን። የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፋዊ ማስረጃዎች አስተማማኝነቱን በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣሉ። ቃሉን እንደሚጠብቅ የገባው አምላካዊ ቃል ኪዳን ደግሞ ዋስትናችን ነው።

ይህ አባባል ከብዙ አቅጣጫ ሲታይ ችግር ያለበት ነው። ሙስሊሞች ቁርአን የቀደሙትን መጻሕፍት ተክቷል ብለው ቢያምኑም፣ መጽሐፍ ቅዱስን አለማንበብ ማለት እስልምና ራሱ አረጋግጣለሁ/እፈጽማለሁ የሚለውን የአይሁድና የክርስትናን መሠረትና ታሪካዊ ዳራ አለማወቅ ማለት ነው። እውነትን ለሚፈልግ ሰው ሁሉንም መረጃ መመርመር ተገቢ ነው። • የቁርአን ምስክርነት፦ ከዚህ በፊት እንደጠቀስኩት (ሱራ 5፡44, 46, 47, 68፤ 10፡94) ቁርአን ራሱ በተገለጠበት ወቅት የነበሩትን ተውራትና ኢንጂል (የሙሴ ሕግጋትና ወንጌል) እንደ “መመሪያና ብርሃን” ይጠቅሳቸዋል፤ እንዲያውም “የመጽሐፉ ሰዎች” (አይሁድና ክርስቲያኖች) በእነርሱ እንዲፈርዱ ያዛል። ቁርአን አረጋግጠዋለሁ የሚለውን መጽሐፍ ሳያነቡ እንዴት ሙሉእ ግንዛቤ ሊገኝ ይችላል? አንድ ነገር ተበርዟል ወይም ተለውጧል የሚል ክስ የሚያቀርብ ወገን፣ ክሱ እውነት መሆኑን ለማረጋገጥ የመጀመሪያውን ወይም ያልተበረዘ ነው የሚለውን ነገር ማንበብና ማነጻጸር ይጠበቅበታል። መጽሐፍ ቅዱስን ሳያነቡ ተበርዟል ማለት በጭፍን መከተል ወይም ባሉባልታ መመራት ይሆናል። • ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ተያያዥነት፦ መጽሐፍ ቅዱስ (ብሉይና አዲስ ኪዳናት) እግዚአብሔር ከሰው ልጆች ጋር ያለውን ግንኙነት፣ የድኅነት እቅዱንና የገባውን ቃል ኪዳን የሚተርክ ታሪካዊና መለኮታዊ መጽሐፍ ነው። በተለይ አዲስ ኪዳን፣ እስልምና “ነቢይ” ብሎ የሚቀበለውን የኢየሱስ ክርስቶስን (ዒሳን) ሕይወት፣ ትምህርት፣ ሥራ፣ ሞትና ትንሣኤ በዝርዝር ያስተምራል። የኢየሱስን ማንነትና ትምህርት በትክክል ለመረዳት ወንጌልን (ኢንጂልን) ማንበብ የግድ ነው። መጽሐፍ ቅዱስን ማንበብ ቁርአን ስለ ኢየሱስና ስለሌሎች ነቢያት የሚሰጠውን ትርክት ከዋናው ምንጭ ጋር ለማነጻጸር ያስችላል። • ለተሟላ እውቀት፦ ማንኛውም ሃይማኖት ተከታይ ስለሌሎች እምነቶች ትክክለኛ ግንዛቤ እንዲኖረው የእነዚያን ሃይማኖቶች መሠረታዊ መጻሕፍት ማንበቡ ጠቃሚ ነው። ይህም ለሃይማኖታዊ ውይይትና መግባባት እንዲሁም የራስን እምነት ከሌሎች አንጻር ለመገምገም ይረዳል። ሙስሊሞች ስለ ክርስትና ትክክለኛውን ትምህርት ለማወቅ ከፈለጉ፣ ከራሳቸው ከመጽሐፍ ቅዱስ ማንበብ ይኖርባቸዋል። • የእግዚአብሔር ሙሉ ቃል፦ ለኛ ለክርስቲያኖች መጽሐፍ ቅዱስ በኢየሱስ ክርስቶስ የተገለጠውና የተፈጸመው፣ በመንፈስ ቅዱስ ምሪት የተጻፈው ብቸኛው ሙሉና ያልተበረዘ የእግዚአብሔር ቃል ነው። እርሱን ማንበብና መታዘዝ የዘላለም ሕይወት መንገድ ነው። ስለዚህ ማንኛውም ሰው የእግዚአብሔርን ሙሉ ፈቃድና የድኅነት መንገድ ለማወቅ መጽሐፍ ቅዱስን ማንበብ ይገባዋል። ማጠቃለያ፣ አንድ ሙስሊም በሃይማኖቱ መጽሐፍ ቅዱስን እንዲያነብ ባይገደድም እንኳ፣ ታሪካዊውን እውነት፣ የእስልምናን የይገባኛል ጥያቄዎች መሠረት፣ የኢየሱስ ክርስቶስን ትክክለኛ ማንነትና ትምህርት፣ እንዲሁም የእግዚአብሔርን የድኅነት እቅድ ሙሉ ገጽታ ለመረዳት መጽሐፍ ቅዱስን ማንበብ እጅግ አስፈላጊና ጠቃሚ ነው። አለማንበብ ራስን ከትልቅ እውቀትና ብርሃን መከልከል ነው።

በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተለያዩ ቦታዎች ላይ አንድን ክስተት በሚዘግቡበት ጊዜ ቁጥሮች ላይ ልዩነት የሚታይባቸው ጥቂት ቦታዎች አሉ። ይህንን እንደ ትልቅ ችግርና የመጽሐፍ ቅዱስን ስህተት የሚያሳይ አድርጎ መቁጠር ግን ትክክል አይደለም። ምክንያቱም፦ • የጥንት አገለባበጥ ስህተቶች ፦ መጽሐፍ ቅዱስ ለሺህ ዓመታት በእጅ ሲገለበጥ የኖረ መጽሐፍ ነው። በጥንት ጊዜ ቁጥሮች የሚጻፉት በፊደላት ወይም በቀላሉ ሊመሳሰሉ በሚችሉ ምልክቶች ነበር። ገልባጮች ባለማወቅ ወይም በግድፈት አንዱን ቁጥር በሌላ መተካት ወይም መሳሳት ይችሉ ነበር። ይህ በሁሉም ጥንታዊ በእጅ በተገለበጡ መጻሕፍት ላይ የሚታይ የታወቀ ክስተት እንጂ የመጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ችግር አይደለም። ለምሳሌ በ2ኛ ሳሙኤል 24፡9 ላይ ዳዊት በቆጠራቸው ጊዜ በእስራኤል 800,000 በይሁዳ 500,000 ሰልፈኞች እንደነበሩ ሲናገር፤ በ1ኛ ዜና መዋዕል 21፡5 ላይ ግን በእስራኤል 1,100,000 በይሁዳ 470,000 እንደነበሩ ይናገራል። ይህ ልዩነት ምናልባት፡- (ሀ) ገልባጭ በቁጥር አጻጻፍ የፈጸመው ስህተት ሊሆን ይችላል፤ (ለ) አንደኛው መጽሐፍ አጠቃላይ ወታደር ሊሆኑ የሚችሉትን ሲቆጥር ሌላኛው ደግሞ በወቅቱ ለውትድርና ዝግጁ የነበሩትን ብቻ በመቁጠሩ ሊሆን ይችላል፤ (ሐ) ቁጥሮቹ የተጠጋጉ በመሆናቸው ሊሆን ይችላል። ዋናው ነጥብ ግን ዳዊት ሕዝቡን መቁጠሩና በዚህም ምክንያት የእግዚአብሔር ቁጣ መምጣቱ በሁለቱም መጻሕፍት መገለጹ ነው። • የጸሐፊው ልዩ ዓላማና አተያይ፦ የተለያዩ የመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊዎች አንድን ታሪክ ሲጽፉ የራሳቸው የሆነ ዓላማና ትኩረት ሊኖራቸው ይችላል። አንዱ ጸሐፊ የአንድን ቡድን አጠቃላይ ቁጥር ሲጠቅስ ሌላኛው ደግሞ ከዚያ ቡድን ውስጥ የተወሰነውን ክፍል ብቻ ለይቶ ሊጠቅስ ይችላል። • የተለያዩ የአቆጣጠር ዘዴዎች፦ አንዳንድ ጊዜ የተለያዩ ክፍሎችን ወይም ቡድኖችን ለመቁጠር የተለያዩ ዘዴዎች ጥቅም ላይ ውለው ሊሆን ይችላል። • ምሳሌያዊ የቁጥር አጠቃቀም፦ በተለይ በትንቢትና ራዕይ መጻሕፍት ውስጥ ቁጥሮች ቀጥተኛ ትርጉማቸው ሳይሆን ምሳሌያዊ ወይም መንፈሳዊ ትርጉም ሊይዙ ይችላሉ (ለምሳሌ ቁጥር 7 ሙላትን፣ ቁጥር 40 ፈተናን ወይም ዝግጅትን ሊያመለክት ይችላል)።

• በዋናው መልእክት ላይ ተጽዕኖ አለማሳደራቸው፦ ከሁሉም በላይ አስፈላጊው ነገር እነዚህ ጥቃቅን የቁጥር ልዩነቶች ምንም ዓይነት መሠረታዊ የክርስትና አስተምህሮ ላይ (ስለ እግዚአብሔር፣ ስለ ክርስቶስ፣ ስለ ድኅነት፣ ስለ ሥነ ምግባር ወዘተ) ተጽዕኖ የማያሳድሩ መሆናቸው ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ ዋናው መልእክትና እውነት በእነዚህ ጥቃቅን የኅዳግ ጉዳዮች አይለወጥም። • ንጽጽር፦ ሙስሊሞች ቁርአን ፍጹም ነው ቢሉም፣ የቁርአንም ጥንታዊ ቅጂዎች ሲመረመሩ የቃላትና የአጻጻፍ ልዩነቶች እንዳሉባቸው የጽሑፍ ተቺዎች ይናገራሉ። ይህ የሚያሳየው የጽሑፍ መተላለፍ ሂደት በተፈጥሮው ለጥቃቅን ለውጦች የተጋለጠ መሆኑን እንጂ የመለኮታዊውን መገለጥ ፍጹምነት የሚጻረር እንዳልሆነ ነው። ስለዚህ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚታዩ ጥቂት የቁጥር ልዩነቶች የመጽሐፉን መለኮታዊነት፣ አስተማማኝነት ወይም ዋና መልእክት አያጎድፉም። እነዚህ ጉዳዮች በጥንታዊ የአገለባበጥ ሂደት የተከሰቱ ወይም በጸሐፊዎች ልዩ ትኩረት የተነሣ የመጡ እንጂ የመጽሐፍ ቅዱስን እውነተኛነት የሚቀንሱ አይደሉም።

ይህ ፍጹም መሠረተ ቢስና በቋንቋ መዛባት ላይ የተመሠረተ የሐሰት ክስ ነው። የመሐመድ ስም (ወይም አሕመድ የሚለው) በማንኛውም የታወቀ ጥንታዊ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂ (በዕብራይስጥ፣ በአራማይክ፣ በግሪክ፣ በግዕዝ፣ በላቲን፣ በሶርያ ወዘተ) ውስጥ ተጽፎ አይገኝም። ይህንን የሚሉ ወገኖች ብዙውን ጊዜ የሚጠቅሷቸው ሁለት ቦታዎች አሉ፤ ሁለቱም ግን ከእውነት የራቁ ናቸው። • መኃልየ መኃልይ ዘሰሎሞን 5፡16፦ በዚህ ጥቅስ የዕብራይስጡ ቃል (ማህማዲም) ይላል። ይህ ቃል የተለመደ የዕብራይስጥ ቅጽል ሲሆን ትርጉሙም “ውድ”፣ “ተወዳጅ”፣ “የሚያስደስት”፣ “ያማረ” ማለት ነው። በዚህ ጥቅስ ላይ ሙሽራይቱ የሙሽራውን አፍ “ጣፋጭ ነው፤ ሁለንተናውም ያማረ (ማህማዲም) ነው” በማለት ውበቱን ለመግለጽ የተጠቀመችበት ቃል ነው። ይህ ቃል (ሀ) በብዙ ቁጥር መልክ የቀረበ ነው (መሐመድ ግን አንድ ሰው ነው)፤ (ለ) የአንድን ሰው አካላዊ ውበት የሚገልጽ ቅጽል እንጂ ስም አይደለም፤ (ሐ) በመላው ብሉይ ኪዳን (ለምሳሌ ሆሴዕ 9፡6, 16፤ ሰቆቃው ኤርምያስ 1፡10, 11) በተመሳሳይ ትርጉም (ውድ ነገር፣ ተወዳጅ ነገር) ጥቅም ላይ የዋለ ቃል ነው። ይህ ቃል የወደፊቱን ነቢይ መሐመድን የሚያመለክት ነው ብሎ መተርጎም የቋንቋውን ሰዋሰው፣ የአውዱን (የፍቅር ግጥም መሆኑን) እና የቃሉን የተለመደ ትርጉም ሙሉ በሙሉ መካድ ነው። አንድም ጥንታዊ አይሁዳዊ ወይም ክርስቲያን ይህንን ቃል እንደ ትንቢት ቆጥሮት አያውቅም። • የዮሐንስ ወንጌል 14፡16, 26፤ 15፡26፤ 16፡7 (ጰራቅሊጦስ)፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሌላ (ፓራቅሌጦስ) እንደሚልክ ቃል ገብቷል። ይህ የግሪክ ቃል ትርጉሙ “አጽናኝ”፣ “ረዳት”፣ “ጠበቃ”፣ “መካሪ” ማለት ነው። ጌታችን ኢየሱስ ይህ ጰራቅሊጦስ ማን እንደሆነ በግልጽ ተናግሯል፤ እርሱም መንፈስ ቅዱስ ነው (ዮሐ. 14፡26 “አብ በስሜ የሚልከው ግን መንፈስ ቅዱስ የሆነው አጽናኝ እርሱ ሁሉን ያስተምራችኋል እኔም የነገርኋችሁን ሁሉ ያሳስባችኋል”)። የተነገሩለት ባህርያትም (ለዘላለም ከእናንተ ጋር ይኖራል ዮሐ. 14፡16፤ ሁሉን ያስተምራል ዮሐ. 14፡26፤ ስለ ኢየሱስ ይመሰክራል ዮሐ. 15፡26፤ የእውነት መንፈስ ነው ዮሐ. 16፡13፤ ኢየሱስን ያከብራል ዮሐ. 16፡14) ፍጹም የሚስማሙት ከመንፈስ ቅዱስ ማንነትና ሥራ ጋር እንጂ ከስድስት መቶ ዓመታት በኋላ ከመጣ ሰው ጋር አይደለም። ጰራቅሊጦስ የሚለው ቃል ተለውጦ ነው እንጂ መጀመሪያ Periklytos (ትርጉሙም “ምስጉን” ማለት ሲሆን ከመሐመድ ወይም አሕመድ ጋር ለማመሳሰል ይሞክራል) የሚል ነበር የሚለው መላምት ምንም ዓይነት የጽሑፍ ማስረጃ የለውም። በሺዎች የሚቆጠሩት ጥንታዊ የግሪክ ቅጂዎች በሙሉ የሚሉት ፓራቅሌጦስ ነው። • የማስረጃ እጦት፦ ስሙ ተለውጧል ወይም ተሰርዟል ለሚለው ክስ ምንም ዓይነት ታሪካዊ ወይም የጽሑፍ ማስረጃ የለም። ከእስልምና በፊት የነበሩ በሺዎች የሚቆጠሩ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች አሉን፤ በአንዳቸውም ውስጥ “መሐመድ” ወይም “አሕመድ” የሚል ስም የለም። ክሱ እውነት እንዲሆን ከመሐመድ መምጣት በፊት በዓለም ዙሪያ የተሰራጩትን በሺዎች የሚቆጠሩ ቅጂዎች በሙሉ በአንድ ጊዜ፣ በአንድ ሴራ፣ ፍጹም በሆነ መንገድ ስሙን ለማጥፋት የተደረገ የተቀናጀ ዘመቻ እንደነበር ማመን ያስፈልጋል፤ ይህም በታሪክ ፈጽሞ የማይታሰብና የማይቻል ነው። ማስረጃው የታለ? ስሙ ሲወጣ ዝም ያለስ ማነው? ማጠቃለያ፣ የመሐመድ ስም በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ነበር የሚለው ክስ ምንም ዓይነት የቋንቋ፣ የአውድ፣ የታሪክ ወይም የጽሑፍ ማስረጃ የሌለው የፈጠራ ወሬ ነው። የተጠቀሱት ቃላት ፍጹም የተለየ ትርጉም ያላቸውና ከአውዳቸው ውጭ ተጠቅሰው የሚቀርቡ ናቸው። ጌታችን ኢየሱስ ቃል የገባው አጽናኝ መንፈስ ቅዱስ ነው።

ከኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያናዊ አስተምህሮ አንጻር፣ መሐመድን ከብሉይ ኪዳን ወይም ከአዲስ ኪዳን ነቢያት ጋር የምናወዳድርበትና በዚያው መሥመር የምንቆጥረው ነቢይ አይደለም። ይህንን የምንልባቸው መሠረታዊ ምክንያቶች አሉ፤ እነዚህም ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ የነቢይነት መመዘኛዎችና ከመሐመድ ሕይወትና መልእክት ንጽጽር የሚመነጩ ናቸው። ከቀደምት ነቢያት ጋር መመሳሰል ሳይሆን መሠረታዊ ልዩነቶችና ቅራኔዎች እንዳሉ እናምናለን። 1. መለኮታዊ ጥሪ እና ማረጋገጫ፦

o መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት፦ የእግዚአብሔር ጥሪ ግልጽ፣ ቀጥተኛና ብዙውን ጊዜም በማያጠራጥሩ ተአምራት የተደገፈ ነበር። ሙሴ ከተቃጠለ ቁጥቋጦ ውስጥ የእግዚአብሔርን ድምፅ ሰማ፤ ፈርዖን ፊት ታላላቅ ምልክቶችን አደረገ። ኤልያስ በቀርሜሎስ ተራራ የእግዚአብሔርን እሳት ከሰማይ አወረደ። ኢሳይያስ በቤተ መቅደስ ግልጽ የሆነ የክብር ራእይ አየ። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን፣ ግልጽና ዓላማ ያላቸውን ተአምራት አድርጓል፤ ይህም መለኮታዊ ሥልጣኑን አረጋግጧል። ሐዋርያትም በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ድንቅ ምልክቶችን አድርገዋል። o መሐመድ፦ በእስልምና ትውፊት መሠረት፣ የመሐመድ የመጀመሪያ የመገለጥ ተሞክሮ በፍርሃት፣ በጭንቀትና ማንነቱን ባልለየ መንፈሳዊ አካል (በኋላ ገብርኤል እንደሆነ የተነገረለት) መታፈንን ያካተተ ነበር። ይህ ሁኔታ መጽሐፍ ቅዱስ ከሚገልጻቸው ግልጽ፣ የተረጋጉና ማንነታቸው ከማያጠራጥረው ከእግዚአብሔር ጋር ከነበሩ ግንኙነቶች በእጅጉ ይለያል። ለእርሱ የሚነገሩት ተአምራት (ጨረቃን መሰንጠቅ፣ የሌሊት ጉዞ) በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት ከተደረጉት ይፋዊ፣ ታሪካዊና አስተማሪ ተአምራት በባሕሪያቸው የተለዩና ታሪካዊ ማረጋገጫም ያነሳቸዋል። 2. ከቀደመው መለኮታዊ መገለጥ ጋር መስማማት፦

o መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት፦ እውነተኛ ነቢይ ፈጽሞ የቀደመውን የእግዚአብሔርን ቃል አይቃረንም። ይልቁንም ያብራራል፣ ያጸናል፣ ለትውልዱ ወቅታዊ ያደርጋል፣ በተለይም ስለ እግዚአብሔር ማንነት፣ ስለ ቃል ኪዳኑና ስለ መሲሑ ተስፋ የተነገረውን ያረጋግጣል። o መሐመድ፦ ይህ ዋነኛውና መሠረታዊው የልዩነት ነጥብ ነው። የመሐመድ መልእክት (እስልምና) ከመጽሐፍ ቅዱስ (ከአይሁድና ክርስትና) መሠረታዊ አስተምህሮዎች ጋር በፍጹም ይቃረናል፦  የእግዚአብሔር ባሕርይ፦ እስልምና የሥላሴን አንድነትና ሦስትነት፣ የእግዚአብሔርን አባትነትና የክርስቶስን ልጅነት ሙሉ በሙሉ ይክዳል። መጽሐፍ ቅዱስ ግን የእግዚአብሔርን አንድነት እያጸና፣ በብሉይ ፍንጭ የሰጠውንና በአዲስ ኪዳን የገለጠውን የሥላሴን ምሥጢርና የኢየሱስ ክርስቶስን የአብ አንድያ ልጅነት ያስተምራል።

 የኢየሱስ ክርስቶስ ማንነትና ሥራ፦ እስልምና ኢየሱስን ከነቢያት አንዱ እንደሆነ እንጂ አምላክ፣ የእግዚአብሔር ልጅ፣ የዓለም መድኃኒት እንደሆነ አይቀበልም። በመስቀል ላይ መሞቱንና ከሙታን መነሣቱንም ይክዳል። ክርስትና ግን የክርስቶስ አምላክነት፣ ሥጋ መልበስ፣ መስቀሉና ትንሣኤው የእምነቱ ሁሉ ማእከልና የድኅነታችን መሠረት እንደሆነ ያስተምራል።  የቅዱሳት መጻሕፍት ሥልጣን፦ እስልምና መጽሐፍ ቅዱስ እንደተበረዘና በቁርአን እንደተተካ ያስተምራል። ክርስትና መጽሐፍ ቅዱስ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት፣ ያልተበረዘና ለድኅነት ጥበብን የሚሰጥ የእግዚአብሔር ቃል እንደሆነ ያምናል።  የድኅነት መንገድ፦ እስልምና ድኅነት በአላህ ፈቃድና በሰው መልካም ሥራና መታዘዝ እንደሚገኝ ሲያስተምር፣ ክርስትና ግን ድኅነት በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛዊ ሥራ በማመን፣ በእግዚአብሔር ጸጋ በነጻ እንደሚገኝ ያስተምራል። o ቅዱስ ጳውሎስ በገላትያ 1፡8-9 ላይ “ነገር ግን እኛ ብንሆን ወይም ከሰማይ መልአክ፥ ከሰበክንላችሁ ወንጌል የሚለይ ወንጌልን ቢሰብክላችሁ፥ የተረገመ ይሁን። አስቀድመን እንዳልን እንዲሁ አሁን ሁለተኛ እላለሁ፥ ከተቀበላችሁት የተለየውን ማንም ቢሰብክላችሁ የተረገመ ይሁን።” በማለት 1 ያስጠነቀቀው ይህንን ነው። ከመጀመሪያው የሐዋርያት ወንጌል ጋር የሚቃረን ማንኛውም መልእክት፣ የመጣው ከየትም ይሁን ከማን፣ ተቀባይነት የለውም። 3. ትንቢታዊ ትክክለኛነት፦

o መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት፦ ማንነታቸውንና መልእክታቸውን የሚያረጋግጡ ግልጽ፣ የተወሰኑና በትክክል የተፈጸሙ ትንቢቶችን ተናግረዋል (ዘዳግም 18፡21-22)። በተለይም ስለ መሲሑ መምጣት፣ ሕይወት፣ ሞትና ትንሣኤ የተነገሩት ትንቢቶች በኢየሱስ ክርስቶስ በዝርዝር ተፈጽመዋል። o መሐመድ፦ እስልምና በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለ መሐመድ የተነገሩ ትንቢቶች አሉ ቢልም (ይህም ከላይ እንደተመለከትነው መሠረተ ቢስ ነው)፣ እርሱ ራሱ የተናገራቸው ትንቢቶች እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ነቢያት ትንቢቶች ግልጽነት፣ ዝርዝርነትና የማያጠራጥር ታሪካዊ ፍጻሜ የላቸውም። 4. ሥነ ምግባራዊ አስተምህሮ እና ሕይወት፦

o መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት፦ ምንም እንኳን ሰብዓዊ ድካም ቢኖርባቸውም፣ የነቢያት ሕይወትና ትምህርት በአጠቃላይ የእግዚአብሔርን ቅድስና፣ ፍትሕና ፍቅር ለማንጸባረቅ ይጥሩ ነበር። በተለይም ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም የሆነውን የሞራል ልዕልና አሳይቷል።

o መሐመድ፦ (ይህንን ነጥብ በከፍተኛ ጥንቃቄና አክብሮት መያዝ ያስፈልጋል፤ ትኩረቱ ሥነ-መለኮታዊና አስተምህሮታዊ እንጂ ግለሰባዊ ጥቃት መሆን የለበትም።) አንዳንድ የመሐመድ ሕይወት ገጽታዎችና አስተምህሮዎች (ለምሳሌ፡ ጦርነትንና ሃይማኖትን በሰይፍ ማስፋፋትን በተመለከተ የወጡ ትዕዛዞች፣ የጋብቻ ሕጎች፣ በምርኮኞችና በጠላቶች ላይ ስለተወሰዱ እርምጃዎች የሚነገሩ ትውፊቶች) ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ በተለይም ከክርስቶስ የፍቅርና የይቅርታ አስተምህሮ እንዲሁም ከብሉይ ኪዳን የፍትሕ መርሆዎች ጋር ሲነጻጸሩ ከፍተኛ ልዩነት ይታይባቸዋል። ዋናው ቁምነገር በመልእክቱ ውስጥ ያለው የስነ-ምግባር ይዘትና አንድምታ ከወንጌል የጸጋና የፍቅር መልእክት ጋር ያለው መሠረታዊ ልዩነት ነው። 5. ወደ ክርስቶስ ማመልከት፦

o መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነቢያት፦ ሁሉም የብሉይ ኪዳን ነቢያት በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ወደ መሲሑ፣ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ያመለክቱ ነበር። የአዲስ ኪዳን አገልግሎት ደግሞ የክርስቶስን ማንነትና ሥራ ያረጋግጣል።

o መሐመድ፦ ክርስቶስን እንደ ነቢይ ብቻ በመቁጠርና መለኮታዊ ማንነቱንና ቤዛዊ ሥራውን በመካድ፣ ከክርስቶስ ልዩና ማዕከላዊ የድኅነት ሚና ወደ ራሱ (እንደ መጨረሻ ነቢይ) ያመለክታል። ማጠቃለያ : በእነዚህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መመዘኛዎች ስንመዝነው፣ መሐመድ የእግዚአብሔር እውነተኛ ነቢይ ነው ብለን አንቀበልም። መልእክቱ ከቀደመው መለኮታዊ መገለጥ ጋር ከመስማማት ይልቅ በመሠረታዊነት ይቃረናል። የክርስትና እምነት ማዕከል ከሆነው ከኢየሱስ ክርስቶስ ማንነትና ሥራ ጋር ይጋጫል። ስለዚህ ከቀደምት ነቢያት ጋር መሠረታዊና የማይታረቁ ልዩነቶች እንጂ ተመሳሳይነቶች የሉትም።

ይህ አባባል ሙሉ በሙሉ ስህተት ሲሆን ክርስትናን እንደ ጊዜያዊና ማብቂያ እንዳለው ሃይማኖት አድርጎ ከመቁጠር የመነጨ ነው። እውነቱ ግን ፍጹም የተለየ ነው። 1. ክርስትና “አያረጅም”፦ ክርስትና የተመሠረተው በጊዜያዊ አስተምህሮዎች ወይም በሚለዋወጥ ፍልስፍና ላይ ሳይሆን፣ በዘላለማዊው፣ ሥጋ በለበሰው የእግዚአብሔር ቃል፣ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ነው (ዮሐ. 1፡14)። እርሱ “ትናንትና ዛሬ እስከ ለዘላለምም ያው ነው” (ዕብ. 13፡8)። ወንጌሉም “የዘላለም ወንጌል” (ራእ. 14፡6) ነው። ስለዚህ ክርስትና ጊዜ የሚሽረው ወይም “የሚያረጅ” እምነት አይደለም። 2. የክርስቶስ መገለጥ የመጨረሻና ፍጹም ነው፦ እግዚአብሔር በብሉይ ኪዳን በነቢያት በኩል ከተናገረ በኋላ፣ “በዚህ ዘመን መጨረሻ ለእኛ በልጁ ተናገረን” (ዕብ. 1፡1-2)። የኢየሱስ ክርስቶስ መገለጥ የእግዚአብሔር የመጨረሻው፣ ፍጹሙና ከሁሉ የላቀው መገለጥ ነው። እርሱ የሕግና የነቢያት ፍጻሜ ነው (ማቴ. 5፡17፤ ሮሜ 10፡4)። ከእርሱ በኋላ የሚመጣ፣ እርሱን የሚሽር ወይም የሚያርም ሌላ መገለጥ ወይም “የበለጠ” ነቢይ የለም። ይህንን መካድ የክርስቶስን አምላክነትና የሥራውን ፍጹምነት መካድ ነው። 3. ክርስቶስ ፍጻሜ እንጂ ደረጃ አይደለም፦ ክርስትና ኢየሱስ ክርስቶስ የብሉይ ኪዳን ሕግና የነቢያት ትንቢት ፍጻሜ መሆኑን ያስተምራል (ማቴ. 5፡17)፤ እርሱ በነቢያት ሰንሰለት ውስጥ አንድ ነቢይ ብቻ ሳይሆን ሥጋ የለበሰው አምላክ (ቃል ሥጋ ሆነ - ዮሐ. 1፡1, 14) እና የእግዚአብሔር የመጨረሻውና ፍጹም መገለጥ ነው (ዕብ. 1፡1-2 “ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥ ሁሉን ወራሽ ባደረገው ደግሞም ዓለማትን በፈጠረበት በልጁ በዚህ ዘመን መጨረሻ ለእኛ ተናገረን”)። ከእርሱ በኋላ የሚመጣና እርሱን የሚሽር ወይም “የሚያድስ” ሌላ ነቢይ አያስፈልግም። 4. የመንፈስ ቅዱስ የማያቋርጥ ሥራ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያንን ከማቋቋም ባለፈ፣ እርሷን የሚመራ፣ የሚያስተምርና ሕያው የሚያደርግ መንፈስ ቅዱስን ልኳል (ዮሐ. 14፡16, 26፤ 16፡13)። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን ጨምሮ ሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያን የምታምነው፣ ይህ መንፈስ ቅዱስ “ለቅዱሳን አንድ ጊዜ ፈጽሞ የተሰጠውን እምነት” (ይሁዳ 1፡3) ሳይበረዝ እየጠበቀ፣ ቤተ ክርስቲያንን ከውስጥ ሁልጊዜ እንደሚያድሳት ነው። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያን ከውጭ የሚመጣና የተለየ መልእክት የሚያመጣ “አዳሽ” አያስፈልጋትም። እውነተኛ መንፈሳዊ መታደስ የሚመጣው ወደ ክርስቶስና ወደ ሐዋርያዊው ትምህርት በመመለስ እንጂ ከዚያ በመራቅ አይደለም። 5. እስልምና “መታደስ” ሳይሆን “መተካት” ነው፦ “መታደስ” ማለት የነበረውን መሠረት ሳያፈርሱ ማደስ፣ ማጽዳት፣ ወደ ቀደመ ክብሩ መመለስ ማለት ነው። እስልምና ግን ይህንን አያደርግም። ይልቁንም የክርስትናን መሠረታዊ አስተምህሮዎች (ሥላሴን፣ የክርስቶስን አምላክነትና ቤዛነት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣን) ሙሉ በሙሉ በመካድና በሌላ አስተምህሮ (ተውሒድ፣ ቁርአን፣ ሸሪዓ) በመተካት አዲስ ሃይማኖት መሥርቷል። ይህ የነበረውን ቤት አድሶ ከመጠቀም ይልቅ፣ አሮጌውን ቤት ሙሉ በሙሉ አፍርሶ በቦታው ላይ አዲስና የተለየ ቤት እንደመገንባት ነው። ስለዚህ እስልምና ክርስትናን “ሊያድስ” አልመጣም፤ ሊተካው እንጂ። 6. “የመበረዝ” ክስ እንደ ሽፋን፦ ክርስትና ተበርዟልና መታደስ/መተካት ያስፈልገዋል የሚለው ክስ፣ ለእስልምና መምጣት እንደ ምክንያት ይቀርባል። ነገር ግን ከዚህ በፊት በሰፊው እንደተመለከትነው፣ መጽሐፍ ቅዱስ ተበርዟል የሚለው ክስ ታሪካዊና ጽሑፋዊ መሠረት የለውም። ስለዚህ “የመታደስ” አስፈላጊነት መነሻው ራሱ ውድቅ ነው። ያልተበረዘውና በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የተጠበቀው የክርስቶስ ወንጌል፣ በሌላ ሃይማኖት መተካት አያስፈልገውም። ማጠቃለያ : ክርስትና በዘላለማዊው ክርስቶስ ላይ የተመሠረተና በመንፈስ ቅዱስ የሚታደስ ሕያው እምነት እንጂ፣ ያረጀና መታደስ የሚያስፈልገው ሃይማኖት አይደለም። የክርስቶስ መገለጥ የመጨረሻና ፍጹም ነው። እስልምና ክርስትናን ለማደስ ሳይሆን፣ በመሠረታዊነት የሚቃረን የተለየ መልእክት በማምጣት ሊተካው የመጣ ሃይማኖት ነው። ስለዚህ መሐመድ ያረጀውን ክርስትና ለማደስ መጣ የሚለው አባባል ፍጹም ስህተትና የክርስትናን ምንነት ያላገናዘበ ነው።

ቤተ ክርስቲያን የምታምነውና መጽሐፍ ቅዱስም በማያሻማ ቋንቋ የሚናገረው አብርሃም በእግዚአብሔር ትእዛዝ ለመሥዋዕት እንዲያቀርብ የታዘዘው የተስፋ ልጁን ይስሐቅን ነው። • ግልጽ የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል፦ ኦሪት ዘፍጥረት 22፡2 ላይ እግዚአብሔር አብርሃምን እንዲህ ሲል ያዘዋል፦ “አለውም፦ የምትወደውን አንድ ልጅህን ይስሐቅን ይዘህ ወደ ሞሪያም ምድር ሂድ፤ እኔም በምጠቁምህ በአንድ ተራራ ላይ በዚያ መሥዋዕት አድርገህ ሠዋው።” ጥቅሱ ልጁ ማን እንደሆነ በስም ይጠራዋል - ይስሐቅ። • “አንድ ልጅህን” የሚለው አገላለጽ፦ አብርሃም ከይስሐቅ በፊት እስማኤልን ወልዶ የነበረ ቢሆንም፣ ይስሐቅ እግዚአብሔር ከሣራ ለአብርሃም በተአምር እንዲወለድ የገባውን የቃል ኪዳን ተስፋ የተሸከመ ልዩ ልጅ ነበር (ዘፍ. 17፡19, 21፤ 18፡10-14፤ 21፡1-3)። ከዚህም በላይ መሥዋዕቱ በሚታዘዝበት ጊዜ እስማኤልና እናቱ አጋር ከአብርሃም ቤት ተለይተው ሄደው ነበር (ዘፍ. 21፡9-21)። ስለዚህ ከተስፋው ቃል ኪዳን አንጻር (መሲሑ የሚወለድበት የትውልድ መስመር) ይስሐቅ በወቅቱ ለአብርሃም እንደ “አንድያ” ልጁ ነበር። የዕብራውያን መልእክት 11፡17ም ይህንን ያረጋግጣል፤ አብርሃም “አንድ ልጁን” (በግሪኩ μονογενῆ - ሞኖጌኔ) አቀረበ ይላል፤ ይህም የተስፋውን ልጅ ይስሐቅን ያመለክታል። • የትረካው ፍሰት፦ የመላው የዘፍጥረት መጽሐፍ ትረካ የሚያተኩረው በእግዚአብሔር የድኅነት እቅድ ውስጥ ወሳኝ የሆነውን የይስሐቅን መወለድ ነው። በዘፍጥረት 22 ላይ የቀረበው ፈተና የአብርሃምን እምነት በዚያ ተስፋ (በይስሐቅ በተመሰለው) ላይ ምን ያህል እንደሆነ የሚለካ የመጨረሻ ፈተና ነበር። እስማኤልን መሠዋት ከቃል ኪዳኑ ተስፋ አንጻር ያን ያህል ሥነ-መለኮታዊ ክብደት አይኖረውም ነበር። • የአይሁድና የክርስትና ትውፊት፦ የአይሁድ ትውፊት በሙሉ የሚለው አብርሃም የሠዋው ይስሐቅን እንደሆነ ነው። ቤተ ክርስቲያንም ከመጀመሪያው ዘመን ጀምራ የይስሐቅን መሠዋት (አኬዳ) እግዚአብሔር አብ አንድ ልጁን ኢየሱስ ክርስቶስን ለዓለም ቤዛ አድርጎ የሰጠበት ምሳሌ እንደሆነ ታስተምራለች። ይህ ምሳሌያዊ ትርጉም ሙሉ በሙሉ የተመሠረተው መሥዋዕት የቀረበው ይስሐቅ ነው በሚለው እውነት ላይ ነው። • የቁርአን አሻሚነትና የእስልምና ትርጓሜ፦ ቁርአን (ለምሳሌ ሱራ 37፡99-113) አብርሃም ልጁን ለመሠዋት መስማማቱን ቢገልጽም፣ በመሠዊያው ታሪክ ክፍል ውስጥ የልጁን ስም በግልጽ አይጠቅስም። ስለ ይስሐቅ የምሥራች የተነገረው የመሠዋዕቱ ክስተት ከተገለጸ በኋላ ነው (ሱራ 37፡112)። አብዛኛው የእስልምና ትውፊት የተሠዋው እስማኤል ነው ብሎ ቢተረጉምም፣ ይህ ግን የቁርአንን ክፍተት ለመሙላት የተደረገ የኋለኛ ዘመን ትርጓሜ ይመስላል፤ ምናልባትም የእስማኤልን የዘር ሐረግ ከፍ ለማድረግ ካለው ፍላጎት የመነጨ ሊሆን ይችላል። አንዳንድ ቀደምት ሙስሊም ሊቃውንት እንኳ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር በሚስማማ መልኩ የተሠዋው ይስሐቅ እንደሆነ ያምኑ ነበር። ማጠቃለያ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ዘገባ በዘፍጥረት 22 ላይ ግልጽና በማያሻማ ቋንቋ አብርሃም ለመሠዋት የታዘዘው ይስሐቅን መሆኑን ይናገራል። ይህ እውነት ለአይሁድም ሆነ ለክርስቲያኖች የእግዚአብሔርን ቃል ኪዳንና የክርስቶስን ቤዛዊ መሥዋዕት ምሳሌነት ለመረዳት መሠረታዊ ነው። የተሠዋው እስማኤል ነው የሚለው አባባል ግልጹን የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል የሚቃረንና አሻሚ በሆነ የቁርአን ክፍል ላይ በተሰጠ የኋለኛ ዘመን ትርጓሜ ላይ የተመሠረተ ነው።

ቁርአን “ለእርሱ ሚስት ሳይኖረው እንዴት ለእርሱ ልጅ ይኖረዋል?” (6:101) የሚለው ጥያቄ መለኮታዊውን ልጅነት በሥጋዊ ግንኙነት ብቻ ለመረዳት ከመሞከር የሚመጣ ስህተት ነው። ክርስትና እግዚአብሔርን እንደ ሰው ሥጋዊ ግንኙነት ፈጽሟል ብሎ አያምንም።

• መለኮታዊ ልጅነት፡ የክርስቶስ 'የእግዚአብሔር ልጅ' መባል እንደ ፀሐይና ብርሃኗ፣ ወይም እንደ እሳትና ሙቀቷ ያለ 'የባሕርይ' መወለድ ነው። ብርሃን ከፀሐይ ሲወለድ ፀሐይ ሚስት አያስፈልጋትም፤ ቃላችን ከአእምሯችን ሲወለድ ሚስት አያስፈልገንም። ክርስቶስም የእግዚአብሔር 'ቃል' እና 'ጥበብ' ስለሆነ ከአብ ያለ ሚስት ተወለደ።
• ከባሕርይ የተገኘ፡ ልጅ ከአባቱ ባሕርይ እንደሚካፈል ሁሉ፣ ክርስቶስም ከአብ መለኮታዊ ባሕርይ የተገኘ በመሆኑ 'ልጅ' ተባለ። ይህም የባሕርይ አንድነትን እንጂ የሥጋ ትውልድን አያመለክትም።

ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እንደመሆኑ መጠን ፍጹም ሰውም ነው። ጸሎቱ የመለኮቱ ድካም ሳይሆን የሰውነቱ (የትስብእት) ሥራና ለእኛ ምሳሌ የመሆኑ ማስረጃ ነው።

• ለእኛ ምሳሌ ለመሆን፡ ጌታችን በሥጋ ሲገለጥ ሊያስተምረን የመጣው በቃል ብቻ ሳይሆን በተግባር ጭምር ነው። እኛ እንዴት ወደ አባታችን መጸለይ እንዳለብን ሊያሳየን ራሱ ጸለየ። እርሱ 'ጸልዩ' ብሎ አዞን እርሱ ባይጸልይ ኖሮ ትምህርቱ ጎደሎ ይሆን ነበር።
• ትሕትናን ለማስተማር፡ እንደ ሰውነቱ ራሱን ዝቅ አድርጎ ወደ አብ መጸለዩ፣ እኛ ለፈጣሪያችን ያለብንን ታዛዥነት የሚያሳይ ነው።
• ሁለቱ ባሕርያት፡ እንደ ሰው ይጸልያል፤ እንደ አምላክ ግን ጸሎትን ይሰማል፣ ተአምራትን ያደርጋል። አልዓዛርን ከመቃብር ሲያስነሳ የጸለየው በዚያ የነበሩት ሰዎች አብ እንደላከው እንዲያምኑ እንጂ ረዳት ፈልጎ አልነበረም (ዮሐ 11:42)።

አንድ ንጉሥ በዙፋኑ ላይ ተቀምጦ ዘውድ ጭኖ 'እኔ ንጉሥ ነኝ' ማለት አይጠበቅበትም፤ ሥራውና ዙፋኑ ይናገራሉ። ክርስቶስም አምላክነቱን በቃሉ ብቻ ሳይሆን በሥልጣኑና በማንነቱ ገልጿል።

• መለኮታዊ ይገባኛል ፡ “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ 10:30)፣ “እኔን ያየ አብን አይቷል” (ዮሐ 14:9) የሚሉት ቃላት ከአምላክነት በቀር ለማን ይነገራሉ? አይሁድ አምላክነቱን ስለተረዱ ነው 'ራስህን አምላክ ታደርጋለህ' ብለው ሊወግሩት የሞከሩት (ዮሐ 10:33)።
• አምልኮን መቀበሉ፡ ቶማስ “ጌታዬና አምላኬ” ብሎ ሲሰግድለት “አምላክ አይደለሁም” አላለውም (ዮሐ 20:28)። ዓይነ ስውሩ ሲሰግድለት “አምላክ አይደለሁም” አላለም (ዮሐ 9:38)። ቅዱሳንና መላእክት ግን አምልኮን ሲከለክሉ እናያለን (ሐዋ 14:15፣ ራእይ 22:9)።
• የአምላክ ሥራ፡ ኃጢአትን ይቅር ማለት፣ ሙታንን በገዛ ሥልጣኑ ማስነሳት፣ በባሕር ላይ መራመድና ነፋሳትን ማዘዝ የአምላክ ብቻ ሥራ ሆኖ ሳለ እርሱ ግን ፈጽሞታል።

እስልምና ወንጌልን 'በጂብሪል' የወረደ አንድ ጥራዝ መጽሐፍ አድርጎ ቢጠብቅም፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊው 'ወንጌል' ግን የክርስቶስ የሕይወት ታሪክና ትምህርት ነው።

• የመንፈስ ቅዱስ አመራር፡ “ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፤ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተገፋፍተው ተናገሩ” (2ጴጥ 1:21)። መጽሐፉን ሰዎች ቢጽፉትም፣ መሪውና ቃሉን የሰጠው ግን እግዚአብሔር ነው።
• የዓይን ምስክሮች፡ ወንጌላውያን የታዩና የተሰሙ እውነተኛ ታሪኮችን ነው የዘገቡት። “ስለ ሕይወት ቃል ከመጀመሪያው የነበረውንና የሰማነውን በዓይኖቻችንም ያየነውን... እንናገራለን” (1ዮሐ 1:1)። ይህም ወንጌልን ታማኝና ታሪካዊ ሰነድ ያደርገዋል።
• መጻፍ መለኮታዊ ነው፡ እግዚአብሔር ሙሴንም ሆነ ነቢያትን 'ጻፍ' ብሎ አዟቸዋል። ወንጌላውያንም ያዩትንና የተማሩትን በመንፈስ ቅዱስ ረዳትነት መመዝገባቸው ቃሉን ሰማያዊ ያደርገዋል።

ክርስቶስ ሲራብና ሲጠማ የራበውና የጠማው መለኮቱ ሳይሆን የተዋሐደው ሥጋ ነው። ይህም አምላክ በሥጋ መገለጡን የሚያረጋግጥ ትልቅ ማስረጃ ነው።

• ፍጹም ሰው መሆኑ፡ ክርስቶስ ካልራበና ካልጠማ 'ሰው' አልሆነም ማለት ነው። ሰው ካልሆነ ደግሞ ለሰው ልጅ መሞት አይችልም ነበር። ስለዚህ ረሃቡና ጥማቱ የእኛን ድካም መካፈሉን ያሳያል።
• ተለዋጭነትና ኃይል፡ በሥጋው ተራበ፤ ነገር ግን በአምላክነቱ አምስት እንጀራ አባዝቶ አምስት ሺህ ሰዎችን አጠገበ። በሥጋው ተጠማ፤ ነገር ግን በአምላክነቱ የሕይወት ውሃ ምንጭ መሆኑን ገለጸ።
• የፍቅር ጥልቀት፡ ሰማይና ምድርን በቃሉ የፈጠረ አምላክ፣ ስለ እኛ ፍቅር ሲል መራቡና መጠማቱ የእርሱን ታላቅነት እንጂ ድካሙን አያመለክትም።

ይህ ቃል በባሕርይ መበላለጥን ሳይሆን፣ ክርስቶስ ራሱን ዝቅ አድርጎ በሥጋ የተገለጠበትን የማዳን ሥራ ያሳያል።

• በተልእኮ ደረጃ፡ አብ 'ላኪ' ወልድ 'ተላኪ' በመሆኑ፣ በተልእኮው ደረጃ ተላኪው ላኪውን ያከብራል፤ 'ይበልጣል' ይላል። ልክ አንድ አምባሳደር የላከው መንግሥት ከእኔ ይበልጣል እንደሚለው ሁሉ፣ ነገር ግን አምባሳደሩም ሆነ ንጉሡ በዜግነትና በባሕርይ አንድ ናቸው።
• እንደ ሰውነቱ፡ ክርስቶስ እንደ ሰውነቱ ከአብ ያንሳል፤ እንደ አምላክነቱ ግን ከአብ ጋር አንድ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ “ከመላእክት ጥቂት አነስ ብሎ እናየዋለን” (ዕብ 2:9) ያለው በሥጋ መገለጡን ለማመልከት ነው።
• ራሱን ዝቅ ማድረጉ፡ ፊልጵስዩስ 2:6-7 ላይ “በእግዚአብሔር መልክ ሲኖር ሳለ... ራሱን ባዶ አደረገ የባሪያንም መልክ ያዘ” ይላል። ይህ ዝቅታው ለእኛ ሲል የተቀበለው ነው እንጂ የባሕርይ መለወጥ አይደለም።

ክርስቶስ ሁሉን አዋቂ አምላክ ነው። ነገር ግን እንደ መምህርነቱ ለደቀ መዛሙርቱ ጊዜውን ሊነግራቸው ስላልፈለገ 'እንደ ሰው' አላውቅም አለ።

• የመምህር ጥበብ፡ አንድ መምህር የፈተናውን ጥያቄ አስቀድሞ ተማሪዎቹ ቢጠይቁት 'አላውቅም' ሊል ይችላል፤ ይህ ዕውቀት ስለሌለው ሳይሆን ለተማሪዎቹ ጥቅም ሲል ነው። ክርስቶስም ደቀ መዛሙርቱ በንቃት እንዲጠብቁ እንጂ በሰዓት ስሌት እንዲዘናጉ ስላልፈለገ ምስጢሩን ጠበቀ።
• ሁሉን አዋቂነቱ፡ ቅዱስ ጴጥሮስ “ጌታ ሆይ አንተ ሁሉን ታውቃለህ” (ዮሐ 21:17) ሲለው ክርስቶስ 'አልሳሳህም' አላለውም። ሰማይና ምድርን የፈጠረና ዓለምን የሚፈርድ አምላክ የፍርዱን ቀን አያውቅም ማለት ቅራኔ ነው።
• እንደ ሰውነቱ፡ አንዳንድ ሊቃውንት ይህ ቃል እንደ ሰውነቱ ያለውን ወገን ያሳያል ይላሉ፤ ነገር ግን በመለኮቱ ሁሉን ያውቃል።

እግዚአብሔር በኦሪት ዘፍጥረት 1:26 ላይ “ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር” ማለቱ በባሕርዩ ሦስትነት (ሥላሴ) እንዳለ ያሳያል።

• የክብር ብዛት አይደለም፡ በዕብራይስጥ ቋንቋ ለክብር ተብሎ ባለብዙ ቁጥር መጠቀም በዚያ ዘመን አልነበረም። ስለዚህ ይህ ቃል የአብ፣ የወልድና የመንፈስ ቅዱስን ምክክር የሚያሳይ ነው።
• የተዋሐደ አንድነት፡ “አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው” (ዘዳ 6:4) የሚለው ቃል በዕብራይስጥ 'ኤሐድ' ሲሆን፣ ትርጉሙም 'የተዋሐደ አንድነት' ማለት ነው። ልክ አንድ ዘለላ ወይን ብዙ ፍሬዎች ቢኖሩትም አንድ ዘለላ እንደሚባል፣ ወይም ወንድና ሴት ሲጋቡ 'አንድ ሥጋ' እንደሚባሉ (ዘፍ 2:24) እግዚአብሔርም በባሕርይ አንድ በሥም ሦስት ነው።

በመዝሙረ ዳዊት ላይ «ጌታ ጌታዬን፦ ጠላቶችህን ለእግርህ መርገጫ እስካደርግልህ ድረስ በቀኜ ተቀመጥ አለው» (መዝ 109:1) ተብሎ የተጻፈው ትንቢታዊ ቃል፣ ክርስቶስ ራሱ አይሁድን የሞገተበትና አምላክነቱን ያረጋገጠበት ታላቅ ምስጢር ነው (ማቴ 22:44)። ብዙ ጊዜ የእስልምና ወገኖች ይህንን ቃል እንደ ሰዋዊ 'አቅጣጫ' በመውሰድ 'ክርስቶስ ከአምላክ አጠገብ ከተቀመጠ ሁለት አምላክ ሊሆን ነው?' ወይም 'አምላክ ቀኝና ግራ አለው ወይ?' የሚሉ ጥያቄዎችን ያነሳሉ። ሆኖም ግን መጽሐፍ ቅዱስን ስናጠና 'ቀኝ' የሚለው ቃል ሥጋዊ አቅጣጫን ሳይሆን መለኮታዊ 'ሥልጣንን፣ ኃይልንና ባሕርያዊ እኩልነትን' የሚያመለክት ዘይቤያዊ አገላለጽ መሆኑን እንረዳለን።

እግዚአብሔር በባሕርዩ መንፈስ ስለሆነ (ዮሐ 4:24) እንደ ሰው ሥጋዊ ብልት፣ ቀኝና ግራ የለውም። መጽሐፍ ቅዱስ «ቀኝህ አቤቱ በኃይል ከበረች፤ ቀኝህ አቤቱ ጠላትን ቀጠቀጠች» (ዘጸ 15:6) ሲል እግዚአብሔር ግራ እጅ ኖሮት በቀኙ መታ ማለት ሳይሆን፣ ፍጹም ኃይሉንና ሥልጣኑን መግለጡን ለማሳየት ነው። ስለዚህ ክርስቶስ 'በቀኝ ተቀመጠ' ማለት በሥጋው (በሰውነቱ) የፈጸመው የማዳን ሥራ ተጠናቆ፣ ያ የተዋሐደው ሥጋ ከመለኮቱ ጋር በሰማያዊ ሥልጣንና ክብር ከአብ ጋር እኩል መሆኑ ተገለጠ ማለት ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ፦ «ከመላእክት ይልቅ እጅግ የሚበልጥ ስም በወረሰ መጠን እንዲሁ ከእነርሱ ይልቅ እጅግ በልጦ ተገኘ» (ዕብ 1:4) በማለት የገለጸው ይህንኑ አምላካዊ ድልና ክብር ነው።

ለእስልምና ወገኖች የሚሆን ጠንካራ ምላሽ፦ በቁርአን ውስጥም ቢሆን አላህ 'እጅ' (ያድ) እንዳለው (ሱራ 48:10) ወይም በዙፋን (አርሽ) ላይ 'እንደተቀመጠ' (ሱራ 20:5) ተጽፏል። በዚህ ነጥብ ላይ ሙስሊሞች የሁለት ጎራ ክርክር አላቸው፤ አንዳንዶቹ (እንደ ሳላፊያ/አህለል ሀዲስ) 'አላህ እንደተባለው እጅና ፊት አለው' ብለው አካላዊ ባሕርያትን ሲያጸኑ ፣ ሌሎች ደግሞ (እንደ አሽዓሪና ማቱሪዲ ወይንም በሃገራችን አንደ አህባሾች) እነዚህን ቃላት 'ኃይልና ሥልጣን' በሚል በምስጢር ይተረጉሟቸዋል። መጽሐፍ ቅዱስም ስለ ክርስቶስ 'በቀኝ መቀመጥ' ሲናገር ትርጉሙ 'መለኮታዊ ሥልጣን' መሆኑን ካልተረዱ፣ በራሳቸው እምነት ውስጥ ያለውን አቀማመጥና የእጅ አገላለጽ ሊረዱት አይችሉም ማለት ነው። ልዩነቱ ግን ክርስቶስ በሥጋ ተገልጦ የታየ አምላክ በመሆኑ፣ ያ በምድር የተዋረደውና በመስቀል ላይ የሞተው ሥጋ አሁን በሰማይ የክብርና የሥልጣን ባለቤት መሆኑን ለማሳየት 'በቀኝ ተቀመጠ' ተባለ።

በቀኝ መቀመጥ የፈራጅነት ሥልጣን ነው። ክርስቶስን እንደ አንድ ነቢይ ወይም ፍጡር ብቻ የሚያዩት ወገኖች፣ እርሱ ግን በመጨረሻው ቀን በክብር እንደሚመጣና በሰው ሁሉ ላይ እንደሚፈርድ መጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ያስተምራል። ጌታችን በገዛ ሥልጣኑ «በሰማይና በምድር ሥልጣን ሁሉ ተሰጠኝ» (ማቴ 28:18) ሲል፣ ይህ ሥልጣን የባሕርይ ገንዘቡ መሆኑንና እርሱም ከአብ ጋር አንድ መሆኑን ማረጋገጡ ነው። ስለዚህ በቀኝ መቀመጥ ማለት ክርስቶስ ዓለምን የሚገዛና የሚፈርድ ዘላለማዊ አምላክ መሆኑን ለፍጥረት ሁሉ ማወጅ ነው። 'መቀመጥ' ዕረፍትንና ጽናትን ያሳያል፤ ይህም የማዳን ሥራው ተፈጽሞ አሁን በሥልጣን ዙፋን ላይ መሆኑን ያረጋግጣል።

ቅዱስ እስጢፋኖስ በድንጋይ ሲወገር ሰማያት ተከፍተው «የሰው ልጅ በእግዚአብሔር ቀኝ ቆሞ አያለሁ» (ሐዋ 7:56) ብሏል። እዚህ ጋር 'ቆሞ' ማየቱ ክርስቶስ በሥልጣን ዙፋኑ ላይ ሆኖ አማኞችን የሚረዳና ምስክሮቹን የሚቀበል መሆኑን ያሳያል። ስለዚህ በቀኝ መቀመጥ ክርስቶስ ከአምላክ ተለይቶ ሌላ ቦታ ተቀመጠ ማለት ሳይሆን፣ በሥጋው ጭምር አምላካዊ ክብሩ ተገልጦ የሁሉ ጌታ መሆኑን ማሳያ ነው። ቅዱስ ጳውሎስ እንደተናገረው «በሰማይና በምድር ከምድርም በታች ያሉት ሁሉ በኢየሱስ ስም ይንበረከኩ ዘንድ፥ መላስም ሁሉ ለእግዚአብሔር አብ ክብር ኢየሱስ ክርስቶስ ጌታ እንደ ሆነ ይመሰክር ዘንድ ነው» (ፊል 2:10-11)።

በማጠቃለል፣ ክርስቶስ በቀኝ ተቀመጠ ማለት በሥጋው (በሰውነቱ) መለኮታዊ ሥልጣንና ክብርን ተቀዳጅቶ የዓለም ሁሉ ጌታና ፈራጅ መሆኑን ማረጋገጥ ነው። ክርስቶስ ከኃጢአት በስተቀር እንደ እኛ ሰው ሆኖ ሳለ፣ አሁን ግን በሰማያዊ ሥልጣኑ ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር በአንድነት የሚመለክ፣ የሚሰገድለትና የሚገዛ ዘላለማዊ አምላክ ነው። ይህ ምስጢር ክርስቶስ ፍጡር አለመሆኑንና ከእግዚአብሔር አብ ጋር በባሕርይ፣ በሥልጣንና በክብር አንድ መሆኑን የሚያረጋግጥ የማያወላውል መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ነው።

'በኩር' ማለት በመጽሐፍ ቅዱስ መጀመሪያ የተፈጠረ ማለት ብቻ ሳይሆን 'ባለስልጣን'፣ 'ወራሽ' ወይም 'ቀዳማዊ' ማለት ነው።

• ቀዳሚነት፡ ክርስቶስ ፍጥረት ሳይፈጠር የነበረ መሆኑን ለመግለጽ 'በኩር' ተባለ። እርሱ ራሱ ፍጥረትን ሁሉ የፈጠረ ጌታ እንጂ በፍጥረት ዝርዝር ውስጥ ያለ አይደለም (ቆላ 1:16-17)።
• የስልጣን ስያሜ፡ እግዚአብሔር ለዳዊት “በኩሬ አደርገዋለሁ” (መዝ 89:27) ብሎታል። ዳዊት ግን ከወንድሞቹ የመጨረሻው እንጂ በኩር አልነበረም። እግዚአብሔር ግን 'በኩር' አደረገው፤ ይህም ስልጣን ሰጠው ማለት ነው።
• ከሙታን በኩር፡ ክርስቶስ በመነሳት በኩር ሆኖ ለእኛ የትንሣኤ በር ከፋች ሆኗል።

ጳውሎስ የክርስቶስን ትምህርት የቀየረ ሳይሆን፣ ክርስቶስ በቃል ያስተማረውን በመንፈስ ቅዱስ ገልጦ የጻፈ ታማኝ አገልጋይ ነው።

• የሐዋርያት ማረጋገጫ፡ ጌታን በአካል ያዩትና አብረውት የነበሩት ሐዋርያት (ጴጥሮስ፣ ዮሐንስና ያዕቆብ) ለጳውሎስ “የቀኝ እጃቸውን ሰጡት” (ገላ 2:9)። ትምህርቱ የተሳሳተ ቢሆን ኖሮ አብረውት በነበሩት ሐዋርያት ይወገዝ ነበር።
• የቅዱሳት መጻሕፍት አንድነት፡ የጳውሎስ መልእክቶች ከወንጌልና ከሌሎች ሐዋርያት ትምህርት ጋር ፍጹም የተጣጣሙ ናቸው።
• የተጠራው በጌታ ነው፡ ጳውሎስ ጌታን በደማስቆ መንገድ ካገኘ በኋላ ሕይወቱን ሙሉ ለክርስቶስ ምስክር ሆኖ አልፏል። የቀየረው ክርስትናን ሳይሆን የራሱን የቀድሞ አይሁዳዊነት ነው።

መጽሐፍ ቅዱስ የሰዎችን ቅድስና ብቻ ሳይሆን ውድቀታቸውንም ሳይደብቅ የሚናገር እውነተኛ መጽሐፍ ነው። ይህ መጽሐፉ ከሰው ሳይሆን ከእግዚአብሔር ለመሆኑ ትልቁ ማስረጃ ነው።

• ያለ መሸፋፈን፡ ሰዎች መጽሐፍ ቢጽፉ ስህተታቸውን ደብቀው መልካም ታሪካቸውን ብቻ ይጽፉ ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ ግን የነቢያትን ስህተት ሳይቀር መጻፉ 'ታማኝ ምስክር' መሆኑን ያሳያል።
• ትምህርት ሊሆኑን፡ እነዚህ ታሪኮች የተጻፉት ሰዎች እንዲከተሏቸው ሳይሆን፣ ከኃጢአት እንዲጠነቀቁና እግዚአብሔር ኃጢአተኞችን እንዴት እንደሚቀጣ ለማሳየት ነው።
• ቅድስናና ኃጢአት፡ መጽሐፉ የሰውን ልጅ ድካምና የእግዚአብሔርን ምሕረት ጎን ለጎን ያሳያል። ታሪኮቹ በራሳቸው 'ብልግና' ሳይሆኑ ኃጢአትን የሚያጋልጡ ናቸው።

በመንግሥተ ሰማያት ያለው ደስታ እንደ ምድር 'ሥጋዊ' (ሥጋ፣ ወይን፣ ጾታዊ እርካታ) ሳይሆን 'መንፈሳዊ' ነው።

• የመላእክት ሕይወት፡ “በትንሣኤ እንደ እግዚአብሔር መላእክት ይሆናሉ እንጂ አያገቡም አይጋቡምም” (ማቴ 22:30)። ደስታው አምላክን በማየትና በማመስገን የሚገኝ ፍጹም እርካታ ነው።
• የተለወጠ አካል፡ በሰማይ የሚኖረን አካል 'መንፈሳዊ አካል' በመሆኑ፣ እንደ ምድር ሥጋ መብልና መጠጥ አያስፈልገውም።
• ፍጹም ደስታ፡ እውነተኛ ደስታ ከሆድና ከሥጋ ፍላጎት በላይ ነው። በሰማይ እግዚአብሔር ራሱ የሕይወት ምግብና መጠጥ ይሆንልናል፤ እርካታችንም እርሱ ብቻ ነው።

የክርስቶስ መሥዋዕትነት ለኃጢአት መሥሪያ 'ፈቃድ' ሳይሆን፣ ከኃጢአት ባርነት ነጻ መውጫ 'ኃይል' ነው።

• የእምነት ፍሬ ሥራ ነው፡ እውነተኛ እምነት በቅድስና ሕይወት ይገለጣል። “ሥራ የሌለው እምነት የሞተ ነው” (ያዕ 2:26)።
• ፍቅርን መግለጽ፡ የሚወደን አምላክ ስለ እኛ ሞቶ ሳለ፣ እኛ ደግሞ እርሱን ለማስደሰት በቅድስና እንኖራለን እንጂ ወደ ኃጢአት አንመለስም። “በጸጋ ስር ስለሆንን ኃጢአት እንሥራን? አይደለም!” (ሮሜ 6:15)።
• ፍርድ አለ፡ መጽሐፍ ቅዱስ እያንዳንዱ ሰው እንደ ሥራው ፍዳውን እንደሚቀበል ያስተምራል። የክርስቶስ ሞት ንስሐ ለሚገቡ እንጂ በኃጢአት ለሚገፉ 'መሸፈኛ' አይሆንም።

የቃልና የእውነት ፍጹም ምስጢር

የአንድ መለኮታዊ እውነት ስያሜ (ተርሚኖሎጂ) በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ቃል በቃል ስላልተጻፈ ብቻ ትምህርቱ የለም ማለት መጽሐፍ ቅዱስን በሥጋዊ አእምሮ መተርጎም ነው። 'ሥላሴ' የሚለው ቃል 'ሦስትነት' ማለት ሲሆን፣ ይህም የአብ፣ የወልድና የመንፈስ ቅዱስን የአካል ሦስትነትና የባሕርይ አንድነት በአጭርና ግልጽ በሆነ ቃል ለመግለጽ በአበው የተሰጠ የነገረ መለኮት ስያሜ ነው።

• መጽሐፍ ቅዱሳዊ ይዘት፡ መጽሐፍ ቅዱስ 'ሥላሴ' የሚለውን ቃል ባይጠቀምም፣ ሦስትነታቸውንና አንድነታቸውን ግን ደጋግሞ ያስተምራል። ቅዱስ ዮሐንስ “በሰማይ የሚመሰክሩ ሦስት ናቸው፤ እነርሱም አብ ቃሉም መንፈስ ቅዱስም ናቸው፤ እነዚህ ሦስቱም አንድ ናቸው” (1 ዮሐንስ 5:7) በማለት የሥላሴን ትርጉም በግልጽ አስቀምጧል። እዚህ ጋር 'ሦስት' (አካላት) እና 'አንድ' (ባሕርይ) የሚለው ቃል የሥላሴ ቀጥተኛ ትርጉም ነው።
• አመክንዮአዊና አጥቂ ምላሽ፡ 'ኢየሱስ ብቻ' (Oneness) የሚለው ቃልስ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የትኛው ምዕራፍና ቁጥር ላይ ይገኛል? 'መለኮታዊ አንድነት' Monotheism የሚሉት ቃላትስ የት አሉ? እናንተም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ያልሆነ ስያሜ ለምን ትጠቀማላችሁ? እግዚአብሔር በስም፣ በአካልና በግብ ሦስት (ማቴዎስ 28:19)፤ በባሕርይ፣ በህልውና፣ በፈቃድና በሥልጣን አንድ መሆኑ የክርስትና እምነት ዓለት ነው። ስያሜው የአበው ስጦታ ሲሆን፣ ይዘቱ ግን መለኮታዊ መገለጥ ነው።

---

በጥምቀት ሥርዓት ውስጥ ያለው የመለኮት ሥልጣን

ሐዋርያት በጥምቀት ጊዜ 'በኢየሱስ ስም' ያጠመቁት የሥላሴን ስም ሽረው ወይም 'የኢየሱስ ስም የአብና የመንፈስ ቅዱስም ስም ነው' ብለው ስላመኑ ሳይሆን፣ ጥምቀቱ በኢየሱስ መለኮታዊ ሥልጣንና እርሱ በደነገገው ሥርዓት መከናወኑን ለማረጋገጥ ነው።

• የጌታ ቀጥተኛና የማይታጠፍ ትእዛዝ፡ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከትንሣኤው በኋላ ለሐዋርያቱ የሰጠው የመጨረሻው ትእዛዝ፦ “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው... ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው” (ማቴዎስ 28:19) የሚል ነው። ሐዋርያት ደግሞ ከጌታ ትእዛዝ በላይ ሊሆኑ ወይም የጌታን ቃል የሚሽር አዲስ ቀመር ሊፈጥሩ ፍጹም አይችሉም።
• የቃሉ ትርጉም በሐዋርያት ሥራ፡ 'በኢየሱስ ስም መጠመቅ' (Acts 2:38) ማለት 'በኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነት አምኖ፣ እርሱ ባዘዘው መለኮታዊ ሥርዓት (በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም) መጠመቅ' ማለት ነው። ይህ ቃል የጥምቀቱን 'ዓይነት' እንጂ 'ቀመር' የሚገልጽ አይደለም። ሐዋርያት የጌታን ትእዛዝ አልሻሩም፤ ይልቁንም 'ስም' (በነጠላ) ተብሎ የተገለጸውን የአንድነታቸውንና የሦስትነታቸውን ምስጢር ፈጽመዋል። ጥንታውያን ሰነዶች (እንደ Didache ያሉ) ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ጥምቀት በሦስቱ አካላት ስም ይፈጸም እንደነበር በግልጽ ይመሰክራሉ።

---

ሰባልዮሳዊው ክህደትና የመጽሐፍ ቅዱስ ምስክርነት

እግዚአብሔር በአንድ ጊዜ አንድ አካል ብቻ ሆኖ፣ በተለያየ ዘመንና ሁኔታ ራሱን በተለያየ ስም ወይም ጭምብል (Mask) ይገልጣል የሚለው ትምህርት 'ሰባልዮሳዊ' ይባላል። ይህ ትምህርት መጽሐፍ ቅዱስን ድራማ ወይም ማታለል ያደርገዋል።

• ግላዊና አካላዊ ግንኙነት፡ መጽሐፍ ቅዱስ በሥላሴ መካከል ያለውን ግንኙነት 'እኔ' እና 'አንተ' በሚል አካላዊ መለያ ይገልጻል። አብ ወልድን ይወዳል (ዮሐንስ 3:16)፣ ወልድ ወደ አብ ይጸልያል (ዮሐንስ 17)፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብ ይወጣል (ዮሐንስ 15:26)። አንዱ አካል ራሱ ራሱን ቢወድ፣ ራሱ ወደ ራሱ ቢጸልይና ራሱ ከራሱ ቢወጣ ይህ መለኮታዊ ጥበብ ሳይሆን የውሸት ድራማ አይሆንም? ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ ሦስት አካላት እርስ በርስ ሲነጋገሩ፣ ሲዋደዱና ምስክርነት ሲሰጣጡ ያሳያል።
• ጥምቀተ ባሕርይ ፡ ጌታችን በዮርዳኖስ ሲጠመቅ ወልድ በሥጋ በውኃው ውስጥ ቆሞ፣ አብ ከሰማይ በቃል ሆኖ “የምወደው ልጄ ይህ ነው” ሲል፣ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ በርግብ አምሳል ወርዷል (ማቴዎስ 3:16-17)። እዚህ ጋር ሦስቱም አካላት በአንድ ጊዜ፣ በተለያየ ስፍራና በተለያየ ተግባር ተገልጠዋል። ይህ የሚያሳየው ሦስት ራሳቸውን የቻሉና በአንድነት ያሉ አካላትን እንጂ አንድ አካል በተለያየ ገጽታ መለዋወጡን አይደለም።

---

የሥጋዌ ምስጢርና የአካል ልዩነት ፍሬ

ክርስቶስ ራሱ አብ ከሆነ፣ ጸሎቱ ለሰዎች ለማሳየት ብቻ የተደረገ 'ትወና' ይሆን ነበር። ነገር ግን ጸሎቱ በአብና በወልድ መካከል ያለውን እውነተኛ አካላዊ ልዩነትና የፍጹም ሰውነቱን ትሕትና በግልጽ የሚያሳይ መለኮታዊ ሐቅ ነው።

• የአካል ልዩነትና የፈቃድ ስምምነት፡ ወልድ ወደ አባቱ ሲጸልይ የአባቱን ፈቃድ እንደሚፈጽም ይገልጻል (ሉቃስ 22:42)። 'ላኪ' እና 'ተላኪ' በአካል አንድ ሊሆኑ ፍጹም አይችሉም። ወልድ ከአብ የተወለደ የባሕርይ ልጅ በመሆኑ፣ በሰውነቱ ለአባቱ ያለውን መገዛትና መለኮታዊ አንድነት በጸሎት ይገልጻል።
• ሞጋች ነጥብ፡ ጌታችን “አባት ሆይ... ዓለም ሳይፈጠር በአንተ ዘንድ በነበረኝ ክብር አሁን አንተ በእራስህ ዘንድ አክብረኝ” (ዮሐንስ 17:5) ብሏል። ይህ ጥቅስ ዓለም ሳይፈጠር (ሰው ሳይሆን) ወልድ ከአብ ጋር የነበረው ግንኙነት አካላዊ መሆኑን ያሳያል። ጸሎቱ የሰውነት ብቻ ሳይሆን፣ ወልድ ከአብ የተለየ አካል መሆኑንና ዘወትር ከአብ ጋር በቃልና በፈቃድ አንድ መሆኑን ያረጋግጣል።

---

የመስቀል ላይ ውክልና እና የድኅነት ምስጢር

ይህ ቃል በሥላሴ መካከል መለያየትን ሳይሆን፣ ክርስቶስ የሰው ልጅን ወክሎ (በእኛ ፋንታ) ያቀረበው የድኅነት ጩኸት ነው።

• የሰው ልጅ ውክልና፡ ጌታችን ኃጢአታችን ከእግዚአብሔር እንደሚለይ ለማሳየትና መላውን የሰው ልጅ ጩኸት ወክሎ የተናገረው ነው። በተጨማሪም መዝሙረ ዳዊትን (መዝሙር 21:1) በመጥቀስ፣ ስለ እርሱ የተነገረው መከራና ትንቢት በመፈጸም ላይ መሆኑን ለአይሁድ ለማሳወቅ የተጠቀመበት ነው።
• አመክንዮአዊ ፍቺ፡ ክርስቶስ ራሱ አብ ቢሆን ኖሮ “አምላኬ” ብሎ የሚጠራው ሌላ አካል ባልነበረ ነበር። አብ ራሱ ራሱን ሊተወው አይችልም። ይህ ቃል ወልድ በሥጋ ሞቶ የሰውን ልጅ ሲያድን፣ አብ በሰማይ ለወልድ ምስክር መሆኑን ያረጋግጣል። በመስቀል ላይ የሞተው፣ መከራ የተቀበለውና የጸለየው አካል ወልድ ብቻ ነው። መለኮት አይሞትም፣ ነገር ግን መለኮት የተዋሐደው ሥጋ (ወልድ) በመስቀል ላይ ለሁላችን ሞተ።

---

የአንድነትና የሦስትነት መለኮታዊ ስምምነት

ይህ ጥቅስ በሥላሴ ውስጥ ያሉትን አካላት የሚክድ ሳይሆን፣ በወቅቱ የነበሩትን ጣዖታትንና ሌሎች የውሸት አማልክትን በመቃወም የእውነተኛውን አምላክ ባሕርይ የሚገልጽ ነው።

• በባሕርይ አንድነት፡ እግዚአብሔር 'አንድ' ነው ስንል በባሕርይ፣ በህልውና፣ በፈቃድና በሥልጣን አንድ ነው ማለታችን ነው። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ሦስት አማልክትን (Tritheism) አታምንም። የምናምነው በአንድ አምላክ ነው። ነገር ግን ይህ አምላክ በአካል ሦስት ነው።
• የሥላሴ መገለጥ በብሉይ ኪዳን፡ እግዚአብሔር ራሱን “እኛ” (ዘፍጥረት 1:26፣ 11:7፣ ኢሳይያስ 6:8) እያለ መጥራቱ በአንድነቱ ውስጥ ሦስትነት እንዳለ ያሳያል። 'አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው' (ዘዳግም 6:4) በሚለው ጥቅስ ውስጥ 'አንድ' ተብሎ የተተረጎመው 'ኤኻድ' የሚለው የዕብራይስጥ ቃል የኅብረት አንድነትን Compound Unity እንጂ ፍጹም ነጠላነትን አይገልጽም። ስለዚህ 'አንድ' የሚለው ቃል ሦስትነትን አያጠፋም፣ ይልቁንም ያረጋግጣል።

---

የመንፈስ ቅዱስ አካላዊ ህልውናና መለኮታዊ ግብር

መንፈስ ቅዱስ 'የክርስቶስ መንፈስ' (ሮሜ 8:9) ወይም 'የአብ መንፈስ' መባሉ ክርስቶስ ራሱ መንፈስ ቅዱስ ነው ማለት አይደለም። ይልቁንም በመለኮታዊ ባሕርይ፣ በክብርና በሥራ ያላቸውን ፍጹም አንድነት ያሳያል።

• ሌላ አጽናኝ (Another Helper)፡ ጌታችን “እኔም አባትን እለምናለሁ ለዘላለምም ከእናንተ ጋር እንዲኖር ሌላ አጽናኝ ይሰጣችኋል” (ዮሐንስ 14:16) ብሏል። እዚህ ጋር ሦስት ግልጽ አካላት አሉ። 'እኔ' (ወልድ - አስታራቂ)፣ 'አባት' (አብ) እና 'ሌላ አጽናኝ' (መንፈስ ቅዱስ)። 'ሌላ' (Allon) የሚለው የግሪክ ቃል 'ከአንዱ ጋር ተመሳሳይ የሆነ ሌላ' ማለት ሲሆን፣ ይህም መንፈስ ቅዱስ ከክርስቶስ የተለየ አካል መሆኑን ፍጹም ያረጋግጣል።
• ተግባራዊነት፡ መንፈስ ቅዱስ ከአብ ይወጣል፣ ወልድ ደግሞ ከአብ ዘንድ ይልከዋል። ላኪና ተላኪ በአካል አንድ ሊሆኑ አይችሉም። መንፈስ ቅዱስ የሚያስተምር፣ የሚረዳ፣ የሚያዝንና ቤተ ክርስቲያንን የሚመራ ራሱን የቻለ አካል እንጂ ግዑዝ ኃይል አይደለም።

---

የወልድ ብቻ ሰው መሆንና የመስቀል ምስጢር

ይህ አስተሳሰብ 'አብ ተሰቀለ' (Patripassianism) የሚባል ጥንታዊና አደገኛ ስሕተት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ሥጋ የሆነውና የሞተው አብ ሳይሆን ወልድ መሆኑን በግልጽ ይናገራል።

• የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል፡ “ቃልም ሥጋ ሆነ” (ዮሐንስ 1:14) ይላል እንጂ 'አብ ሥጋ ሆነ' አይልም። ደግሞም “እግዚአብሔር አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ...” (ዮሐንስ 3:16) ይላል። የሞተውና ዓለምን ያዳነው ልጁ (ወልድ) ነው። አብና መንፈስ ቅዱስ በህልውና ከወልድ ጋር ቢሆኑም፣ በሥጋ ተገልጠው መከራ የተቀበለው ግን ወልድ ብቻ ነው።
• አመክንዮአዊ ምልከታ፡ ወልድ በመስቀል ላይ ሲሞት አብ በሰማይ ለወልድ ምስክር ነበር። አብ ሥጋ ቢሆን ኖሮ፣ ወልድ በመስቀል ላይ ሆኖ ወደ ማን ይጸልይ ነበር? አብ ራሱ ሥጋ ሆነ ማለት መጽሐፍ ቅዱስ ስለ አብና ወልድ ግንኙነት የተናገረውን ሁሉ ውሸት ማድረግ ነው። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የምታምነው 'አንዱ ከሥላሴ (ወልድ) ሰው ሆነ' ብላ ነው።

---

የሥልጣንና የቀመር ፍጹም ስምምነት

ቅዱስ ጴጥሮስ የጌታን ትእዛዝ አልሻረም፤ እንዲያውም የጌታን ትእዛዝ በመፈጸም ለመላው ዓለም አርአያ ሆኗል።

• ትርጉሙ፡ 'በኢየሱስ ስም መጠመቅ' ማለት 'በኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነት አምኖ የክርስትናን ጥምቀት መቀበል' ማለት ነው። በወቅቱ ብዙ ዓይነት ጥምቀቶች (የአይሁድ የመንጻት ሥርዓት፣ የዮሐንስ ጥምቀት) ስለነበሩ፣ ሐዋርያት ጥምቀታቸውን ከሌሎቹ ለመለየት 'የኢየሱስ' ወይም 'የክርስቶስ' ጥምቀት ይሉት ነበር።
• አፈጻጸሙ፡ ጴጥሮስ ሲያጠምቅ ጌታ እንዳዘዘው በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እንደሆነ ምንም ጥርጥር የለውም። ምክንያቱም ሐዋርያት ለጌታ ትእዛዝ ታማኞች ናቸው። አንድ ሰው 'በመንግሥት ስም ታዘሃል' ቢባል፣ ትእዛዙን የሰጠው ንጉሡ ወይም ሕጉ መሆኑን ያሳያል እንጂ የንጉሡ ስም 'መንግሥት' ነው ማለት አይደለም። 'በኢየሱስ ስም' ማለትም በሥልጣኑና እርሱ ባዘዘው በአብ በወልድ በመንፈስ ቅዱስ ስም ማለት ነው።

---

የእምነት ጥበቃ እንጂ የሰው ፈጠራ አይደለም

የሥላሴ ትምህርት በ4ኛው ክፍለ ዘመን በኒቂያ ጉባኤ የተፈጠረ ሳይሆን፣ ከመጀመሪያው ጀምሮ በሐዋርያት የታመነና በመጽሐፍ ቅዱስ የተመሰረተ መለኮታዊ እውነት ነው።

• የጉባኤው እውነተኛ ዓላማ፡ የኒቂያ ጉባኤ (325 ዓ.ም) የተጠራው አዲስ ትምህርት ለመፍጠር ሳይሆን፣ እንደ አርዮስና ሰባልዮስ ያሉ መናፍቃን ትምህርቱን ሲያጥፉት፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን እውነት በግልጽ ቃላት ለመከላከልና በዶግማ (Dogma) ለመወሰን ነው።
• ታሪካዊ ማስረጃ፡ ከኒቂያ ጉባኤ በፊት የነበሩት የቤተ ክርስቲያን አባቶች (እንደ ቅዱስ አግናጥዮስ፣ ቅዱስ ፖሊካርፐስ፣ ቅዱስ ጀስቲን ማርቲር) በሥላሴ ያምኑ እንደነበር በጽሑፎቻቸው አረጋግጠዋል። ጌታ ከመውጣቱ በፊት በሥላሴ ስም እንዲያጠምቁ ማዘዙ፣ በዮርዳኖስ ሦስትነታቸው መገለጡ፣ ይህ ትምህርት ከሰው ፍልስፍና ሳይሆን ከእግዚአብሔር መገለጥ የመጣ መሆኑን ያረጋግጣል።

---

የባሕርይ አንድነት እንጂ የአካል ነጠላነት አይደለም

ይህ ጥቅስ (ዮሐንስ 10:30) የአካል አንድነትን ሳይሆን፣ በመለኮታዊ ባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በክብርና በህልውና እኩል መሆናቸውን የሚያሳይ ታላቅ ምስክርነት ነው።

• ቋንቋዊ ማስረጃ፡ በግሪኩ 'አንድ' (Hen) የሚለው ቃል በባሕርይ አንድ መሆንን እንጂ አንድ አካልነትን (Heis) አይገልጽም። ጌታ “እኔና አብ” (ሁለት አካላት) በማለት ጀምሮ፣ “አንድ ነን” (አንድ ባሕርይ) በማለት ጨርሷል። አንድ አካል ቢሆኑ ኖሮ 'እኔ አብ ነኝ' ይል ነበር።
• አመክንዮአዊ ትንታኔ፡ ሁለት ሰዎች 'በሐሳብ አንድ ነን' ወይም 'በትዳር አንድ ነን' ቢሉ፣ ሁለት አካላት መሆናቸው ቀርቶ አንድ አካል ሆኑ ማለት አይደለም። ክርስቶስና አብም በባሕርይ አንድ ሲሆኑ በአካል ግን የተለያዩ ናቸው። ይህ አንድነት 'አብሮነትን' እንጂ 'መጠፋፋትን' አያሳይም።

---

የሥጋዌ ምስጢርና የጥበብ ዘላለማዊነት

ይህ ጥቅስ ወልድ መለኮታዊ ባሕርዩ ፍጡር ነው ማለት አይደለም። ይልቁንም ስለ ሰው መሆኑ (ሥጋዌው) እና ለዓለም ድኅነት እንደተዘጋጀ የተነገረ ትንቢት ነው።

• የትስብእት (የሰው መሆን) ነገር፡ 'መፈጠር' የተባለው ወልድ ለሰው ልጆች ድኅነት ሲባል የነሳው ሥጋ ነው። መለኮታዊ ባሕርዩ ግን ዘላለማዊ ነው። ወልድ 'ቃል' በመሆኑ፣ አብ ቃል የሌለው (ዲዳ) የሆነበት ጊዜ የለም። ቃሉ ከአእምሮው ጋር ዘላለማዊ እንደሆነ፣ ወልድም ከአብ ጋር ዘላለማዊ ነው።
• የአበው ትርጓሜ፡ ቅዱሳን አባቶች (እንደ ቅዱስ አትናቴዎስ) ይህንን ጥቅስ ሲተረጉሙ፣ ጥበብ (ወልድ) ለፍጥረት ሁሉ መገኛ መሆኗንና በጊዜው ደግሞ ሰው ሆኖ መገለጡን እንደሚያሳይ ገልጸዋል። ወልድ ፍጡር ቢሆን ኖሮ፣ ዓለምን ሁሉ በእርሱ መፍጠር (ዮሐንስ 1:3) አይችልም ነበር፤ ምክንያቱም ፍጡር ፍጡርን ሊፈጥር አይችልምና።

---

የመንፈስ ቅዱስ አካላዊ ማንነትና መለኮታዊ ብቃት

መንፈስ ቅዱስ ግዑዝ ኃይል (እንደ ንፋስ ወይም ኤሌክትሪክ) ሳይሆን፣ የሚያስብ፣ የሚረዳ፣ የሚናገርና የሚሠራ አካል ነው።

• አካላዊ ተግባራት በመጽሐፍ ቅዱስ፡ መጽሐፍ ቅዱስ “የእግዚአብሔርን ቅዱስ መንፈስ አታሳዝኑ” (ኤፌሶን 4:30) ይላል። ግዑዝ ኃይል ሊያዝን አይችልም። እንዲሁም መንፈስ ቅዱስ ይናገራል (Acts 13:2)፣ ይመረምራል (1 Cor 2:10)፣ ይጸልያል (Rom 8:26)፣ ይሾማል (Acts 20:28)። እነዚህ ሁሉ የአካል ተግባራት እንጂ የኃይል አይደሉም።
• መለኮትነት፡ መንፈስ ቅዱስ እንደ አብና እንደ ወልድ አምላክ በመሆኑ አምልኮና ስግደት ይገባዋል። እርሱ ሕይወትን የሚሰጥ፣ ትንቢትን የሚያናግርና ቤተ ክርስቲያንን የሚመራ ጌታ ነው። ኃይል ቢሆን ኖሮ 'በስሙ' (ማቴ 28:19) መጠመቅ ባልተገነባ ነበር።

---

የመለኮታዊ ማንነትና የዘላለማዊነት ምስክርነት

ጌታችን ይህንን ማለቱ መለኮት (አምላክ) መሆኑን ለማረጋገጥ እንጂ እርሱ ራሱ 'አብ' መሆኑን ለመግለጽ አይደለም።

• የባሕርይ እንጂ የአካል ስም አይደለም፡ ክርስቶስ መለኮት በመሆኑ እንደ አብ 'እኔ አለሁ' (I AM) የማለት መለኮታዊ መብት አለው። ይህ ቃል በብሉይ ኪዳን እግዚአብሔር ራሱን የገለጠበት ስም ሲሆን፣ ወልድም ያንኑ መለኮታዊ ባሕርይ እንደሚጋራ ያሳያል።
• የአካል ልዩነት፡ ጌታ 'እኔ አለሁ' ካለ በኋላ ግን ዘወትር አብ እንደላከው፣ ከአብ ዘንድ እንደመጣና ወደ አብ እንደሚሄድ ይናገራል (ዮሐንስ 8:42)። ይህ የሚያሳየው ወልድ ከአብ ጋር በባሕርይ አንድ ቢሆንም፣ በአካል ግን የተለየ ተላኪ መሆኑን ነው። አብ 'ያለ' (I AM) ነው፣ ወልድም 'ያለ' (I AM) ነው፤ ነገር ግን ወልድ አብ አይደለም።

---

የክርስቶስ ክብርና የሥላሴ መገለጥ በራእይ

ቅዱስ እስጢፋኖስ ወደ ኢየሱስ መጸለዩ የኢየሱስን አምላክነት ለማረጋገጥ ነው እንጂ አብ የለም ለማለት ፍጹም አይደለም።

• የእስጢፋኖስ ራእይ እውነታ፡ እስጢፋኖስ ወደ ሰማይ ትኩር ብሎ ሲመለከት “የእግዚአብሔርን ክብር ኢየሱስንም በእግዚአብሔር ቀኝ ቆሞ አየሁ” (ሐዋርያት ሥራ 7:55) ብሏል። እዚህ ጋር ሁለት አካላት በግልጽ ተለይተው ታይተዋል። አብ በክብሩ ዙፋን፣ ወልድ (ኢየሱስ) ደግሞ በእግዚአብሔር (በአብ) ቀኝ። ኢየሱስ ራሱ አብ ቢሆን ኖሮ 'በራሱ ቀኝ ቆሞ አየሁት' ይል ነበር? ይህ የማይቻል ነው።
• የጸሎቱ ትርጉም፡ እስጢፋኖስ ነፍሱን ለኢየሱስ የሰጠው፣ ኢየሱስ አምላክና የነፍስ ፈጣሪ መሆኑን ስላመነ ነው። ለወልድ መጸለይና መስገድ አብን መካድ አይደለም፤ ምክንያቱም ወልድ ከአብ ጋር አንድ አምላክ ነው። እስጢፋኖስ ይህንን ራእይ ያየው 'በመንፈስ ቅዱስ ተሞልቶ' በመሆኑ፣ ሦስቱም አካላት በራእዩ ውስጥ ነበሩ።

---

ይህ ጥያቄ በመንሥኤና በውጤት ሕግ ላይ ያለን የተሳሳተ መረዳት ያሳያል። ሕገ-መንሥኤ የሚሠራው መጀመሪያ ላላቸውና ለተፈጠሩ ነገሮች ብቻ ነው።

• መጀመሪያ የሌለው መጀመሪያ፡ እግዚአብሔር በባሕርዩ 'አስፈላጊ ህልውና' ነው። ጊዜን፣ ቦታንና ቁስን የፈጠረ አካል ራሱ በእነዚህ መለኪያዎች አይወሰንም። ጊዜ ከመፈጠሩ በፊት የነበረ በመሆኑ 'መቼ ተፈጠረ?' ወይም 'ማን ፈጠረው?' ተብሎ አይጠየቅም።
• ከንቱ ድግግሞሽ፡ እያንዳንዱን ፈጣሪ ሌላ ፈጣሪ ፈጠረው ካልን፣ ሰንሰለቱ ማለቂያ ወደሌለው የክፍተት ጨለማ ይወስደናል። ስለዚህ በአመክንዮ ደረጃ ማንም ያልፈጠረው፣ የሁሉ ነገር መጀመሪያ የሆነ 'ቀዳማዊ መንሥኤ' መኖር የግድ ነው።

የአምላክ ሕልውና ጥያቄ የፍልስፍና፣ የሳይንስና የነገረ መለኮት መሠረታዊ ማእዘን ሲሆን፣ ምላሹም ላዕላይ ዕውቀትን፣ ጥልቅ ማስተዋልንና የፍጡር አእምሮ ወሰን ማወቅን ይጠይቃል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ አምላክን እንደ ፍጹም ከፍጡር የላቀ እና በሁሉ ውስጥ ያለ ፣ ከማንኛውም ጥገኛ ሕልውና የተለየ፣ ሕልውናው ከራሱ ባሕርይ የሚመነጭ 'አስፈላጊ ሕልውና' አድርጎ ትረዳለች። ይህንን ሕልውና ለማረጋገጥ የሚቀርቡት መከራከሪያዎች የአምላክን መኖር ፍጹም ተጨባጭ ማስረጃ ባይሆኑም፣ ለዓለም ሕልውና፣ ሥርዓትና ሥነ ምግባር ከሁሉ የተሻለ፣ ምክንያታዊና አጥጋቢ ማብራሪያ መሆናቸውን ያሳያሉ፤ ይህም እምነት ምክንያታዊ መሠረት እንዳለው ያረጋግጣል። ከሕልውና ግርምት ወደ አስፈላጊ ሕልውና : የኮስሞሎጂካል ክርክር ዘርዘር ያለ ትንተና ዓለም ለምን አለ? ከምንም ይልቅስ የሆነ ነገር መኖሩ ራሱ እጅግ አስገራሚ ነው። የምንመለከተው ፍጥረት ሁሉ፣ ከትንሿ አፈር እስከ ሰፊው ጋላክሲ፣ ሕልውናው በሌላ ነገር ላይ የተመካ፣ መኖርም አለመኖርም የሚችል፣ 'ጥገኛ ሕልውና' ነው። ማለትም፣ ጥገኛ ሕልውና ለመኖር ምክንያት ይፈልጋል። የዓለም ሕልውና የጥገኛ ሕልውናዎች ስብስብ ወይም ሰንሰለት ነው። የዓለም ራሱ እንደ አንድ ሙሉ ጥገኛ መሆኑ ምክንያታዊ ነው። አጽናፈ ዓለም ሌላ አይነት ሊሆን ይችል እንደነበር መገመት እንችላለንና (የተለያዩ ህጎች፣ የተለያዩ መጠኖች ወዘተ)። የፍልስፍናው 'የበቂ መርህ' እንደሚለው፣ እያንዳንዱ ሕልውና ያለው ነገር ወይም እያንዳንዱ እውነት ለመኖሩ ወይም እውነት ለመሆኑ በቂ ምክንያት ሊኖረው ይገባል። ለጥገኛ ሕልውና፣ የሕልውናው በቂ ምክንያት ከራሱ ውጪ ነው። ለአጽናፈ ዓለሙ እንደ አንድ ሙሉ፣ ጥገኛ ከሆነ፣ የሕልውናው በቂ ምክንያት ከእርሱ ውጪ መሆን አለበት። ያ ምክንያት ደግሞ ራሱ ጥገኛ ሊሆን አይችልም፤ አለበለዚያ የቂም መርህ አልተመለሰም፤ ማብራሪያውም ገደብ የለሽ ወደሆነ የመንስኤ ሰንሰለት infinite regress of contingent causes ያመራል። ይህም በመሠረቱ ምንም ዓይነት የመጨረሻ ማብራሪያ የሌለውን 'ጥሬ ሐቅ' መቀበል ይሆናል። ነገር ግን 'ጥሬ ሐቅ' የፍልስፍናዊ አስተሳሰብንና የማብራሪያን ፍላጎት የሚያቆም እንጂ የሚያረካ አይደለም። እንደ ፈላስፋው ጎትፍሪድ ላይብኒዝ አገላለጽ፣ «ምንም ዓይነት እውነታ በቂ ምክንያት የሌለው ሊሆን አይችልም

». ስለዚህ፣ የጥገኛ ሕልውናዎች ሰንሰለት ወይም ስብስብ ሕልውና የመጨረሻው ማብራሪያ መሆን ያለበት ራሱ ምክንያት በሌለው፣ ሕልውናው ከራሱ ባሕርይ የሚመነጭ፣ ለመኖር በሌላ ነገር ላይ ፈጽሞ በማይመካ 'አስፈላጊ ሕልውና' ላይ ነው። አስፈላጊ ሕልውና ማለት ያለመኖሩ የማይታሰብ፣ ሕልውናው ፍጹም ግዴታ የሆነ አካል ማለት ነው። የቤተ ክርስቲያናችን እምነት ይህ ምክንያት የሌለው፣ የሁሉ ሕልውና ምንጭና መሠረት የሆነው 'አስፈላጊ ሕልውና' እግዚአብሔር መሆኑን ያስተምራል። እርሱ 'እኔ የሆንኩት እኔ ነኝ' ያለው (ዘጸ. 3:14)፣ የራሱ ባሕርይ ሕልውና የሆነ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም «በእርሱ ሕያዋን ነንና እንንቀሳቀሳለን እንኖርማለን» (ሐዋ. 17:28) በማለት፣ የፍጥረታት ሁሉ ሕልውና በእግዚአብሔር ላይ የተመካ መሆኑን አስረድቷል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች ይህንን እውነት በተለያየ መንገድ ገልጸዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ እግዚአብሔርን እንደ 'ሱሙም ኤሴ' ወይም 'ሕልውና ራሱ' ያየዋል። እርሱ «አንተ የሆንከው አንተ ነህና። እኔ የሆንኩት እኔ ነኝ ተብሏልና

For thou art: for '» በማለት የእግዚአብሔርን ሕልውና ልዩነት አሳይቷል። ሁሉም ነገር የሚኖረው በእርሱ የመሆን ባሕርይ ተካፋይ በመሆን ነው። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ ደግሞ አምላክ ከማንኛውም የፍጡር የመሆን ደረጃ የላቀና የማይመረመር ቢሆንም፣ እርሱ የሕልውና ሁሉ ምንጭ መሆኑን አስተምሯል። ይህ መለኮታዊ 'አስፈላጊ ሕልውና' ለዓለም ሕልውና ከምንም የተሻለ፣ ምክንያታዊና ፍልስፍናዊ መሠረት ያለው ማብራሪያ ነው። የዓለም ሥርዓት፣ ዓላማና ጥሩ ማስተካከያ : ቴሌሎጂካል ክርክር አጽናፈ ዓለሙ ዝም ብሎ ሕልውና ያለው ብቻ ሳይሆን፣ እጅግ በጣም አስደናቂ የሆነ ሥርዓት፣ መዋቅርና ለሕይወት ተስማሚ የሆነ ጥሩ ማስተካከያ አለው። የተፈጥሮ ህጎች እና የፊዚክስ ቋሚዎች ለምሳሌ የስበት ኃይል ጥንካሬ፣ የኤሌክትሮማግኔቲክ ኃይል፣ የኒውክሌር ኃይሎች ጥንካሬዎች፣ የኮስሞሎጂካል ቋሚ ዋጋ ወዘተ. በትንሹ ቢቀየሩ፣ የአጽናፈ ዓለሙ መስፋፋት እንዳለቀ ፍርስርሱ ይወጣ ነበር፣ ከዋክብትና ጋላክሲዎች አይፈጠሩም ነበር፣ ካርቦን ያሉ ከባድ ንጥረ ነገሮች አይዋቀሩም ነበር፣ ወይም የኬሚካል ትስስር የማይቻል ይሆን ነበር፤ በስተመጨረሻም ሕይወት ፈጽሞ ሊኖር አይችልም ነበር። ይህ ሁሉ በአጋጣሚ ብቻ የመጣ ሊሆን የሚችለው ዕድል 'እጅግ በጣም አነስተኛ' የሚለው ቃል እንኳን ሊገልጸው ከሚችለው በላይ ትንሽ ነው። ይህ 'ጥሩ ማስተካከያ' ያለ ዓላማ ያለው አእምሮ ጣልቃ ገብነት ሊገለጽ አይችልም። አንዳንዶች ይህንን ዕድል ለማስረዳት 'መልቲቨርስ' ፣ ማለትም ብዙ ወይም ገደብ የለሽ አጽናፈ ዓለማት እንዳሉ ይከራከራሉ። በዚህ ግዙፍ 'ሎተሪ' ውስጥ፣ የኛ አጽናፈ ዓለም ሕልውና እንዲኖር የተስተካከለ ሆኖ መገኘቱ አያስገርምም ይላሉ። ነገር ግን መልቲቨርስ ራሱ ሳይንሳዊ ማስረጃ የሌለው፣ ግምታዊ ጽንሰ ሐሳብ ነው። ከዚህም በላይ፣ መልቲቨርስ ራሱ ሊኖር የሚችለውና የተለያዩ አጽናፈ ዓለማትን 'ሊወልድ' የሚችለው አንድ መሠረታዊ ሥርዓት ወይም 'መልቲቨርስ ጀነሬተር' ካለ ነው። ያ ሥርዓትስ ራሱ ጥሬ ሐቅ ነው ወይስ ምክንያት አለው? ይህ ደግሞ ወደ መጀመሪያው የኮስሞሎጂካል ክርክር ይመልሰናል። ኦካምስ ሬዘር «አስፈላጊ ካልሆነ በቀር ግምቶችን አታብዙ» - የሚለው መርህ፣ እጅግ በጣም የተወሳሰበና ማስረጃ የሌለውን መልቲቨርስ ከመገመት ይልቅ፣ አንድ ጥበበኛና ኃያል ፈጣሪ ይህንን ሥርዓትና ማስተካከያ ያለው ዓለም ፈጠረ ብሎ ማመኑ የበለጠ ቀጥተኛና አሳማኝ ነው። የቤተ ክርስቲያናችን አስተምህሮ ይህ የዓለም ሥርዓትና ዲዛይን የፈጣሪ የእግዚአብሔር ቃል ሥራ መሆኑን ያረጋግጣል። «ሁሉ በእርሱ ሆነ ከሁሉ ከሆነው አንድ ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም ነበር።» (ዮሐንስ 1:3) የእግዚአብሔር ቃል ደግሞ የእግዚአብሔር ጥበብ ነው። አጽናፈ ዓለም የተፈጠረው ያለ ዕቅድና ያለ ዓላማ በዘፈቀደ ሳይሆን፣ በመለኮታዊ ጥበብና ዓላማ ነው። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ በሄክሳሜሮን ድርሳኑ፣ የእያንዳንዱ ፍጥረት አፈጣጠር ሥርዓት፣ ውበትና ዓላማ ያለው መሆኑን በሰፊው በመተንተን፣ ይህም ሁሉ ያለ መለኮታዊ እጅ ሥራ ሊሆን እንደማይችል አስረድቷል። እርሱ፣ «በዚህ ሁሉ የፍጥረት ልዩነት ውስጥ ያለውን ወጥነትና ሥርዓት በማየት፣ ከዚህ ሁሉ በስተጀርባ የመለኮታዊ ጥበብና ኃይል መኖሩን መረዳት እንችላለን

Beholding...the symmetry and order which is preserved in all the parts of the creation...from all this, we may understand the power and wisdom of the Creator» በማለት አስተምሯል። የዓለም ሥርዓትና ውበት የመለኮታዊውን ቃል ምክንያታዊነት እና ጥበብ ያንጸባርቃል። መዝሙረኛው ዳዊትም «ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፥ ጠፈርም የእጁን ሥራ ያወራል» (መዝሙር 19:1) ሲል ይህንኑ ይገልጻል። የሥነ ምግባር ተጨባጭነት እና የሞራል ክርክር የሰው ልጅ የሕሊና ድምጽና ስለ ትክክልና ስህተት ያለው ዓለም አቀፋዊ ግንዛቤ (ለምሳሌ መግደል፣ መስረቅ፣ መዋሸት በአብዛኛው ስህተት መሆናቸው) የሥነ ምግባር ተጨባጭነት መኖሩን ያሳያል። ሥነ ምግባር በግል ስሜት ወይም በባህላዊ ልማድ ላይ ብቻ የተመሠረተ ቢሆን ኖሮ፣ ሰብአዊ መብት፣ ፍትሕ፣ ወይም የክፋት ተጨባጭነት የሚባል ነገር አይኖርም ነበር። የዘር ማጥፋት ወንጀል በፈጸሙ ሰዎች ባህል ትክክል ነው ተብሎ ሊወሰድ ቢችል እንኳ፣ እኛ ግን በተጨባጭ ክፉ መሆኑን እናውቃለን። ይህ ዓለም አቀፋዊ የሞራል ስሜት የመጣው ከየት ነው? ሥነ ምግባር ተጨባጭ ከሆነ፣ የመጨረሻ መሠረቱ ሊለወጥ ከሚችለው የሰው ልጅ ባሕርይ የላቀ መሆን አለበት። አንዳንዶች ሥነ ምግባር የዝግመተ ለውጥ ውጤት ነው ብለው ይከራከራሉ። የዝግመተ ለውጥ ሂደት ሕልውናንና ዝርያን ለማስቀጠል የሚያስችሉ ባሕርያትን ሊያበረታታ ይችላል፤ ለምሳሌ ለቡድን አባላት ደግ መሆን ጠቃሚ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ይህ የሚያስረዳው ሰዎች ለምን ደግነትን 'እንደሚመርጡ' እንጂ ለምን ደግ 'መሆን እንዳለባቸው' የሚለውን የሞራል ግዴታ አይደለም። የዝግመተ ለውጥ ሂደት 'መሆን ያለበትን' ሳይሆን 'ያለውን' ነው የሚገልጸው። ያለ አምላክ፣ የሥነ ምግባር እሴቶች እና ግዴታዎች የመጨረሻ መሠረት የላቸውም፤ ባዶ ይሆናሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ እግዚአብሔር የፍጹም መልካምነት ምንጭ መሆኑን ያስተምራል። እርሱ 'መልካም' የሚባለው ነገር ሁሉ መለኪያ ነው። የዩትሮፍሮ ዲሌማ - መልካም የሆነው ነገር እግዚአብሔር ስላዘዘው ነው ወይስ እግዚአብሔር ያዘዘው ራሱ መልካም ስለሆነ ነው? - ለሚለው ጥያቄ፣ የኦርቶዶክስ ምላሽ እግዚአብሔር የራሱ ባሕርይ ፍጹም መልካምነት መሆኑ ነው። እርሱ ፍቅር ነው (1 ዮሐንስ 4:8, 16)፣ እውነት ነው፣ ቅዱስ ነው። ስለዚህ የእርሱ ትዕዛዛት ከፍጹም ባሕርዩ የሚፈልቁ ናቸው፤ የዘፈቀደ አይደሉም። ሥነ ምግባራዊ ግዴታችን የሚመነጨውም ከዚህ መለኮታዊ ባሕርይና ህግ ነው። ቅዱስ አውግስጢኖስ ዘላለማዊና የማይለወጡ እውነቶች በመለኮታዊ አእምሮ ውስጥ እንዳሉ ገልጿል፤ የሥነ ምግባር እውነቶችም ከእነዚህ ይመደባሉ። እርሱ « መልካምነት የምንወደው፣ አንተን በምታደርገው ሁሉ መልካምነትህን ስለምናይ ነውና for that good which we love is from Thee; and this we see in all Thy works») በማለት፣ መልካምነት የመጣው ከእግዚአብሔር መሆኑን ይገልጻል። የሰው ልጅ በእግዚአብሔር አርአያና አምሳል በመፈጠሩ፣ ይህንን መለኮታዊ የሞራል ህግ በሕሊናው ማንጸባረቅ ይችላል (ሮሜ 2:14-15)። የዕውቀት መልክዓ ምድር እና የአምላክ ዕውቀት አምላክን እንደ ላቦራቶሪ ውስጥ ያለ ቁስ አካል በተጨባጭ ማስረጃ ማረጋገጥ ባንችልም፣ ይህ የአምላክ ሕልውና ሊታወቅ እንደማይችል አያረጋግጥም። ዕውቀት የሚገኘው በተለያዩ መንገዶች ነው። አመክንዮ ፣ ሒሳብ ፣ ፍልስፍና ፣ ታሪክ ፣ ውስጣዊ ልምምዶች - ሁሉም የዕውቀት ምንጮች ናቸው። ሳይንቲዝም - ዕውቀት ሁሉ በሳይንስ ብቻ የሚገኝ ነው የሚለው አመለካከት - ራሱ በሳይንስ ሊረጋገጥ የማይችል ፍልስፍናዊ አቋም ነው። የአምላክ ሕልውና ክርክር የሚያቀርበው ተጨባጭ ማረጋገጫ ሳይሆን፣ ለዓለም ሕልውና፣ ሥርዓት፣ ሥነ ምግባር፣ ንቃተ ህሊና እና ለሰው ልጅ የመንፈሳዊ ፍላጎት ሁሉ እጅግ በጣም አሳማኝና ወጥ የሆነ ማብራሪያ መሆኑን ነው። የኮስሞሎጂካል፣ ቴሌሎጂካል፣ ሞራል እና ሌሎች (ለምሳሌ የኦንቶሎጂካል - ontological - ክርክር፣ የታሪክ ክርክር በተለይ የክርስቶስን ማንነትና ትንሣኤ የሚመለከት) ክርክሮች ድምር ውጤት ለአምላክ ሕልውና እምነት ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' ይሰጣል። የአምላክን አለመኖር በፍጹም እርግጠኝነት መናገር ራሱ 'የማስረጃ ሸክም' አለበት፤ ምክንያቱም አንድ ነገር 'የለም' ለማለት፣ የሌለበትን ምክንያት ወይም መኖሩን የሚያስረዱትን መከራከሪያዎች በሙሉ ውድቅ ማድረግ ይጠይቃል። ከዚህም በላይ፣ የኦርቶዶክስ እምነት በአምላክ 'ራሱን መግለጥ' ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ መገለጥ በፍጥረት ፣ በታሪክና በተለይም በኢየሱስ ክርስቶስ ሰው መሆን ተፈጽሟል። ቅዱሳት መጻሕፍትና የቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ትውፊት ይህንን መገለጥ ያስተላልፋሉ። የቤተ ክርስቲያናችን መንፈሳዊ ሕይወትና ቅዱሳት ምሥጢራትም ከአምላክ ጋር ህያው ግንኙነት ለመፍጠርና እርሱን በልምምድ ለማወቅ ያስችላሉ። የቤተ ክርስቲያን አባቶች፣ ምንም እንኳን ዘመናዊውን የፍልስፍና ቋንቋ ባይጠቀሙም፣ ወደ እግዚአብሔር የሚመራው መንገድ አመክንዮን የሚጻረር ሳይሆን፣ በአምላክ ራሱን መገለጥ እና በሰው ልጆች መንፈሳዊ ተፈጥሮ ላይ የተመሠረተ መሆኑን አስተምረዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ «ታመን ዘንድ እወቅ፣ እወቅም ዘንድ ታመን

Crede, ut intelligas; intellige, ut credas» በማለት በእምነትና በምክንያት መካከል ያለውን ቁርኝት አሳይቷል። አምላክ በልቡና ንጹሐን ለሆኑት ራሱን ይገልጣል (ማቴ 5:8)። ይህ 'የልብ ዓይን' ዕውቀት ከምክንያታዊ መከራከሪያዎች ባሻገር ለአማኝ ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' ነው። መደምደሚያ በመጨረሻም፣ የአምላክ ሕልውና ምክንያታዊነት የጎደለው ወይም በጭፍን እምነት ላይ ብቻ የተመሠረተ አይደለም። የፍልስፍናዊ አስተሳሰብ ወደ መጀመሪያ መንስኤና አስፈላጊ ሕልውና ይመራል። ሳይንሳዊ ምልከታዎች የዓለምን አስደናቂ ሥርዓትና ጥሩ ማስተካከያ ያሳያሉ። የሰው ልጅ የሥነ ምግባር ልምምድ ተጨባጭ የሞራል እውነት መኖሩን ይመሰክራል፤ ይህ ደግሞ በመጨረሻ በፍጹም መልካም የሆነ መለኮታዊ ባሕርይ ላይ ይመሠረታል። እነዚህ ሁሉ ማስረጃዎች፣ በተናጠል ሲታዩ ጥያቄዎች ሊያስነሱ ቢችሉም፣ በአንድነት ሲታዩ፣ የአምላክ ሕልውና ለዓለም ሕልውናና ተፈጥሮ እጅግ በጣም አጥጋቢ፣ ወጥና ምክንያታዊ ማብራሪያ መሆኑን ያሳያሉ። ከኦርቶዶክሳዊ እይታ፣ አምላክ የንድፈ ሐሳብ ብቻ ሳይሆን፣ ሕያው፣ የግልና ከሰው ልጆች ጋር ግንኙነት የሚያደርግ አካል ነው። የእርሱን ሕልውና መካድ፣ ዓለምን ማብራሪያ ወደሌለው ግርምት፣ ሥነ ምግባርን ወደ አንጻራዊ ቅዠት፣ የሰው ልጅን ደግሞ ወደ ትርጉም አልባ ሕልውና ሊመራ ይችላል። እግዚአብሔር አለ፤ ይህ እውነት ለዓለም ትርጉም፣ ሥርዓትና ተስፋ ይሰጣል።

ሁሉን ቻይነት ማለት አምላክ ባሕርዩንና አመክንዮን የሚቃረኑ ነገሮችን ያደርጋል ማለት አይደለም።

• የአመክንዮ ቅራኔ፡ 'አራት ማዕዘን የሆነ ክብ' መፍጠር እንደማይቻል ሁሉ፣ 'ሁሉን ቻይ ሆኖ ሳለ አቅም የሌለው መሆን' በራሱ የቃላት ቅራኔ ነው። አምላክ የማይቻሉ ነገሮችን (ለምሳሌ ራሱን መዋሸት ወይም መካድ) አያደርግም፤ ምክንያቱም ይህ አምላክነቱን የሚቃረን ድክመት እንጂ ጥንካሬ አይደለም።
• ፍጹምነት፡ አምላክ ድንጋዩን የመፍጠርም ሆነ የማንሳት ብቃት አለው። ነገር ግን አቅም ቢስ የሚያደርገውን ድርጊት እንዲፈጽም መጠየቅ፣ የሁሉን ቻይነትን ትርጉም ካለመረዳት የሚመጣ የቃላት ስህተት ነው።

ተፈጥሯዊ ሂደቶች የነገሮችን የአመጣጥ 'መንገድ' እንጂ 'ምንጭ' ሊሆኑ አይችሉም።

• የመረጃ ምንጭ፡ በሕያው ፍጥረት ውስጥ የሚገኘው ውስብስብ የዘረ-መል መረጃ (ዲኤንኤ) ያለ አንዳች አስተዋይ አእምሮ ሊገኝ አይችልም። የኮምፒውተር ሥርዓት ያለ ባለሙያ እንደማይገኝ ሁሉ፣ እጅግ ረቂቅ የሆነው የሕይወት መረጃም ያለ ፈጣሪ ሊገኝ አይችልም።
• ከምንም ምንም አይገኝም፡ ሳይንስ ሕይወት ከሌለው ቁስ አካል እንዴት ሕይወት ያለው ነገር ሊገኝ እንደቻለ እስካሁን ማብራሪያ የለውም። ዝግመተ ለውጥ ሕይወት ካለ በኋላ ስላለው ለውጥ ይናገራል እንጂ ስለ መጀመሪያው የሕይወት እስትንፋስ መልስ አይሰጥም።

ሰው አምላክን መፈለጉ አምላክ የለም ለማለት ማስረጃ ሊሆን አይችልም።

• ፍላጎትና እውነታ፡ የሰው ልጅ ረሃብ ስለሚሰማው 'ምግብ የለም' አንልም፤ ይልቁንም ረሃቡ ምግብ የሚባል እውነታ መኖሩን ያረጋግጣል። በተመሳሳይ የሰው ልጅ መንፈሳዊ ጥማትና መጽናኛ ፍለጋ አምላክ የሚባል እውነተኛ ምንጭ መኖሩን ይጠቁማል።
• ሐቅና ስሜት፡ ሃይማኖት ሰውን ከማጽናናት ባለፈ፣ ሰው የማይወዳቸውን ብዙ ከባድ ግዴታዎችንና የሥነ-ምግባር ሕጎችን ይጥላል። ሰው መጽናኛ ብቻ ቢፈልግ ኖሮ፣ ራሱን የሚወቅስበትንና የሚፈረድበትን ሃይማኖት ባልፈጠረ ነበር።

ክፋት የፈጣሪ ሥራ ሳይሆን፣ ፍጥረታት ከፈጣሪ በጎነት ሲለዩ የሚፈጠር 'የመልካም ነገር ጉድለት' ነው።

• የነጻ ፈቃድ ስጦታ፡ አምላክ ሰውን እንደ ግዑዝ መሣሪያ አላደረገውም። እውነተኛ መልካምነትና ፍቅር የሚገኘው በነጻ ምርጫ ነው። ሰው ክፉን የመምረጥ ነጻነት ባይኖረው ኖሮ የሥነ-ምግባር ዋጋ ባልኖረው ነበር። በዓለም ያለው ግፍ የሰው ልጅ ነጻነቱን አላግባብ የመጠቀሙ ውጤት ነው።
• ዘላለማዊ ፍትህ፡ ይህ ዓለም የፈተና እንጂ የፍርድ ቦታ አይደለም። አምላክ ክፋትን ዝም የሚለው ለንስሐ ጊዜ ለመስጠት ነው፤ በመጨረሻ ግን እያንዳንዱ ግፈኛ የሚገባውን ዋጋ ያገኛል፣ ተበዳዮችም ዘላለማዊ ካሳ ይኖራቸዋል።

መጽሐፍ ቅዱስ የተጻፈው ስለ ፍጥረት ዝርዝር የቁስ አካል ጥናት (ፊዚክስ) ለማስተማር ሳይሆን፣ ፈጣሪን ለሰው ልጅ ለማስተዋወቅ ነው።

• እንደ ሰው እይታ፡ መጽሐፍ ቅዱስ ነገሮችን የሚገልጸው ከሰው እይታ አንጻር ነው። ለምሳሌ 'ፀሐይ ወጣች' ሲል የፀሐይን እንቅስቃሴ ሳይሆን በሰው ዓይን የሚታየውን ክስተት ነው። ይህ መገለጫ በሳይንስም ሆነ በማንኛውም ቋንቋ ስህተት ተብሎ አይቆጠርም።
• መሠረታዊ እውነታ፡ ዓለም መጀመሪያ እንዳላት፣ በደረጃ እንደተገኘችና ሰው የመጨረሻው ክቡር ፍጥረት መሆኑን መጽሐፍ ቅዱስ ቀድሞ ተናግሯል። ይህም ከዘመናዊ ሳይንስ ዋና ዋና መደምደሚያዎች ጋር የተጣጣመ ነው።

እግዚአብሔር ማንም እንዲጠፋ አይፈቅድም፤ ነገር ግን የሰውን ነጻ ምርጫ በግዳጅ አይቀይርም።

• የሰው ምርጫ ውጤት፡ ገሃነም ማለት ከአምላክ ተለይቶ መኖር ማለት ነው። አንድ ሰው በሕይወት ዘመኑ ሁሉ ከአምላክ ተለይቶ መኖርን ከመረጠ፣ አምላክ ያንን ምርጫውን አክብሮ ዘላለም ከእርሱ እንዲለይ ይተወዋል። ቅጣቱ የሚመጣው ከአምላክ ፍቅር ራስን በማግለል ነው።
• የፍትህ አስፈላጊነት፡ አምላክ ፍጹም ጻድቅ ነው። ያለ ቅጣት ፍትህ ሊኖር አይችልም። ግፈኞችና ጨካኞች ካለ ምንም ቅጣት ከቅዱሳን ጋር እኩል የሚኖሩባት ዓለም ፍጹም ግፍ ያለባት ትሆን ነበር።

አምላክ መኖሩን ለሚፈልጉት በቂ ማስረጃ ሰጥቷል፤ ለሚክዱት ደግሞ በቂ የመካድ ነጻነት ትቷል።

• ፍቅር ወይስ ፍርሃት፡ አምላክ በግርማውና በኃይሉ በግልጽ ቢታይ ኖሮ፣ ሰው በፍቅር ሳይሆን በፍርሃትና ተገዶ ያምን ነበር። እርሱ ግን የሚፈልገው በነጻነት የሚወዱትን ልቦች እንጂ በግርማው የተሸበሩ ባሪያዎችን አይደለም።
• የልብ ዝግጁነት፡ እውነተኛ እውቀት የሚገኘው በትሕትና ለሚፈልጉት ነው። አምላክ ራሱን የሚገልጠው ለሚመራመሩ ሳይሆን ለሚጸልዩና ልባቸውን ለከፈቱለት ነው።

ጦርነትና ጥላቻ የሚመነጩት ከሰው ልጅ የሥልጣን ጥምና ስግብግብነት እንጂ ከእውነተኛ መንፈሳዊ ትምህርት አይደለም።

• የታሪክ ምስክርነት፡ በሰው ልጅ ታሪክ እጅግ ደም አፋሳሽ የሆኑት ጦርነቶችና ጭፍጨፋዎች የተካሄዱት አምላክ የለም በሚሉና ሃይማኖትን በሚቃወሙ ርዕዮተ-ዓለሞች (ለምሳሌ ኮሙኒዝም) አማካኝነት ነው።
• የእምነት በጎ ተጽእኖ፡ እውነተኛ ሃይማኖት ሰላምን፣ ምሕረትንና ሰብአዊነትን ያስተምራል። በታሪክ የታዩት የሃይማኖት ጦርነቶች ሃይማኖትን ለፖለቲካ መጠቀሚያ ለማድረግ የተደረጉ እንጂ የመንፈሳዊነት ውጤቶች አይደሉም።

ሳይንስ የሚያጠናው በቤተ-ሙከራ ሊለኩና ሊታዩ የሚችሉ ቁሳዊ ነገሮችን ብቻ ነው።

• ከቁስ በላይ ያለ እውነት፡ እንደ ፍቅር፣ ሥነ-ምግባር፣ የሕይወት ትርጉም እና ውበት ያሉ እውነታዎች በሳይንስ መለኪያ ሊለኩ አይችሉም። ሳይንስ 'እንዴት' የሚለውን ሒደት ሲያብራራ፣ ሃይማኖት ደግሞ 'ለምን' የሚለውን ዓላማ ይገልጻል።
• የተፈጥሮ ሕግጋት ምንጭ፡ ሳይንስ የተፈጥሮ ሕግጋትን 'ያገኛል' እንጂ 'አይፈጥርም'። እነዚህ ሕግጋት ለምን እንደዚያ ሆኑ? ለሚለው ጥያቄ ሳይንስ መልስ የለውም። ሕግ ካለ ሕግን የደነገገ መለኮታዊ ኃይል መኖሩ ግድ ነው።

በመሠረቱ የዕውቀት ወሰን እና የተለያዩ የዕውቀት አይነቶችን የመረዳት ጥያቄ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ እንደሚረዳው፣ እግዚአብሔር ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ፣ ከቁስ አካል የተለየ፣ ከጊዜና ከቦታ በላይ የሆነ ) አካል ነው። በመሆኑም፣ እርሱን እንደ ቁስ አካል ወይም እንደ ተፈጥሯዊ ክስተት በሳይንሳዊ ዘዴዎች፣ ለምሳሌ በቤተ ሙከራ ውስጥ በቀጥታ መለካት ወይም ማረጋገጥ አይቻልም፤ እናም እንደዚያ አይጠበቅም። የሳይንስ ወሰን እና የአምላክ ሕልውና ሳይንስ የፍጥረታዊውን ዓለም በስሜት ሕዋሳት ሊታዩ በሚችሉና ሊለኩ በሚችሉ ክስተቶች ላይ ተመርኩዞ የሚያጠና የዕውቀት መስክ ነው። ሳይንስ 'እንዴት?' ለሚሉ ጥያቄዎች (ለምሳሌ አጽናፈ ዓለም እንዴት ይሰራል? ሕይወትስ እንዴት ይሠራል?) መልስ ይሰጣል። ነገር ግን 'ለምን?' ለሚሉ መሠረታዊ ጥያቄዎች (ለምሳሌ አጽናፈ ዓለም ለምን አለ? ሕይወትስ ለምን አለ?) የመጨረሻውን ምላሽ መስጠት አይችልም። የሳይንስ ዘዴ የተነደፈው ተፈጥሯዊ ክስተቶችን ለማጥናት እንጂ ከተፈጥሮ በላይ የሆነውን እውነታ አይደለም። የአምላክ ሕልውና ከሳይንስ አቅም ውጪ ነው ፤ ይህም ማለት ሳይንስ የእግዚአብሔር መኖሩንም ሆነ አለመኖሩን ማረጋገጥ ወይም መካድ አይችልም ። ይህ ማለት ግን ሳይንስ ለአምላክ ሕልውና ምንም ዓይነት መረጃ አይሰጥም ማለት አይደለም። ከላይ እንደተመለከትነው፣ የዘመናዊ ሳይንስ ግኝቶች፣ ለምሳሌ የአጽናፈ ዓለሙ መነሻ ፣ የዓለም የጥሩ ማስተካከያ ለሕይወት መኖር በሚያስችል መልኩ፣ እና የሕይወት ውስብስብነት ፣ አጽናፈ ዓለም ያለ መጀመሪያ፣ ያለ ዓላማና ያለ አስተዋይ አካል በአጋጣሚ ብቻ የመጣ ነው ለሚለው ተፈጥሯዊ አመለካከት ከባድ ጥያቄዎችን ያነሳሉ። እነዚህ የሳይንስ ግኝቶች፣ ለዓለም ሕልውና፣ ሥርዓትና ውስብስብነት እጅግ በጣም አሳማኝ ማብራሪያ ወደሆነው ወደ መለኮታዊ ፈጣሪ ያመላክታሉ። እነዚህ 'ተጨባጭ ማስረጃዎች' ሳይንሳዊ 'ማስረጃ' ባይሆኑም፣ ለአምላክ ሕልውና የሚቀርቡ ፍልስፍናዊ ክርክሮችን የሚደግፉና ምክንያታዊ መሠረት የሚሰጡ ናቸው። የታሪክ ማስረጃዎች እና የመለኮታዊ መገለጥ የፈጣሪ ሕልውና በታሪክ ውስጥም የራሱ የሆኑ ማስረጃዎች አሉት፤ እነዚህ ማስረጃዎች ግን እንደ ላቦራቶሪ ውጤት ቀጥተኛ ሳይሆኑ፣ ከታሪካዊ ክንውኖች፣ ከሰዎች ምስክርነትና ከመለኮታዊ መገለጥ የሚመነጩ ናቸው። የኦርቶዶክስ እምነት የታሪክ ሃይማኖት ነው። የአምላክ ከሰው ልጆች ጋር ያለው ግንኙነት፣ በተለይም የእስራኤል ታሪክ፣ የነቢያት መልእክቶች እና ከሁሉ የሚበልጠው የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ሞትና ትንሣኤ በመጽሐፍ ቅዱስ እና በቅዱስ ትውፊት ተመዝግቧል። የኢየሱስ ክርስቶስ ታሪካዊ ሕልውና በአብዛኞቹ የታሪክ ምሁራን ዘንድ ተቀባይነት አለው። እርሱ ማን እንደነበረ፣ ምን እንዳስተማረ፣ ምን ዓይነት ተአምራትን እንዳደረገ እና እንዴት እንደሞተ የሚገልጹ ታሪካዊ መረጃዎች አሉ። ከዚህም በላይ፣ የትንሣኤው ክስተት ፣ ምንም እንኳን አከራካሪ ቢሆንም፣ በታሪክ አጥኚዎች ዘንድ ከባድ ጥያቄዎችን የሚያስነሳ ነው። የክርስትና እምነት መነሻ፣ የደቀ መዛሙርት ድንገተኛ ለውጥ፣ በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ሰዎች ለክርስቶስ ብለው መሞታቸው፣ ባዶ መቃብር መገኘት - እነዚህ ሁሉ ክስተቶች የትንሣኤውን ታሪካዊ ክስተት ከግምት ውስጥ ሳናስገባ በተፈጥሯዊ መንገድ ለማስረዳት እጅግ አስቸጋሪ ናቸው። ብዙ የታሪክ ምሁራንና ፈላስፎች የትንሣኤውን ታሪካዊ መረጃዎች ሲያጠኑ፣ «ከሁሉ የተሻለው ማብራሪያ» የኢየሱስ ትንሣኤ በእርግጥ መፈጸሙ ነው ብለው ይደመድማሉ። ቅዱስ አትናቴዎስ 'በሰው ሥጋ ስለሆነው የእግዚአብሔር ቃል' በተሰኘው ድርሳኑ፣ የእግዚአብሔር ቃል ሰው መሆኑ የአምላክ ራሱን ለሰው ልጆች የገለጠበት ታላቅ ታሪካዊ ክስተት እንደሆነ ያስተምራል። የማይታየው አምላክ በክርስቶስ ታየ፤ መለኮታዊ ኃይሉና ባሕርዩ በተአምራትና በትንሣኤ ታይቷል። ይህ ታሪካዊ መገለጥ ለአምላክ ሕልውና ከማንኛውም ፍልስፍናዊ መከራከሪያ የበለጠ ቀጥተኛ የሆነ ግንዛቤን ይሰጣል። የቤተ ክርስቲያኗ ተአምራት ታሪክ፣ የቅዱሳን ሕይወትና ምሥክርነት፣ የቅዱሳት ምሥጢራት ኃይል - እነዚህ ሁሉ በታሪክ ውስጥ የተመዘገቡና እስከ አሁን ድረስ የሚታዩ የአምላክ ሥራዎች መገለጫዎች ናቸው። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የፈጣሪ ሕልውና እንደ ኬሚካል ንጥረ ነገር ወይም እንደ ፕላኔት ዓይነት ቀጥተኛ ሳይንሳዊ ወይም ተጨባጭ ማስረጃ የለውም። ምክንያቱም እርሱ ከቁስ አካልና ከተፈጥሯዊ ህጎች በላይ ነው። ሳይንስ ተፈጥሮን እንዴት እንደምትሠራ ያጠናል እንጂ ተፈጥሮ ለምን እንዳለች ወይም ማን እንደፈጠራት አይናገርም። ሆኖም የሳይንስ ግኝቶች (እንደ ዓለም መነሻና ጥሩ ማስተካከያ) ለአምላክ ሕልውና የሚቀርቡ ፍልስፍናዊ ክርክሮችን የሚደግፉ 'ምሥክርነቶች' ናቸው። የታሪክ ማስረጃዎች በተለይም የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ትንሣኤው እና የቤተ ክርስቲያን መመሥረት - የአምላክ በታሪክ ውስጥ ያለውን ሥራ የሚያሳዩ ጠንካራ አመላካቾች ናቸው። እነዚህ ሁሉ ማስረጃዎች፣ በተናጠል ፍጹም ሳይንሳዊ ማረጋገጫ ባይሆኑም፣ ለአምላክ ሕልውና ምክንያታዊና አሳማኝ የሆነ የታሪክና የፍልስፍና መሠረት ይሰጣሉ።

የአምላክ ሕልውና ተጨባጭ ማረጋገጫ ከሌለው፣ የማስረጃ ሸክም በአማኞች ላይ ይወድቃል የሚለው አገላለጽ የተለመደ ቢሆንም፣ የዕውቀት አሰባሰብ ሥርዓትን እና የክርክርን አመክንዮ በጥልቀት መመርመር ያስፈልጋል። በመሠረቱ፣ የማስረጃ ሸክም የሚኖረው አንድን አዎንታዊ አቋም የሚያቀርብ አካል ላይ ነው፤ ለምሳሌ «አምላክ አለ» የሚለው አማኝ ወይም «አምላክ የለም» የሚለው አምላክ የለሽ ። ስለዚህ፣ አምላክ የለም ብሎ በፍጹም እርግጠኝነት የሚናገር አካልም ለዚህ አቋሙ የራሱን ማስረጃ ወይም ምክንያት ማቅረብ ይኖርበታል። አምላክ የለሽነትን በቀላሉ የአምላክን ሕልውና አለመቀበል ብቻ አድርጎ መውሰድ ፣ የፍልስፍናዊ አቋም ከመሆን አልፎ፣ ስለ ዓለምና ስለ ተጨባጭነት ያለውን ግምት ይደብቃል። ብዙ ጊዜ ተፈጥሯዊነት — ሁሉም ነገር በተፈጥሯዊ ምክንያቶችና ህጎች ብቻ ይገለጻል የሚለው — ከበስተጀርባ ይኖራል። ይህ አቋም ራሱ የዕውቀት መሠረት ይፈልጋል። ተጨባጭ ማረጋገጫ እና የዕውቀት ወሰን እግዚአብሔርን እንደ ማንኛውም ፍጡር አካል አድርጎ በማሰብ ተጨባጭ ማስረጃ መፈለግ፣ የአምላክን ባሕርይ አለመረዳት ነው። አምላክ፣ ከፍጡር በላይ የሆነ፣ የማይመረመር መንፈስ ነው። እርሱን በቀጥታ በስሜት ሕዋሳት ለማወቅ ወይም በሳይንሳዊ መሣሪያ ለመለካት አይቻልም። ሳይንስ ተፈጥሯዊውን ዓለም ለማጥናት የተመቸ ዘዴ ቢሆንም፣ ከተፈጥሮ በላይ የሆነውን እውነታ ለመዳሰስ አቅም የለውም። የአምላክ ሕልውና 'ሳይንሳዊ ባልሆነ' መንገድ የሚረጋገጥ ነው። ይህም የእምነትን 'የእውቀት መሠረት' ጥያቄ ያስነሳል። ለእምነት አሳማኝ 'የእውቀት መሰረት' እምነት ምክንያታዊ ያልሆነ ወይም በጭፍን የሚደረግ ድርጊት አይደለም። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ እምነት ዕውቀትን እንደሚያካትት፣ ከምክንያት ጋር እንደማይጋጭና የራሱ የሆነ የዕውቀት መሠረት እንዳለው ያስተምራል። ለአምላክ ሕልውና የሚቀርበው 'የእውቀት መሠረት' በአንድ ነጠላ ተጨባጭ ማስረጃ ላይ የተመሠረተ ሳይሆን፣ በተለያዩ ምንጮች በሚመነጩና እርስ በርስ በሚደጋገፉ መከራከሪያዎች ድምር ውጤት ላይ የተመሠረተ ነው። እነዚህም: * የኮስሞሎጂካል ክርክር : የዓለም ሕልውና ከምንም ይልቅ የሆነ ነገር መኖሩ፣ እና የሁሉ ነገር የመጨረሻው ምክንያት ወይም የሕልውና መሠረት አስፈላጊነት ወደ 'አስፈላጊ ሕልውና' ያመራል።

• የቴሌሎጂካል ክርክር : የአጽናፈ ዓለሙ ሥርዓት፣ ጥሩ ማስተካከያ እና የሕይወት ውስብስብነት ያለ አስተዋይ ፈጣሪ ሊገለጽ የማይችል መሆኑ።
• የሞራል ክርክር : የሥነ ምግባር ተጨባጭነት መኖር ፍጹም መልካም እና የሥነ ምግባር ሁሉ ምንጭ የሆነ አምላክ መኖሩን ይጠይቃል።
• የንቃተ ህሊና ክርክር : ከቁስ አካል ብቻ የመጣ ሊሆን የማይችል የሰው ልጅ ንቃተ ህሊና ፣ አስተሳሰብ እና ምክንያታዊነት መኖር ከመንፈሳዊ ወይም ከተፈጥሮ በላይ ከሆነ ምንጭ መምጣቱን ያመለክታል።
• ታሪካዊ ማስረጃዎች : በተለይም የኢየሱስ ክርስቶስ ታሪካዊ ሕልውና፣ ያስተማረው ትምህርት፣ የተአምራቱ ዘገባዎች እና ከሁሉ በላይ የትንሣኤው ክስተት ለየትኛውም ተፈጥሯዊ ማብራሪያ ምላሽ የማይሰጥ ታሪካዊ መረጃ ነው። የክርስትና እምነት ድንገተኛ መስፋፋት ያለ ኃይለኛና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ምክንያት ሊገለጽ አይችልም።
• የሃይማኖታዊ ልምምድ : በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎች ያሏቸው የግል እና የጋራ መንፈሳዊ ልምምዶች፣ የጸሎት ምላሾች፣ የቅዱሳት ምሥጢራት ኃይል እና የቅዱሳን ሕይወት የአምላክን ሕልውና በተጨባጭ የሚያስረዱ ናቸው፤ ምንም እንኳን ለሌሎች በቀጥታ የሚተላለፉ ተጨባጭ ማስረጃ ባይሆኑም። እነዚህ ሁሉ መከራከሪያዎች ተጨባጭ ማስረጃ ባይሰጡም፣ ለአምላክ ሕልውና 'ከሁሉ የተሻለው ማብራሪያ' መሆኑን ያሳያሉ። ዓለም ሕልውና ያለው፣ ሥርዓት ያለው፣ ለሕይወት የተስተካከለ፣ የሰው ልጅ የሥነ ምግባርና የንቃተ ህሊና ልምምድ ያለው፣ እና በታሪክ ውስጥ ከተፈጥሮ በላይ የሚመስሉ ክስተቶች (እንደ ክርስቶስ ትንሣኤ) የተከሰቱበት ከሆነ፣ ይህ ሁሉ ያለ አምላክ መኖር በአጋጣሚ ነው ብሎ ከማመን ይልቅ፣ ጥበበኛና ኃያል ፈጣሪ አለ ብሎ ማመን የበለጠ ምክንያታዊና አጥጋቢ ማብራሪያ ይሰጣል። የአማኞች እምነት እንደ 'ትክክለኛ መሠረታዊ እምነት' በዘመናዊ የዕውቀት አሰባሰብ ፍልስፍና ፣ እንደ አልቪን ፕላንቲንጋ ያሉ ፈላስፎች፣ በአምላክ ላይ ያለ እምነት በሌሎች መሠረታዊ እምነቶች ላይ ሳይመሠረት በራሱ 'ትክክለኛ መሠረታዊ እምነት' ሊሆን እንደሚችል ይከራከራሉ። ልክ እንደ ሌላ ሰው አእምሮ እንዳለው ወይም ውጫዊው ዓለም ትክክለኛ እንደሆነ የምናምንባቸው እምነቶች በቀጥታ በተጨባጭ ማስረጃ የማይረጋገጡ ነገር ግን ለዕውቀታችን ሥርዓት ወሳኝ የሆኑ መሠረታዊ እምነቶች ናቸው። በተገቢው ሁኔታ ላይ ያለ ሰው (ለምሳሌ የአእምሮ ሕመም የሌለበት) አምላክ መኖሩን የሚያምንበት እምነት፣ ሌሎች የእምነቱን መሠረት የሚያፈርሱ ነገሮች ከሌሉ በስተቀር፣ ምክንያታዊና ትክክለኛ ሊሆን ይችላል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች፣ ምንም እንኳን ዘመናዊውን የፍልስፍና ቋንቋ ባይጠቀሙም፣ ወደ እግዚአብሔር የሚመራው መንገድ አመክንዮን የሚጻረር ሳይሆን፣ በአምላክ ራሱን መገለጥ እና በሰው ልጆች መንፈሳዊ ተፈጥሮ ላይ የተመሠረተ መሆኑን አስተምረዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ «ታመን ዘንድ እወቅ፣ እወቅም ዘንድ ታመን Crede, ut intelligas; intellige, ut credas» በማለት በእምነትና በምክንያት መካከል ያለውን ቁርኝት አሳይቷል። አምላክ በልቡና ንጹሐን ለሆኑት ራሱን ይገልጣል (ማቴ 5:8)። ይህ 'የልብ ዓይን' ዕውቀት ከምክንያታዊ መከራከሪያዎች ባሻገር ለአማኝ ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' ነው። ማጠቃለያ በአጠቃላይ፣ የአምላክ ሕልውና ቀጥተኛ ተጨባጭ ማረጋገጫ ባይኖረውም፣ ይህ ማለት የእርሱን መኖር ማመን ምክንያታዊ ያልሆነ ወይም የዕውቀት መሠረት የሌለው ነው ማለት አይደለም። የማስረጃ ሸክም በአምላክ ላይ እምነት እንደሌለው በፅኑ በሚናገረው አካል ላይም ይወድቃል። ለአማኞች፣ የአምላክ ሕልውና የሚደገፈው በተለያዩ ፍልስፍናዊ መከራከሪያዎች ድምር ውጤት፣ በታሪካዊ ማስረጃዎች በተለይም በክርስቶስ ማንነትና ትንሣኤ፣ እና በመንፈሳዊ ልምምዶች ነው። እነዚህ ሁሉ ለአምላክ ሕልውና 'ከሁሉ የተሻለውን ማብራሪያ' የሚሰጡ ሲሆን፣ በአምላክ ላይ ያለ እምነት ምክንያታዊ፣ ትክክለኛና የዕውቀት መሠረት ያለው እንዲሆን ያደርጉታል።

ለዓለም ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች በቂ ከሆኑ፣ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነትን መጨመር በኦካምስ ሬዘር መሰረት አስፈላጊ ነውን? የሚለው ጥያቄ የኦካምስ ሬዘርን ፍልስፍናዊ መሣሪያ በትክክል የመረዳት አስፈላጊነትን ያሳያል። ኦካምስ ሬዘር፣ «አስፈላጊ ካልሆነ በቀር ብዙ ግምቶችን አታብዙ» የሚለው መርህ ሲሆን፣ በተለያዩ ማብራሪያዎች መካከል ለመምረጥ ሲፈለግ ቀለል ያለውን የሚደግፍ ነው። ይህ መርህ በሳይንስና በፍልስፍና በሰፊው ጥቅም ላይ ይውላል። የተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች ወሰን ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች፣ ማለትም የተፈጥሮ ህጎችንና ሂደቶችን ብቻ በመጠቀም ነገሮችን ማስረዳት፣ በራሳቸው መስክ (በተፈጥሮ ዓለም ውስጥ ያሉ ክስተቶችን እንዴት እንደሚሠሩ በማስረዳት) እጅግ በጣም ስኬታማ ናቸው። ሳይንስ፣ በዘዴዎቹ አማካኝነት፣ የዓለምን አሰራር፣ የሕያዋን ፍጥረታት አደረጃጀት፣ የአካላዊ ክስተቶችን መንስኤና ውጤት በማስረዳት ረገድ አስገራሚ ውጤቶችን አስመዝግቧል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሳይንስን ህጋዊ መስክ ታከብራለች፤ ምክንያቱም ተፈጥሮ ራሱ የመለኮታዊ ጥበብና ኃይል መገለጫ ነውና። ነገር ግን ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች ለሁሉም ነገር በቂ ናቸው ብሎ ማሰብ የተፈጥሯዊነት የፍልስፍና አቋም ሲሆን፣ ይህ አቋም ራሱ አሳማኝነቱ መረጋገጥ አለበት። ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች የሚያስረዱት ነገሮች በተፈጥሮ ህጎች መሰረት 'እንዴት' እንደሚሠሩ እንጂ ተፈጥሮ ራሱ 'ለምን' ሕልውና እንዳለው፣ ህጎቹስ 'ለምን' እነዚያ እንደሆኑ፣ እና የነገሮች የመጨረሻው ምንጭ ማን እንደሆነ አይደለም። ኦካምስ ሬዘር የሚተገበረው እኩል የማስረዳት አቅም ባላቸው ሁለት ማብራሪያዎች መካከል ቀለል ያለውን ለመምረጥ ሲሆን፣ አንዱ ማብራሪያ ግን መሠረታዊ ጥያቄዎችን ካልመለሰ፣ ሌላው ማብራሪያ ደግሞ እነዚያን ጥያቄዎች ከመለሰ፣ ቀለል ያለው የቱ ነው ብሎ በጥንቃቄ ማሰብ ያስፈልጋል። መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት እንደ የመጨረሻ ማብራሪያ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት የሚባለው፣ የአምላክን ሕልውና እንደ አንድ ተጨማሪ 'አካል' በተፈጥሯዊው ሥርዓት ውስጥ መክተት አይደለም። ይልቁንም፣ አምላክ የፍጥረታዊው ዓለም ሁሉ መሠረት ፣ ሕልውናው በራሱ የሆነ 'አስፈላጊ ሕልውና' እና የተፈጥሮ ህጎች ሁሉ አስገኝና ደጋፊ ነው። የአምላክን ሕልውና መቀበል፣ ለሚከተሉት ጥያቄዎች ተፈጥሯዊነት ብቻውን ሊሰጣቸው የማይችለውን መሠረታዊ ማብራሪያ ይሰጣል፦ * የሕልውና መነሻ : ከምንም ይልቅ የሆነ ነገር ለምን አለ? የኮስሞሎጂካል ክርክር እንደሚያሳየው፣ የጥገኛ ሕልውናዎች ሰንሰለት መቆም ያለበት ራሱ ምክንያት በሌለው፣ ሕልውናው በራሱ በሆነ አስፈላጊ ሕልውና ላይ ነው። ተፈጥሯዊነት ዓለምን እንደ 'ጥሬ ሐቅ' ሊቆጥር ይችላል፤ ነገር ግን ይህ የቂም መርህን የሚጥስና የማብራሪያ ፍላጎታችንን የማያረካ ነው። አምላክ እንደ አስፈላጊ ሕልውና መታየቱ ለዓለም ሕልውና እጅግ ቀለል ያለ እና ሁሉን አቀፍ የመጨረሻ ማብራሪያ ይሰጣል።

• የአጽናፈ ዓለም ሥርዓትና ጥሩ ማስተካከያ : የተፈጥሮ ህጎች ለምን እነዚያ እንደሆኑና ለሕይወት በሚያስችል መልኩ 'ጥሩ ማስተካከያ' ለምን እንዳላቸው ተፈጥሯዊነት ብቻውን ማስረዳት አይችልም። የቴሌሎጂካል ክርክር እንደሚያሳየው፣ ይህ ሥርዓትና ማስተካከያ ያለ አስተዋይ ፈጣሪ ሊብራራ አይችልም። መልቲቨርስን የመሰሉ ግምቶች ችግሩን ወደ ኋላ የሚገፉ እንጂ የሚፈቱ አይደሉም፤ ራሳቸውም እጅግ ውስብስብ ናቸው። አምላክ እንደ የሁሉ ነገር ቃል እና የጥበብ ምንጭ መታየቱ (በተለይም በቅዱስ አትናቴዎስና ቅዱስ ባሲል አስተምህሮ) ለዓለም ሥርዓትና ለሰብአዊ አእምሮ የዓለምን ህግ የመረዳት ችሎታ እጅግ ቀለል ያለ ማብራሪያ ነው።
• የሥነ ምግባር ተጨባጭነት : የሥነ ምግባር ሕግ ተጨባጭ ከሆነ (በግል ስሜት ወይም በባህል ላይ ያልተመሠረተ ከሆነ)፣ መሠረቱ ከተለዋዋጭ የሰው ልጅ ባሕርይ የላቀ መሆን አለበት። ተፈጥሯዊነት የሥነ ምግባርን 'መሆን ያለበት' ከ 'ያለ' ማምጣት አይችልም። አምላክ እንደ የፍጹም መልካምነት ምንጭና መለኪያ መታየቱ (በቅዱስ አውግስጢኖስ አስተምህሮ) ለሥነ ምግባር ተጨባጭነት እጅግ አሳማኝና ቀለል ያለ መሠረት ይሰጣል።
• የንቃተ ህሊና ችግር : ንቃተ ህሊና ከቁስ አካል ብቻ እንዴት ሊመጣ ይችላል? ይህ 'ጠንካራው የንቃተ ህሊና ችግር' ተፈጥሯዊነትን እጅግ የሚፈታተን ነው። ከመንፈስ የሆነ አምላክ መኖሩ ለንቃተ ህሊና መኖር የበለጠ አሳማኝ መነሻ ነው። ኦካምስ ሬዘርን በትክክል መተግበር ኦካምስ ሬዘርን በአምላክ ሕልውና ላይ ለመተግበር ሲሞከር፣ ጥያቄው አምላክን በተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች ላይ እንደ ተጨማሪ አካል መመልከት ሳይሆን፣ የትኛው አጠቃላይ የዓለም እይታ - ተፈጥሯዊነት ብቻውን ወይስ እግዚአብሔርን ያካተተ - ለሁሉም ተጨባጭ እውነታዎች እጅግ ቀለል ያለ፣ ወጥና ሁሉን አቀፍ ማብራሪያ እንደሚሰጥ መመዘን ነው። ተፈጥሯዊነት እነዚህን መሠረታዊ ጥያቄዎች ለመመለስ ሲሞክር፣ ብዙውን ጊዜ ማስረጃ የሌላቸውን ወይም ውስብስብ የሆኑ ግምቶችን (እንደ ገደብ የለሽ መልቲቨርስ፣ ንቃተ ህሊና ቅዠት ነው፣ ሥነ ምግባር ባሕላዊ ልማድ ነው ወዘተ) ማከል ይኖርበታል። በሌላ በኩል፣ እግዚአብሔር እንደ አንድ 'አስፈላጊ ሕልውና'፣ የሁሉም ነገር መሠረትና የመጨረሻው ምክንያት መታየቱ፣ ለብዙ የተበታተኑ ክስተቶች አንድ ወጥና መሠረታዊ ማብራሪያ ይሰጣል። በዚህ መልኩ ሲታይ፣ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነትን እንደ የመጨረሻ መሠረትና ምክንያት መቀበል፣ ተፈጥሯዊነት ብቻውን እነዚህን ጥያቄዎች ለመመለስ ከሚያስፈልገው እጅግ ውስብስብና እርግጠኛ ያልሆኑ ግምቶች በተሻለ፣ እጅግ ቀለል ያለና አጥጋቢ የሆነ አጠቃላይ የዓለም እይታ ይሰጣል። ስለዚህ በኦካምስ ሬዘር መሠረት እንኳን፣ እግዚአብሔርን እንደ የመጨረሻ ማብራሪያ መቀበል ምክንያታዊ ሊሆን ይችላል።

የሰው ልጅ ሳይንሳዊ ግኝቶችና እድገቶች የእግዚአብሔርን ክፍተት እየቀነሱት ከሆነ፣ ለአምላክ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት ምን ቦታ ይቀራል? የሚለው ጥያቄ፣ የእግዚአብሔርን ሚና በተሳሳተ መንገድ ከማየት የሚመነጭ ነው። የ'እግዚአብሔር ክፍተት' ክርክር የሚያመለክተው ሳይንስ ገና ማብራሪያ ያላገኘላቸውን የተፈጥሮ ክስተቶች ለማስረዳት እግዚአብሔርን እንደ መፍትሔ መጠቀም ነው። ለምሳሌ፣ በጥንት ጊዜ ሰዎች የመብረቅ መንስኤ ምን እንደሆነ ሳይረዱ ቀርተው 'እግዚአብሔር ነው' ብለው ያምኑ ነበር፤ በኋላ ግን የመብረቅ መንስኤ ሳይንሳዊ በሆነ መንገድ ሲገለጽ፣ ያ 'የእግዚአብሔር ክፍተት' ተዘጋ። ይህ ዓይነቱ አስተሳሰብ አሳማኝ አይደለም፤ ምክንያቱም ሳይንስ እያደገ ሲሄድ፣ የእግዚአብሔር 'ሚና' እየጠበበ ይሄዳል፤ በመጨረሻም ሙሉ በሙሉ ይጠፋል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ እንዲህ ባለው ደካማ 'የእግዚአብሔር ክፍተት' ላይ የተመሠረተ አይደለም። የእግዚአብሔር ቦታ: በክፍተቶች ውስጥ ሳይሆን በመሠረቱ የእግዚአብሔር ሕልውና እና መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት የሚቀርበው ሳይንስ ገና ማብራሪያ ያላገኘላቸውን 'ክፍተቶች' ለመሙላት አይደለም። ይልቁንም እግዚአብሔር የሚቀርበው የሁሉ ነገር 'የመጨረሻው መሠረት' እና 'አስፈላጊ ሕልውና' በመሆን ነው። እርሱ የሚከተሉትን fundamental (መሠረታዊ) ጥያቄዎች ይመልሳል፤ እነዚህ ጥያቄዎች ደግሞ የሳይንስ ዘዴ ሊመልሳቸው ከሚችለው ወሰን በላይ ናቸው። * ሕልውና ለምን አለ? : ሳይንስ ዓለም 'እንዴት' ይሰራል የሚለውን ያስረዳል፤ ነገር ግን ዓለም ራሱ 'ለምን' ሕልውና እንዳለው ማስረዳት አይችልም። ይህ የኮስሞሎጂካል ክርክር ዋና ነጥብ ሲሆን፣ ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች ሊመልሱት የማይችሉት መሠረታዊ ሜታፊዚካዊ ጥያቄ ነው። እግዚአብሔር እንደ አስፈላጊ ሕልውና መታየቱ ለዚህ ጥያቄ መሠረታዊ ማብራሪያ ነው።

• የተፈጥሮ ህጎች ለምን አሉ? : ሳይንስ የተፈጥሮ ህጎችን ይገልጻል፣ ይተነትናል፣ እናም ይተነብያል። ነገር ግን ህጎቹ ራሳቸው ለምን እንደዚያ እንደሆኑ ወይም ከየት እንደመጡ ማስረዳት አይችልም። ለምን በአጽናፈ ዓለም ውስጥ ወጥ እና ምክንያታዊ ህጎች አሉ? ይህ የሚያመለክተው ከህጎቹ በላይ የሆነ፣ ህጎቹን ያወጣና የሚያስፈጽም አካል መኖሩን ነው። ይህ ደግሞ የቴሌሎጂካል ክርክር ክፍል ነው።
• ሥነ ምግባር ተጨባጭ የሆነው ለምንድን ነው? : ሳይንስ የሰዎች ባሕርይ ለምን እንደዚያ እንደሆነ ሊያጠና ይችላል (ለምሳሌ በዝግመተ ለውጥ ወይም በሥነ ልቦና አንጻር)፤ ነገር ግን አንድ ድርጊት ሥነ ምግባራዊ በሆነ መልኩ 'ትክክል' ወይም 'ስህተት' መሆኑን ሊወስን አይችልም። የሥነ ምግባር ተጨባጭነት መሠረቱ ከተፈጥሮ በላይ በሆነ በራሱ መልካም በሆነ አካል ላይ መሆን አለበት። ይህ የሞራል ክርክር የሚመልሰው ሲሆን፣ ከሳይንስ አቅም በላይ ነው።
• ንቃተ ህሊና ምንድነው? ሳይንስ ከአእምሮ ጋር የተያያዙ የነርቭ ሂደቶችን ያጠናል፤ ነገር ግን የራስን መገንዘብ፣ የማሰብና የመሰማት ጥራት ያለው ልምምድ እንዴት ከቁስ አካል ብቻ ሊመነጭ እንደሚችል ማስረዳት ከባድ ፈተና ሆኖበታል። እነዚህ ጥያቄዎች የሚያሳዩት፣ ሳይንሳዊ ማብራሪያዎች ምንም ያህል ቢራቀቁም፣ ከሳይንስ ዘዴ ወሰን በላይ የሆኑ መሠረታዊ የፍልስፍናና የሜታፊዚክስ ጥያቄዎች መኖራቸውን ነው። የእግዚአብሔር ቦታ በእነዚህ መሠረታዊ ጥያቄዎች መልስ ውስጥ እንጂ፣ በሳይንስ ገና ባልተመለሱ ጥያቄዎች 'ክፍተት' ውስጥ አይደለም። ሳይንስ እንደ እግዚአብሔር ሥራ መገለጫ ይልቁንም፣ የሳይንስ እድገት የእግዚአብሔርን ክፍተት ከመቀነስ ይልቅ፣ የእርሱን ታላቅነትና ጥበብ የበለጠ ያሳያል። አጽናፈ ዓለሙ እያየነው ስንሄድ፣ በውስጡ ያለው ሥርዓት፣ የህጎች ውበት እና ለሕይወት ያለው ጥሩ ማስተካከያ እጅግ በጣም አስገራሚ ነው። ይህ ሁሉ በአጋጣሚ የመጣ ነው ብሎ ከማመን ይልቅ፣ በታላቅ ጥበብ የተደረጀ ነው ብሎ ማመን የበለጠ ምክንያታዊና ሳይንሳዊ ግኝቶችን የሚያደንቅ ነው። የሳይንስ ግኝቶች የእግዚአብሔርን 'የፍጥረት መጽሐፍ' እንድናነብ እየረዱን ነው፤ ይህም ስለ ፈጣሪው ጥበብ ይነግረናል። መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት: ቀጣይነት ያለው ድርጊት መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት የሚባለው፣ አልፎ አልፎ የሚደረጉ ከተፈጥሮ ህግ ውጪ የሆኑ ተአምራትን ብቻ አይደለም (ምንም እንኳን ተአምራት ቢኖሩም)። የቤተ ክርስቲያን አባቶች እንደሚረዱት፣ የአምላክ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት፣ የፍጥረትን ሕልውና ያለማቋረጥ መደገፍ እና መግዛት ጭምር ነው። ዓለም የሚኖረውና በህጎቹ መሰረት የሚሠራው በእግዚአብሔር ኃይል ነው። «በእርሱ ሕያዋን ነንና እንንቀሳቀሳለን እንኖርማለን» (ሐዋ. 17:28)። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ በሄክሳሜሮን፣ እግዚአብሔር «ምድር ሕያዋን ፍጥረታትን ታውጣ» ብሎ የሰጠው ትዕዛዝ፣ የአንድ ጊዜ ድርጊት ብቻ ሳይሆን፣ እስከ አሁን ድረስ ፍጥረታትን የማስገኘት ኃይል እንዳለው ያስተምራል። ስለዚህ፣ የሳይንስ ግኝቶች የእግዚአብሔርን ክፍተት እየቀነሱ አይደሉም፤ ምክንያቱም እግዚአብሔር የሳይንስ ዘዴ ሊመልሳቸው ከሚችላቸው የተፈጥሮ ክስተቶች በላይ የሆነ የሕልውና መሠረት ነው። ይልቁንም፣ ሳይንስ የዓለምን አስደናቂ አሰራር በመግለጥ፣ ለአምላክ ሕልውና ለሚቀርቡ ፍልስፍናዊ መከራከሪያዎች ተጨማሪ ምስክርነት እየሰጠ ነው። መለኮታዊ ጣልቃ ገብነትም የጥንት ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ የዓለምን ሕልውና ያለማቋረጥ የመደገፍና የመግዛት ቀጣይነት ያለው የእግዚአብሔር ሥራ ነው።

ይህ ነጥብ የቴሌሎጂካል ክርክር ዋና አካል ሲሆን፣ በተፈጥሮ ውስጥ የምናየው ሥርዓትና ዓላማ የመጣው በአጋጣሚ ነው ወይስ አስተዋይ አካል አስገኝቶት ነው የሚለውን ይመረምራል። የዘመናዊ ሳይንስ ግኝቶች፣ በተለይም በሥነ ፈለክ ጥናትና በፊዚክስ፣ አጽናፈ ዓለሙ ለሕይወት መኖር በሚያስችል መልኩ እጅግ በጣም በጥሩ ሁኔታ መስተካከሉን አሳይተዋል። ይህ ደግሞ ለመለኮታዊ ዲዛይን ጠንካራ ማስረጃ ሆኖ ቀርቧል። የጥሩ ማስተካከያ እውነታ የዓለም ሕልውና ብቻ ሳይሆን፣ በውስጡ የያዛቸው ህጎች እና የመጀመሪያ ሁኔታዎች ለሕይወት መኖር የሚፈቅዱት የፊዚክስ ቋሚዎች እሴት እጅግ በጣም ጠባብ በሆነ ክልል ውስጥ ሲሆኑ ብቻ ነው። ከእነዚህ ቋሚዎች መካከል ጥቂቶቹን ለመጥቀስ: * የኮስሞሎጂካል ቋሚ : የአጽናፈ ዓለምን መስፋፋት ፍጥነት የሚወስን ሲሆን፣ ዋጋው በትንሹ ቢለያይ፣ ጋላክሲዎችና ከዋክብት እንዳይፈጠሩ ያደርጋል።

• የጠንካራ ኒውክሌር ኃይል : አተሞች እንዲረጋጉ የሚያደርግ ኃይል ነው። በትንሹ ቢቀንስ ወይም ቢጨምር ከባድ ንጥረ ነገሮች (እንደ ካርበን) እንዳይፈጠሩ ያደርጋል፤ እነዚህም ለሕይወት አስፈላጊ ናቸው።
• የስበት ኃይል ጥንካሬ : የፕላኔቶችንና የከዋክብትን አፈጣጠር ይወስናል። በትንሹ ቢለያይ፣ ኮከቦች ወይ በጣም በፍጥነት ይቃጠላሉ ወይም ጨርሶ አይፈጠሩም ነበር። እነዚህና ሌሎች በርካታ የፊዚክስ ቋሚዎች ዋጋ በአጋጣሚ ለሕይወት ተስማሚ ሆነው የመገኘታቸው ዕድል እጅግ በጣም ትንሽ ከመሆኑ የተነሳ፣ ዕድል እንደ ማብራሪያ አሳማኝ አይሆንም። ይህ ሁኔታ ያለ ዓላማ ያለው ዲዛይነር መኖሩን ያመለክታል። ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች እና ገደባቸው ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች ይህንን ጥሩ ማስተካከያ ለማስረዳት ሲሞክሩ የሚቀርቡት ዋና መላምቶች የሚከተሉት ናቸው። 1. ዕድል : የፊዚክስ ቋሚዎች ዋጋ በአጋጣሚ ለሕይወት ተስማሚ ሆነው ተገኙ የሚል ነው። ከላይ እንደተጠቀሰው ግን ዕድሉ እጅግ በጣም ዝቅተኛ ነው። አንድ ሰው ሎተሪ ቢወጣ ብዙ ጊዜ 'ዕድለኛ ነው' እንላለን፤ ነገር ግን የአጽናፈ ዓለሙ ለሕይወት መስተካከል ከማንኛውም የሰው ልጅ ሎተሪ እጅግ የከፋ ነው።

2. የፊዚክስ አስፈላጊነት : የፊዚክስ ቋሚዎች ዋጋ ሊኖራቸው የሚችለው ያንን ብቻ ነው፤ ሌላ ዋጋ ሊኖራቸው አይችልም የሚል ነው። ይህ ግን እስካሁን ባለው ሳይንሳዊ ዕውቀት የተደገፈ አይደለም። የፊዚክስ ህጎች ህልውና ያላቸው ይመስላሉ፤ ነገር ግን ዋጋቸው ሊለያይ የሚችል ይመስላል።

3. መልቲቨርስ መላምት : እኛ ካለንበት አጽናፈ ዓለም ውጪ ብዙ ወይም ገደብ የለሽ አጽናፈ ዓለማት እንዳሉ ይገምታል። እያንዳንዱ አጽናፈ ዓለም የተለያየ የፊዚክስ ህግጋትና ቋሚዎች አሉት። በዚህ ሁኔታ፣ ሕይወት ሊኖር የሚችለው በሕይወት ለመኖር በሚያስችለው ጥሩ ማስተካከያ ባለው አጽናፈ ዓለም ውስጥ ብቻ በመሆኑ (ይህ 'አንትሮፒክ መርህ' - Anthropic Principle - ይባላል)፣ እኛ እራሳችንን ያገኘነው እንዲህ ባለው አጽናፈ ዓለም ውስጥ መሆኑ አያስገርምም የሚል ማብራሪያ ነው። የመልቲቨርስ መላምት የጥሩ ማስተካከያን ችግር ለማስረዳት ቢሞክርም፣ የራሱ የሆኑ ከባድ ፈተናዎች አሉት። በመጀመሪያ፣ መልቲቨርስ እስካሁን ምንም ዓይነት ተጨባጭ ሳይንሳዊ ማስረጃ የሌለው፣ ፍልስፍናዊ ግምት ነው። በሁለተኛ ደረጃ፣ መልቲቨርስን የሚያስገኘው 'የመልቲቨርስ ጀነሬተር' ራሱ ጥሩ ማስተካከያ ያስፈልገዋል ወይ? የሚለው ጥያቄ ይነሳል። ከሆነ፣ ችግሩን ወደ ኋላ እንደመግፋት ይሆንብናል። በሦስተኛ ደረጃ፣ አንትሮፒክ መርህ የሚያስረዳው 'እኛ ለምን ጥሩ ማስተካከያ ያለውን አጽናፈ ዓለም እንመለከታለን?' የሚለውን እንጂ 'ለምን ሕይወት ሊኖር የሚችልበት አጽናፈ ዓለም አለ?' የሚለውን አይደለም። መለኮታዊ ዲዛይን እንደ አሳማኝ ማብራሪያ መለኮታዊ ዲዛይን ለአጽናፈ ዓለሙ ጥሩ ማስተካከያ እጅግ በጣም ቀጥተኛና አሳማኝ ማብራሪያ ይሰጣል። አንድ ጥበበኛ፣ ኃያል እና ዓላማ ያለው አካል የዓለምን ህጎችና የመጀመሪያ ሁኔታዎች በዚህ መልኩ እንዲሆኑ አድርጎ ፈጠረ ብሎ ማመን፣ ከእጅግ በጣም አነስተኛ ዕድል ወይም ከማስረጃ የሌለው መልቲቨርስ መላምት ይልቅ ምክንያታዊ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ ዓለም የተፈጠረው በእግዚአብሔር ቃል፣ በወልድ አማካኝነት መሆኑን ያስተምራል። «ሁሉ በእርሱ ሆነ ከሁሉ ከሆነው አንድ ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም ነበር።» (ዮሐንስ 1:3) የእግዚአብሔር ቃል ደግሞ የእግዚአብሔር ጥበብ ነው። አጽናፈ ዓለም የተፈጠረው ያለ ዕቅድና ያለ ዓላማ በዘፈቀደ ሳይሆን፣ በመለኮታዊ ጥበብና ዓላማ ነው። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ በሄክሳሜሮን ድርሳኑ፣ የእያንዳንዱ ፍጥረት አፈጣጠር ሥርዓት፣ ውበትና ዓላማ ያለው መሆኑን በሰፊው በመተንተን፣ ይህም ሁሉ የመጣው ከልዑል ፈጣሪ መሆኑን አስረድቷል። እርሱ፣ «በዚህ ሁሉ የፍጥረት ልዩነት ውስጥ ያለውን ወጥነትና ሥርዓት በማየት፣ ከዚህ ሁሉ በስተጀርባ የመለኮታዊ ጥበብና ኃይል መኖሩን መረዳት እንችላለን» በማለት አስተምሯል። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የአጽናፈ ዓለሙ የጥሩ ማስተካከያ ለዲዛይን እጅግ በጣም ጠንካራ የሆነ የምሥክርነት ቃል ይሰጣል። ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች እንደ ዕድል ወይም መልቲቨርስ ያሉ መላምቶችን ቢያቀርቡም፣ እነዚህ መላምቶች የራሳቸው የሆኑ ከባድ ፍልስፍናዊና ሳይንሳዊ ችግሮች አሉባቸው። መለኮታዊ ዲዛይን ደግሞ ለጥሩ ማስተካከያ እጅግ ቀጥተኛ፣ አሳማኝና ሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ይሰጣል። ይህ ክርክር ብቻውን የእግዚአብሔርን ሕልውና 'ተጨባጭ ማስረጃ' ባይሆንም፣ እርሱን እንደ የመጨረሻው የዓለም ምክንያትና ዓላማ ለመቀበል ጠንካራ ምክንያታዊ መሠረት ይሰጣል። የዓለም አስደናቂ ሥርዓትና ለሕይወት መስተካከሉ የፈጣሪን ጥበብ፣ ኃይልና ዓላማ ያሳያል።

በአምላክ ባሕርያት እና በዓለም ውስጥ ባለው የክፋትና የሥቃይ ሕልውና መካከል ያለውን ተቃርኖ ለመጠቆም የሚሞክር 'የክፋት ችግር' ተብሎ ከሚታወቀው የፍልስፍና ችግር የሚመነጭ ነው። ጥያቄው የሚያነጣጥረው በተለይ 'ሎጂካዊ የክፋት ችግር' ላይ ሲሆን፣ ይህ ችግር የሚያስነው፣ እነዚህ ሦስት የመለኮታዊ ባሕርያት ከክፋት ሕልውና ጋር በአንድ ጊዜ መኖር በምክንያት የማይጣጣሙ ናቸው የሚል ነው። የሎጂካዊ አለመጣጣም ክርክር የዚህ ክርክር መሠረታዊ አመክንዮ እንደሚከተለው ሊቀረጽ ይችላል: 1. እግዚአብሔር ሁሉን ቻይ ከሆነ፣ ሁሉንም ዓይነት ክፋት መከላከል ይችላል።

2. እግዚአብሔር ሁሉን አዋቂ ከሆነ፣ ክፋት እንዳለ ያውቃል፤ እንዴት እንደሚከላከልም ያውቃል።

3. እግዚአብሔር ፍጹም መልካም ከሆነ፣ ክፋት እንዳይኖር ይፈልጋል።

4. ስለዚህ፣ ሁሉን ቻይ፣ ሁሉን አዋቂና ፍጹም መልካም የሆነ አምላክ ካለ፣ ክፋት ሊኖር አይችልም።

5. ክፋት ግን በዓለም ውስጥ አለ።

6. ስለሆነም፣ ሁሉን ቻይ፣ ሁሉን አዋቂና ፍጹም መልካም የሆነ አምላክ ሊኖር አይችልም። ይህ ክርክር የሚያስመስለው በአምላክ ባሕርያትና በክፋት ሕልውና መካከል የማይታረቅ ሎጂካዊ ተቃርኖ ያለ ይመስላል። ነገር ግን ይህ ክርክር የሚሳሳተው፣ ሁሉን ቻይ የሆነ አምላክ እንኳን ሊያደርጋቸው የማይችሉ ምክንያታዊ ያልሆኑ ነገሮች እንዳሉ ባለማየት ወይም የክፋት ሕልውና የግድ ከመለኮታዊ ባሕርያት ጋር እንደሚጋጭ የሚያሳይ የተደበቀ ግምት በማካተቱ ነው። የፍቃደኝነት ነፃነት መከላከያ ለሎጂካዊ የክፋት ችግር ከሚቀርቡት ዋና ምላሾች አንዱ 'የፍቃደኝነት ነፃነት መከላከያ' ነው። ይህ ምላሽ እንደሚከተለው ይከራከራል:

• እግዚአብሔር የሰውን ልጆች የፈጠረው እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነት እንዲኖራቸው በማድረግ ነው። ፍቃደኝነት ነፃነት ማለት ሰዎች በመልካም እና በክፉ መካከል የመምረጥ ችሎታ አላቸው ማለት ነው።
• እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነት እሴቱ እጅግ የላቀ መልካም ነገር ነው። የእግዚአብሔር ዓላማ ሰዎች በግዴታ ሳይሆን በፍቅርና በነፃ ምርጫ ከእርሱ ጋር ግንኙነት እንዲኖራቸው ማድረግ ነው።
• ክፋት ወደ ዓለም የገባው በእግዚአብሔር ሳይሆን፣ ፍቃደኝነት ነፃነት ባላቸው ፍጡራን (መላእክት እና ሰው ልጆች) የክፉ ምርጫ ምክንያት ነው። አዳምና ሔዋን በነፃ ምርጫቸው አምላክን ባለመታዘዛቸው ኃጢአትና ሞት ወደ ዓለም ገባ።
• አንድ ሁሉን ቻይ የሆነ አካል እንኳን እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነት ያላቸውን ፍጡራን መፍጠር እና እነዚያ ፍጡራን ፈጽሞ ክፉን እንደማይመርጡ ማረጋገጥ በሎጂክ አይቻልም ። ይህ በእግዚአብሔር ኃይል ላይ ያለ ገደብ ሳይሆን፣ በራሱ ጽንሰ ሐሳብ ውስጥ ያለ አለመጣጣም ነው፤ ልክ እንደ 'ካሬ የሆነ ክብ' መፍጠር። ስለዚህ፣ እግዚአብሔር ክፋት እንዲኖር 'አልፈቀደም'፤ ይልቁንም እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነት እንዲኖር ፈጠረ፤ የፍቃደኝነት ነፃነት ደግሞ የክፋት ዕድልን ያካትታል። እግዚአብሔር ሁሉን ቻይ ቢሆንም፣ እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነትን ከክፉ ምርጫ የለየ ዓለም መፍጠር በሎጂክ ስለማይቻል፣ የክፋት ሕልውና ከእርሱ ሁሉን ቻይነት ጋር አይጋጭም። የነፍስ አገነባብ ቲኦዲሲ እና የክፋት ዓላማ ከሎጂካዊ ችግር ባሻገር ያለው 'የክፋት ችግር' የሚባለው ደግሞ በዓለም ውስጥ ያለው የክፋትና የሥቃይ መጠንና ዓይነት ለምን? የሚለውን ጥያቄ ያነሳል። ለዚህም ምላሽ ከሚቀርቡት መካከል 'የነፍስ አገነባብ ቲኦዲሲ' አንዱ ነው። ይህም ዓለም የሰዎች የሥነ ምግባር ባሕርይና መንፈሳዊ ዕድገት የሚገነባበት 'የነፍስ አገነባብ ቦታ' ነው ብሎ ያስተምራል። ፈተና የሌለበት፣ የሥቃይ ዕድል የሌለበት ዓለም፣ እንደ ርህራኄ፣ ትዕግሥት፣ ምህረት፣ ጀግንነት የመሳሰሉ መልካም ባሕርያት ሊዳብሩበት አይችሉም። እግዚአብሔር ዓለምን የፈጠረው 'ፍጹም ዝግጁ' የሆኑ ፍጡራንን ብቻ ሳይሆን፣ በመከራና በፈተና ውስጥ አልፈው ፍጹም የሚሆኑ ፍጡራንን ጭምር ለመፍጠር ነው። ይህም እግዚአብሔር የፈጠረው ዓለም ለተወሰነ የላቀ ዓላማ ሲባል ክፋትንና ሥቃይን የያዘ ሊሆን እንደሚችል ያሳያል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች አመለካከት የቤተ ክርስቲያን አባቶች የክፋትን ችግር በጥልቀት ተመልክተዋል። ክፋት የመጣው ከእግዚአብሔር ሳይሆን፣ በነፃ ፈቃድ ከተፈጠሩ ፍጡራን መጥፎ ምርጫ እንደሆነ ያስተምራሉ። ለምሳሌ ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ ክፋት የራሱ የሆነ ሕልውና የሌለው፣ የመልካም ነገር መጉደል እንደሆነ ይገልጻል። የእግዚአብሔር ዓላማ መልካም ቢሆንም፣ የፍጡራንን ነፃነት እስከመጨረሻው ያከብራል። አባቶች ስለ መከራ የሰጡት ትምህርትም፣ መከራ የኃጢአት ውጤት ቢሆንም፣ በእግዚአብሔር ፈቃድ ለሰው ልጆች መንፈሳዊ ማጥሪያ እና ወደ እርሱ መመለሻ መንገድ ሊሆን እንደሚችል ያሳያል። ቅዱስ አትናቴዎስ ደግሞ የክርስቶስ ሰው መሆን የኃጢአትን፣ የሞትንና የጥፋትን ኃይል ያሸነፈበት ታላቅ የመለኮታዊ ድርጊት እንደሆነ በማስተማር፣ እግዚአብሔር ክፋትን ዝም ብሎ የተወው ሳይሆን፣ በእርሱ መለኮታዊ ጥበብና ኃይል መፍትሔ እንደሰጠ ያሳያል። ማጠቃለያ በአጠቃላይ፣ የአምላክ 'ሁሉን ቻይነት'፣ ሁሉን አዋቂነት እና ፍጹም መልካምነት ከክፋት ሕልውና ጋር ሎጂካዊ አለመጣጣም አያሳዩም። የፍቃደኝነት ነፃነት መከላከያ እንደሚያሳየው፣ እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነትን ከክፉ ምርጫ መለየት በራሱ በሎጂክ የማይቻል ነው። ስለዚህ፣ እግዚአብሔር እውነተኛ ፍቃደኝነት ነፃነት እንዲኖር ከመረጠ፣ የክፋት ዕድል እንዲኖር መፍቀዱ ከሁሉን ቻይነቱ ጋር አይጋጭም። በተጨማሪም፣ የክፋት ሕልውና ለላቀ መልካም ነገር አስፈላጊ ሊሆን ይችላል። የቤተ ክርስቲያን አባቶችም ክፋት ከመጣው ከሰው መጥፎ ምርጫ እንደሆነና እግዚአብሔር በመከራ ውስጥ እንኳ የሚሠራው የራሱ ዓላማ እንዳለው ያስተምራሉ። ስለዚህ፣ የአምላክ ባሕርያት በራሳቸውም ሆነ ከክፋት ሕልውና ጋር ሲታዩ ምክንያታዊ አለመጣጣም የለባቸውም።

የ'ክፋት ችግር' ዋነኛ ገጽታ ከሆኑት አንዱ ሲሆን፣ በተለይም 'ወደ ማስረጃነት የክፋት ችግር' በመባል ይታወቃል። ይህ ችግር የሚያስነው፣ ምንም እንኳን ሁሉን ቻይ፣ ሁሉን አዋቂና ፍጹም መልካም የሆነ አምላክ መኖሩ ከክፋት ሕልውና ጋር በሎጂክ የማይጋጭ ቢሆንም ፣ በዓለም ውስጥ የምናየው የክፋት መጠን ፣ ዓይነት እና ስርጭት በተለይም ዓላማ የሌለው የሚመስል 'ከንቱ ስቃይ' መኖሩ፣ እንዲህ ያለው አምላክ መኖሩ እጅግ የማይመስል እንደሆነ ያሳያል የሚል ነው። ይህ ከሎጂካዊ ችግር ይልቅ በ'ዕድል' እና 'ምርጥ ማብራሪያ ፍለጋ' ላይ ያተኩራል። ተቃዋሚው የሚለው፣ ይህ ሁሉ ክፋት ካለ፣ ሁሉን አፍቃሪና ሁሉን ቻይ አምላክ የለም ብሎ ማመን የበለጠ ምክንያታዊና 'ቀለል ያለ' ማብራሪያ ነው። 'የከንቱነት' መላምት ፈተና የዚህ ክርክር አንኳር ነጥብ የሚመስለው 'ከንቱ ስቃይ' መኖሩ ነው። አንድ ሥቃይ 'ከንቱ' ነው ሲባል፣ ያ ሥቃይ በራሱ ምንም ዓይነት የላቀ መልካም ነገርን አሁን ወይም ወደፊት፣ ለግለሰቡ ወይም ለሌሎች፣ በዚህ ምድራዊ ሕይወት ወይም በዘላለማዊነት ውስጥ ለማስገኘት አስፈላጊ አይደለም የሚል ፍርድ ይሰጣል። እንዲህ ዓይነት ፍርድ ለመስጠት ግን፣ የአንድን ክስተት የመጨረሻ ውጤት፣ በሁሉም የሕልውና ደረጃዎች እና በሁሉም ጊዜያት ላይ የሚያሳድረውን ውስብስብ ተጽዕኖ ሙሉ በሙሉ ማወቅ ያስፈልጋል። ይህ ደግሞ የሰው ልጆች 'የዕውቀት ወሰን' ሲታይ ፈጽሞ የማይቻል ነው። እኛ የሁሉንም ነገር ሰንሰለት፣ ሁሉም መንስኤና ውጤት እንዴት እንደሚተሳሰሩ፣ እና በሺህ ወይም በሚሊዮን ዓመታት ውስጥ አንድ የተለየ ክስተት ምን ዓይነት ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል አናውቅም። እኛ ያለንበት አመለካከት እጅግ በጣም ውስን ነው። 'እኔ ለዚህ ሥቃይ ዓላማ ወይም አስፈላጊነት ማየት አልቻልኩም' ማለት፣ 'ይህ ሥቃይ ምንም ዓላማ ወይም አስፈላጊነት የለውም' ማለት አይደለም። የሥቃይ 'ከንቱነት' የሚለው ፍርድ፣ ከእኛ ውስን ዕውቀት የሚመነጭ ግምት እንጂ፣ ተጨባጭ እውነታ ላይ የተመሠረተ ሊሆን አይችልም። የአምላክ አመለካከት ደግሞ ፍጹም ሁሉን አቀፍና ዘላለማዊ ነው። እርሱ የሁሉንም ነገር ተያያዥነት ያውቃል። ስለዚህ፣ እኛ 'ከንቱ' የምንለው ሥቃይ እንኳ፣ እኛ ልንገነዘበው የማንችለው የላቀ ዓላማ ወይም መዘዝ ሊኖረው ይችላል። ቴኦዲሲዎች እንደ ማብራሪያ ማዕቀፍ የክፋት ሕልውና ለምን ተፈቀደ ለሚለው ጥያቄ የሚቀርቡት ቴኦዲሲዎች ፣ የእግዚአብሔርን መልካምነት ከክፋት ሕልውና ጋር ለማስታረቅ የሚሞክሩ የነገረ መለኮትና የፍልስፍና ማዕቀፎች ናቸው። እነዚህም የወደ ማስረጃነት ችግር ክብደትን ለመቀነስ ያግዛሉ። * የፍቃደኝነት ነፃነት መከላከያ : እውነተኛ የሥነ ምግባር ባሕርይ እና ከእግዚአብሔር ጋር በፍቅር ላይ የተመሠረተ ግንኙነት ሊኖር የሚችለው ፍጡራን የፍቃደኝነት ነፃነት ሲኖራቸው ብቻ ነው። ይህ ነፃነት ግን ክፉን የመምረጥ ዕድልን ይዞ ይመጣል። እግዚአብሔር ይህንን የክፋት ዕድል የያዘ ዓለም ቢፈጥርም፣ ከነፃ ፍጡራኑ መልካም ምርጫ የሚመነጨው መልካም ነገር፣ የክፋት ዕድል ከሚያስከትለው መጥፎ ነገር ይበልጣል ብሎ ሊወስን ይችላል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች፣ ክፋት ከእግዚአብሔር የመጣ ሳይሆን፣ ከፈቃደኝነት ነፃነት አላግባብ መጠቀም እንደመጣ ያስተምራሉ። ለምሳሌ ቅዱስ አውግስጢኖስ የክፋት መነሻ የፍጡራን ፈቃድ እንደሆነ ይገልጻል።

• የነፍስ አገነባብ ቴኦዲሲ : ይህ አመለካከት ዓለም ሥቃይንና ፈተናን ጨምሮ የያዘው፣ የሰው ልጆች መንፈሳዊና ሥነ ምግባራዊ ባሕርያቸውን የሚገነቡበት፣ ከፍ ያለ የዕድገት ደረጃ ላይ የሚደርሱበት 'የነፍስ አገነባብ ቦታ' እንዲሆን ነው። በሥቃይና በችግር ውስጥ ሳናልፍ፣ እንደ ርህራኄ፣ ጀግንነት፣ ትዕግሥት፣ ይቅርታ፣ እምነት፣ ተስፋ ያሉ መልካም ባሕርያት ሙሉ በሙሉ ሊዳብሩ አይችሉም። ያለ ክፋትና ሥቃይ ያለ ዓለም ምናልባት 'ሄዶናዊ ገነት' ሊሆን ይችላል፤ ግን የላቀ የሥነ ምግባርና መንፈሳዊ ብስለት ሊገኝበት አይችልም። ቅዱስ አባ ይስሐቅ ሶርያዊ የመከራን ለነፍስ መንጻት ያለውን ፋይዳ በሰፊው ተንትኗል።
• የላቁ መልካም ነገሮች : አምላክ እኛ አሁን ልንረዳው የማንችለው፣ ግን መከራን መፍቀዱን የሚያስገድድ የላቀ ዓላማ ወይም መልካም ነገር ሊኖረው ይችላል። ይህ በጠቅላላው የፍጥረት ታሪክ፣ በሰው ልጆች ግንኙነት ወይም በዘላለማዊ ዕቅዱ ውስጥ የተደበቀ ሊሆን ይችላል። መስቀል እንደ ቴኦዲሲ የክፋት ችግር የመጨረሻው ምላሽ በፍልስፍናዊ ማብራሪያ ብቻ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ተግባራዊ ምላሽም ጭምር ነው። የክርስትና እምነት እግዚአብሔር በኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ በመገለጥ ወደ ሥቃይ ዓለም እንደገባ፣ መከራን እንደተቀበለ እና ሞትን እንደቀመሰ ያስተምራል። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር ከሥቃያችን የራቀ ወይም ግድየለሽ አለመሆኑን ነው። በመስቀል ላይ ያለው የክርስቶስ መከራና ሞት፣ የኃጢአትን (የክፋት ሁሉ ሥር) እና የሞትን ኃይል ድል የነሳበት፣ ሥቃይን የመቤዠት ኃይል የሰጠበት ድርጊት ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ እንደ አስተማረው፣ የክርስቶስ ሞት ሞትን ራሱን የገደለበት መሳሪያ ነው። እርሱ ሥቃይንና ሞትን ከውስጥ በመለኮታዊ ሕይወቱ አሸንፏል። ይህ ማለት ሥቃይ ጥሩ ነው ማለት አይደለም፤ ነገር ግን ሥቃይ ከእግዚአብሔር የመጨረሻው ቃል እንዳልሆነ፣ እናም በመከራ ውስጥ እንኳን ከእግዚአብሔር ጋር በመሆን መከራን ወደ መንፈሳዊ ድልና ዕድገት መቀየር እንደሚቻል ያሳያል። የመጨረሻው ተስፋም በክርስቶስ ትንሣኤ ሲሆን፣ ይህም ሞትና ሥቃይ ሙሉ በሙሉ ወደሚወገዱበት የእግዚአብሔር መንግሥት ይመራል። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የከንቱ ስቃይ እና የክፋት ብዛት የቱንም ያህል ከባድና አሳዛኝ ቢሆንም፣ ሁሉን አፍቃሪ አምላክ መኖሩን በምክንያት አያስመስልም ('does not disprove evidentially')። በዓለም ውስጥ ለሚታየው ሥቃይ ሁሉ የምናውቀው ዓላማ አለመኖሩ፣ በራሳችን ውስን ዕውቀት ምክንያት ሊሆን ይችላል። ፍቃደኝነት ነፃነትን መፍቀድ የክፋት ዕድልን ይዞ ይመጣል፤ መከራም ለነፍስ አገነባብ አስፈላጊ ሊሆን ይችላል። ከሁሉ በላይ ግን፣ እግዚአብሔር በክርስቶስ ሥጋ መገለጥና መስቀል አማካኝነት ራሱ ወደ ሥቃይ ዓለም በመግባት ለክፋትና ለሥቃይ የመጨረሻውን ምላሽ ሰጥቷል። ይህ ሁሉ የሚያሳየው፣ የክፋት ብዛት ቢኖርም፣ ሁሉን አፍቃሪና ሁሉን ቻይ የሆነ አምላክ መኖሩ አሁንም ድረስ ምክንያታዊና በክርስትና ታሪክና አስተምህሮ የተደገፈ አቋም መሆኑን ነው። የክፋት ችግር በአምላክ ላይ ያለንን እምነት የሚፈታተን ቢሆንም፣ ሌሎች የአምላክን ሕልውና የሚያስረዱ መከራከሪያዎች እና በክርስቶስ የተገለጠው የመለኮታዊ ምላሽ፣ ይህንን ፈተና ለመቋቋም የሚያስችል ጥንካሬ ይሰጣሉ።

ሁሉን አፍቃሪ የሆነ አካል ካለ፣ ለፍጡራኑ ራሱን በግልጽና በማያሻማ መልኩ መግለጥ ይኖርበታል ከሚል ግምት ይነሳል። የጥያቄው አመክንዮ፣ እግዚአብሔር ሁሉን ቻይና ሁሉን አፍቃሪ ከሆነ፣ ማንም ሊክደው ወይም ሊጠራጠረው በማይችል መልኩ ራሱን ይገልጣል፤ ነገር ግን ብዙ ሰዎች እርሱን ይክዳሉ ወይም ይጠራጠራሉ፤ ስለዚህ እንዲህ ያለው አምላክ የለም የሚል ይመስላል። ይህ 'የመለኮታዊ መደበቅ ችግር' ከ'የክፋት ችግር' ሌላ ገጽታ ተደርጎ ሊታይ ይችላል። የመገለጥ ተፈጥሮ እና የፍቅር መስፈርት ይህንን ጥያቄ ለመመለስ፣ በመጀመሪያ ደረጃ እግዚአብሔር ራሱን 'እንዴት' እንደሚገልጥ እና እርሱ የሚፈልገው 'ግንኙነት' ምን ዓይነት እንደሆነ ማሰብ ያስፈልጋል። እግዚአብሔር በግዳጅና በማስገደድ ላይ የተመሠረተ እውቅናን አይፈልግም። በኃይል ተገዶ ማመን ወይም በፍርሃት ተገዶ መታዘዝ እውነተኛ ፍቅር አይደለም። እውነተኛ ፍቅር የሚመሠረተው በፍቃደኝነት ነፃነት ላይ ነው። እግዚአብሔር የሰውን ልጅ የፈጠረው በፍቅር ምላሽ እንዲሰጥ በነፃ ምርጫው እርሱን እንዲወድ ነው። አምላክ ራሱን ፍጹም በሆነ፣ ማንም ሊክደው በማይችል፣ በአስገዳጅ ሁኔታ ቢገልጥ፣ የሰዎች ምርጫ ነፃነት ሊቀንስ ይችላል። የማስረጃው ክብደትና ግልጽነት የሰዎችን አእምሮና ፈቃድ ሊቆጣጠረው ስለሚችል፣ የሚሰጡት ምላሽ ከልብ የመነጨ ፍቅርና እምነት ሳይሆን፣ ግዴታ ወይም ጥቅማ ጥቅም ላይ የተመሠረተ ሊሆን ይችላል። እግዚአብሔር ግን የሚፈልገው እንዲህ ያለውን ሳይሆን፣ በነፃነት የሚመጣን ፍቅር ነው። ይህ 'የመለኮታዊ መደበቅ' የሚመስለው ነገር፣ በእርግጥም ከእግዚአብሔር የፍቅር ባሕርይ እና ለሰው ልጅ ነፃነት ካለው አክብሮት የመነጨ ሊሆን ይችላል። የእግዚአብሔር መገለጥ መንገዶች እግዚአብሔር ራሱን ፈጽሞ አልገለጥም ማለት ስህተት ነው። እርሱ ራሱን በተለያዩ መንገዶች ገልጧል፤ ነገር ግን እነዚህ መንገዶች የሰውን ልጅ ምርጫ ነፃነት በማይነጥቅ መልኩ ናቸው: * ፍጥረት : «ከሰማያት የእግዚአብሔር ክብር ይነገራል፥ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል።» (መዝሙር 19:1) «የማይታየው ባሕርይ ማለትም የዘላለም ኃይሉና መለኮትነቱ ዓለም ከተፈጠረ ጀምሮ ከተሠሩት ነገሮች ተመልካችነት ግልጥ ሆኖ ይታያልና፤ ስለዚህም እግዚአብሔር የለም ብለው ለማመካኘት አንዳች የላቸውም።» (ሮሜ 1:20) ፍጥረት የፈጣሪውን ኃይልና ጥበብ ይመሰክራል።

• ሕሊና እና የሞራል ሕግ : የሰው ልጆች ውስጣዊ የሞራል ሕግ አላቸው፤ ይህም ትክክልና ስህተትን፣ መልካምና ክፉን የመለየት ችሎታ ይሰጣቸዋል። ይህ ሕሊና የመጣው ከእግዚአብሔር ነው። «ሕግ የሌላቸው አሕዛብ ከባሕርያቸው የሕግን ሥራ ሲያደርጉ፣ እነዚያ ሕግ ሳይኖራቸው ራሳቸው ለራሳቸው ሕግ ናቸው፤ ሕጉ በልባቸው እንደ ተጻፈ ያሳያሉና፤ ሕሊናቸውም እየመሰከረላቸው አሳባቸውም እርስ በርሱ ወቃሽና ጠቃሽ ሆኖባቸው።» (ሮሜ 2:14-15)
• ታሪክ እና መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት : እግዚአብሔር በሰው ልጆች ታሪክ ውስጥ በተለይ ከሕዝቡ እስራኤል ጋር ባለው ግንኙነት፣ በነቢያት በኩል ባስተላለፈው ቃል፣ እና ከሁሉ በላይ ደግሞ በኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ መገለጥ ራሱን ገልጧል። የክርስቶስ ሕይወት፣ ትምህርት፣ ተአምራት፣ ሞት እና ትንሣኤ በታሪክ ውስጥ የተመዘገቡ፣ ለአምላክ ሕልውናና ባሕርይ ጠንካራ ማስረጃዎች ናቸው። ቅዱስ አትናቴዎስ እንደሚለው፣ የማይታየው አምላክ በክርስቶስ ሰው ሆኖ ራሱን ለሰው ልጆች አሳይቷል። «እርሱ የሞትን ኃይል ሽሮ ብርሃንና ህይወትን በወንጌል ገለጠ።» (2 ጢሞ. 1:10)።
• ቅዱሳት መጻሕፍትና ትውፊት : የእግዚአብሔር ቃልና የቤተ ክርስቲያን ትውፊት የአምላክን ባሕርይ፣ ዓላማ እና ከሰው ልጆች ጋር ያለውን ግንኙነት ያስተምራሉ። እነዚህ የመገለጥ መንገዶች ሁሉ እውነትን ለሚፈልግና ልቡ ክፍት ለሆነ ሰው በቂ ማስረጃዎች ናቸው። ታዲያ ለምን ሁሉም ሰው በእግዚአብሔር አያምንም? ምክንያቱ በእግዚአብሔር መገለጥ እጥረት ሳይሆን፣ በሰው ልጆች የራሳቸው ምርጫ፣ የልብ ጥንካሬ፣ ኩራት፣ ኃጢአት ወይም እውነትን ለመቀበል ፈቃደኛ አለመሆን ሊሆን ይችላል። አምላክ የሰውን ነፃነት እስከመጨረሻው ያከብራል። የመለኮታዊ መደበቅ ዓላማ አምላክ ራሱን ፍጹም በሆነ ግልጽነት ያለመግለጡ (መለኮታዊ መደበቅ) የራሱ የሆነ አዎንታዊ ዓላማ ሊኖረው ይችላል: * እውነተኛ እምነትን ለመገንባት: እምነት የሚባለው፣ ሙሉ በሙሉ ግልጽና የማይታበል ማስረጃ በሌለበት ሁኔታ በእግዚአብሔር መታመን ነው። እንዲህ ዓይነቱ እምነት የሰውን ልብ ያጠራል፣ ትዕግስትን ያስተምራል፣ ከእግዚአብሔር ጋር ጥልቅና በፍቅር ላይ የተመሠረተ ግንኙነት ለመፍጠር ያስችላል። « ሳያዩ የሚያምኑ ብፁዓን ናቸው።» (ዮሐ. 20:29)
• ትሕትናን ለማስተማር: ፍጹም በሆነ ማስረጃ ላይ የተመሠረተ እውቀት ኩራትን ሊያመጣ ይችላል። እምነት ግን ትሕትናን ይፈልጋል፤ ይህም ለእግዚአብሔር ቅርብ ለመሆን ወሳኝ ነው።
• ለሞራል እና ለመንፈሳዊ ዕድገት: የተወሰነ 'የእውቀት ርቀት' መኖሩ፣ ሰዎች በነፃ ምርጫቸው መልካምን እንዲመርጡ፣ ኃጢአትን እንዲርቁ እና መንፈሳዊ ባሕርያቸውን እንዲያዳብሩ ያግዛል።
• ከፍርሃት ወይም ከጥቅም ሳይሆን በፍቅር እንዲያመልኩት: እግዚአብሔር ራሱን በግርማ ሞገስ ቢገልጥ፣ ሰዎች ከፍርሃት የተነሳ ወይም ምድራዊ ጥቅምን በማሰብ ሊያመልኩት ይችላሉ። እርሱ ግን የልብን እውነተኛ ፍቅር ይፈልጋል።
• የመለኮታዊ ባሕርይ የማይመረመርነት : የአምላክ ባሕርይ ከፍጡር አእምሮ ሙሉ በሙሉ ለመረዳት በላይ ነው። እርሱ ፍጹም ቅዱስና የተለየ ነው። ስለዚህ ራሱን የሚገልጠውም ሰዎች ሊሸከሙት በሚችሉት መጠን ነው። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ የአምላክን የማይመረመርነት ያስተምራል። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ እግዚአብሔር ሁሉን አፍቃሪና ሁሉን ቻይ ሆኖ ሳለ ራሱን 'የደበቀ' የሚመስለው ምክንያት፣ በእርሱ ፍቅር ወይም ኃይል እጥረት ሳይሆን፣ ከፍቃደኝነት ነፃነት፣ ከእውነተኛ ፍቅር ፍላጎት፣ ከእምነት አስፈላጊነት እና ከመለኮታዊ ባሕርይ የማይመረመርነት የመነጨ ነው። እግዚአብሔር ራሱን በተለያዩ መንገዶች ገልጧል፤ የእርሱ መገለጥ አለመቀበልም ብዙ ጊዜ በሰው ልጆች የራሳቸው ምርጫና የልብ ዝግጁነት ላይ የተመሠረተ ነው። ስለዚህ፣ 'መለኮታዊ መደበቅ' የሚባለው ነገር የአምላክን ሕልውና ወይም ፍቅር የሚቃረን ሳይሆን፣ እርሱ ከሰው ልጆች ጋር የሚፈልገውን የግንኙነት ዓይነት የሚያሳይ ነው።

ይህ ጥያቄ ስለ እግዚአብሔር 'የመኖር ዓይነት' ጥልቅ ፍልስፍናዊ ትንተና የሚያስፈልገው ከመሆኑም ሌላ፣ እንዲህ ያለውን ሕልውና ለማወቅ የምንጠቀምባቸውን የዕውቀት ምንጮች አሳማኝነት ይመረምራል። ኦንቶሎጂ የሕልውናን ምንነት፣ ዓይነትና ግንኙነት የሚያጠና የሜታፊዚክስ ዘርፍ ነው። የአምላክ ኦንቶሎጂያዊ ልዩነት: አስፈላጊ ሕልውና በክላሲካል ቲኢዝም እና በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ የእግዚአብሔር ኦንቶሎጂያዊ ሁኔታ ፍጹም ልዩ ነው። እርሱ 'ጥገኛ ሕልውና' አይደለም። ጥገኛ ሕልውና ማለት፣ መኖርም ላይኖርም የሚችል፣ ሕልውናው በሌላ ነገር (በምክንያት) ላይ የተመካ አካል ነው። ጠረጴዛዎች፣ ዛፎች፣ ሰዎች፣ ኮከቦች፣ ጋላክሲዎች - እነዚህ ሁሉ ጥገኛ ሕልውናዎች ናቸው። መኖር የሚችሉባቸው ዓለማት አሉ፤ የሌሉባቸውም ሊታሰቡ የሚችሉ ዓለማት አሉ። እግዚአብሔር ግን 'አስፈላጊ ሕልውና' ነው። አስፈላጊ ሕልውና ማለት፣ አለመኖሩ በሎጂክ የማይታሰብ፣ ሕልውናው የግዴታ የሆነ፣ ለመኖር በሌላ ነገር ላይ ፈጽሞ የማይመካ አካል ነው። የእርሱ ሕልውና ከማንነቱ ሊለይ አይችልም፤ ሕልውናው ራሱ ማንነቱ ነው። ይህ ጽንሰ ሐሳብ የሚያመለክተው እግዚአብሔር ከማንኛውም ፍጡር የተለየ መሆኑን ነው። እርሱ በፍጥረታዊው ዓለም ውስጥ ያለ 'አካል' ሳይሆን፣ የፍጥረታዊው ዓለም ሁሉ 'የሕልውና መሠረት' ነው። ከእርሱ ውጪ ምንም ነገር በራሱ ሊኖር አይችልም። ይህ 'አስፈላጊነት' የሚለው ጽንሰ ሐሳብ በጥንት የቤተ ክርስቲያን አባቶች ዘንድ በደንብ የታወቀ ነው። እግዚአብሔርን 'ያልተፈጠረ' በማለት ይገልጹታል። ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ፍጥረትን ከፈጣሪ የሚለየው ይህ 'ያልተፈጠረ' የመሆን ባሕርይ እንደሆነ ያስተምራል። ቅዱስ አውግስጢኖስም እግዚአብሔርን 'ሱሙም ኤሴ' ወይም 'ኤሴ ሱብሲስተንስ' በማለት፣ ሕልውና ራሱ የእርሱ ማንነት እንደሆነ ይገልጻል። እግዚአብሔር ለሙሴ የገለጸው «እኔ የሆንኩት እኔ ነኝ» (ዘጸአት 3:14) የሚለው ስም፣ በነገረ መለኮት ሊቃውንት 'ሕልውናው በራሱ የሆነ' መሆኑን የሚያስረዳ ነው። ይህ የመለኮታዊ 'ቀላልነት' ጽንሰ ሐሳብ አካል ሲሆን፣ እግዚአብሔር በማንነትና በሕልውና ያልተከፋፈለ፣ ፍጹም ወጥ አካል መሆኑን ያሳያል። አስፈላጊ ሕልውና መከራከሪያዎች እና 'የእውቀት መሰረት' ለአምላክ እንደ አስፈላጊ ሕልውና መኖሩ የሚቀርቡት መከራከሪያዎች 'የእውቀት መሠረት' የላቸውም የሚለው ክስ ትክክል አይደለም። እነዚህ መከራከሪያዎች፣ በተጨባጭ ማስረጃ ላይ ብቻ ባይመሠረቱም፣ በምክንያታዊ ትንተና እና በሜታፊዚካዊ እውነታዎች ላይ የተመሠረቱ ናቸው። * ከጥገኝነት የሚመነጭ የኮስሞሎጂካል ክርክር : ይህ ክርክር የሚነሳው ከዓለም ተጨባጭ ሁኔታ ነው። የምንመለከታቸው ነገሮች ሁሉ ጥገኛ ናቸው። የ'ቂም መርህ' እንደሚለው፣ እያንዳንዱ ሕልውና ያለው ነገር ለመኖሩ በቂ ምክንያት ሊኖረው ይገባል። ለጥገኛ ሕልውና፣ ምክንያቱ ከራሱ ውጪ ነው። ለአጽናፈ ዓለሙ እንደ አንድ ሙሉ፣ ጥገኛ ከሆነ፣ የሕልውናው በቂ ምክንያት ከእርሱ ውጪ፣ በራሱ ምክንያት በሌለው 'አስፈላጊ ሕልውና' ላይ መድረስ አለበት። ይህ ክርክር በብዙ ፈላስፎች ዘንድ ጠንካራ ተደርጎ ይወሰዳል። 'ዓለም ዝም ብሎ ያለ ምክንያት አለ' ብሎ ማመን፣ የቂም መርህን የሚጥስ እና ምክንያታዊ የማብራሪያ ፍላጎታችንን የማያረካ ነው። አስፈላጊ ሕልውና ግን ለዓለም ሕልውና እጅግ በጣም አጥጋቢና ወጥ የሆነ የመጨረሻ ማብራሪያ ይሰጣል። * የኦንቶሎጂካል ክርክር : ይህ ክርክር በአምላክ ጽንሰ ሐሳብ ላይ ብቻ የተመሠረተ ነው። ቅዱስ አንሰልም እና ሌሎች ፈላስፎች፣ 'ከእርሱ የሚበልጥ ሊታሰብ የማይቻል አካል' የሚለውን ጽንሰ ሐሳብ ከተረዳን፣ እንዲህ ያለው አካል የግድ መኖር አለበት ብለው ይከራከራሉ። ምክንያቱም፣ በውኑ የሚኖር አካል በአእምሮ ውስጥ ብቻ ካለ አካል ይበልጣል። ስለዚህ ከእርሱ የሚበልጥ ሊታሰብ የማይቻል አካል፣ ለመኖሩ የግድ በውኑ መኖር አለበት። ይህ ክርክር እጅግ አከራካሪ ቢሆንም፣ የአምላክ ጽንሰ ሐሳብ ከማንኛውም ሌላ ጽንሰ ሐሳብ በተለየ መልኩ ከሕልውና ጋር የሚያገናኘው ልዩ ሎጂካዊ ገጽታ እንዳለው ያሳያል። እንደ አልቪን ፕላንቲንጋ ያሉ ዘመናዊ ፈላስፎችም ይህንን ክርክር በተራቀቀ መንገድ አስቀምጠው ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' እንዳለው ይከራከራሉ። እነዚህ መከራከሪያዎች፣ በተለይም ከጥገኝነት የሚመነጨው የኮስሞሎጂካል ክርክር፣ ለአምላክ እንደ አስፈላጊ ሕልውና መኖሩ አሳማኝ 'የእውቀት መሠረት' ይሰጣሉ። የአምላክን እንደ አስፈላጊ ሕልውና መቀበል፣ ለብዙ ሜታፊዚካዊ ጥያቄዎች (ለምን የሆነ ነገር አለ? የሕልውና የመጨረሻው መሠረት ምንድነው?) ቀለል ያለ እና ሁሉን አቀፍ ማብራሪያ ይሰጣል። ይህ 'የማብራሪያ ኃይል' ራሱ ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' ነው። ከፍልስፍናዊ ክርክሮች ባሻገር፣ ለአማኞች ሌላው 'የእውቀት መሠረት' የአምላክ 'ራሱን መግለጥ' ነው። እግዚአብሔር በመጽሐፍ ቅዱስ እና በቅዱስ ትውፊት ባሕርዩን ገልጧል፤ ይህ መገለጥም እርሱ 'አስፈላጊ ሕልውና' መሆኑን ያረጋግጣል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች፣ ለምሳሌ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ እና ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ፣ የአምላክን ባሕርይ ሲገልጹ፣ እርሱ ከማንኛውም የሰው ልጅ መረዳት በላይ ቢሆንም፣ ፍጥረትን ሁሉ ከምንም ወደ ሕልውና ያመጣ፣ ራሱ ግን ምክንያት የሌለው መሆኑን ያስተምራሉ። የአምላክን ባሕርያት (እንደ ሁሉን ቻይነት፣ ሁሉን አዋቂነት፣ መልካምነት) የምናውቀው በፍጥረቱ እና በመገለጡ ነው። እነዚህ ባሕርያት ሁሉ የሚመነጩት ከእርሱ 'አስፈላጊ ሕልውና' ነው። ማጠቃለያ በአጠቃላይ፣ የአምላክ ኦንቶሎጂያዊ ሁኔታ 'አስፈላጊ ሕልውና' ነው። እርሱ ሕልውናው የግዴታ የሆነ፣ የመኖሩ ምክንያት በራሱ ውስጥ የሆነ፣ የሁሉ ጥገኛ ሕልውና መሠረት ነው። አስፈላጊ ሕልውና መከራከሪያዎች፣ በተለይም ከጥገኝነት የሚመነጨው የኮስሞሎጂካል ክርክር፣ ከዓለም ተጨባጭ ሁኔታ በመነሳት፣ ለአምላክ እንደ አስፈላጊ ሕልውና መኖሩ ጠንካራ ፍልስፍናዊና ምክንያታዊ መሠረት ይሰጣሉ። እነዚህ መከራከሪያዎች፣ ለአምላክ ሕልውና 'ከሁሉ የተሻለውን ማብራሪያ' በመስጠት፣ ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' ይሰጣሉ። ስለዚህ፣ የአምላክን እንደ አስፈላጊ ሕልውና መኖሩን ማመን፣ በፍልስፍናዊ ትንተና፣ በሜታፊዚካዊ እውነታዎች እና በመለኮታዊ መገለጥ የተደገፈ ምክንያታዊ አቋም ነው።

እውነትነት ወይም ምክንያታዊነት የሚለካው በሳይንሳዊ መመዘኛዎች በተለይም በ'ማረጋገጥ' ወይም 'ማስተባበል' ብቻ ነው ከሚል የተገደበ የዕውቀት አሰባሰብ አመለካከት ይነሳል። 'ማስተባበል' የሚለው ጽንሰ ሐሳብ በዋነኛነት በፈላስፋው ካርል ፖፐር የሰፋ ሲሆን፣ አንድ ሳይንሳዊ መላምት ሳይንሳዊ ተብሎ ለመቆጠር፣ ውሸት መሆኑን የሚያሳይ ሊታሰብ የሚችል ምልከታ ወይም ሙከራ ሊኖር ይገባል የሚል ነው። የአምላክ ሕልውና፣ እንደ ትራንስደንት እና ከተፈጥሮ በላይ አካል፣ በቀጥታ በሳይንሳዊ ዘዴዎች የማይለካና የማይታዘብ ስለሆነ፣ በሳይንሳዊ መልኩ 'የማይረጋገጥ/የማይስተባበል' ነው። ነገር ግን፣ አንድ እምነት ሳይንሳዊ በሆነ መንገድ የማይረጋገጥ ወይም የማይስተባበል መሆኑ፣ ምክንያታዊ ከመሆን አያግደውም። የዕውቀት አይነቶች እና የሳይንስ ወሰን ሳይንስ የዕውቀት ምንጭ ከሆኑት አንዱ ቢሆንም፣ ብቸኛው ወይም የመጨረሻው አይደለም። እውቀት የሚገኘው በተለያዩ መንገዶች ነው: * ተጨባጭ ዕውቀት : በስሜት ሕዋሳትና በምልከታ የሚገኝ ዕውቀት (የሳይንስ ዋነኛ ዘዴ)።

• አመክንዮአዊ/ሒሳባዊ ዕውቀት : በምክንያትና በአመክንዮ ህግጋት የሚገኝ ዕውቀት (ለምሳሌ 2+2=4፣ የቅራኔ ህግ - law of non-contradiction)። እነዚህ እውነቶች ሳይንሳዊ ሙከራ አያስፈልጋቸውም።
• ሜታፊዚካዊ ዕውቀት : ስለ ሕልውና ምንነት፣ ስለ እውነታ መሠረታዊ ባሕርይ የሚነሱ ፍልስፍናዊ ግንዛቤዎች (ለምሳሌ 'እኔ አለሁ'፣ 'የውጪው ዓለም አለ'፣ 'ጊዜ እውነተኛ ነው')። እነዚህም በቀጥታ በሳይንስ የማይረጋገጡ ናቸው።
• ሥነ ምግባራዊ ዕውቀት : ስለ ትክክልና ስህተት፣ መልካም እና ክፉ ያለን ግንዛቤ (ተጨባጭ ሥነ ምግባር ካለ)። 'ማሰቃየት ስህተት ነው' የሚለው አባባል በሳይንስ የማይስተባበል ነው።
• ታሪካዊ ዕውቀት : ያለፉ ክስተቶች ዕውቀት። የታሪክ ምሁራን ማስረጃዎችን ቢጠቀሙም፣ 'ሮማውያን ኢየሩሳሌምን አወደሙ' የሚለው ታሪካዊ እውነት በሳይንሳዊ መልኩ 'ማስተባበል' አይቻልም። 'የአምላክ ሕልውና በሳይንስ የማይረጋገጥ ከሆነ ምክንያታዊ አይደለም' ብሎ መከራከር፣ እውነትና ምክንያታዊነት የሚለካው በሳይንስ መመዘኛ ብቻ ነው የሚል 'ሳይንቲዝም' የሚባል የፍልስፍና አቋምን መያዝ ነው። ሳይንቲዝም ራሱ ግን በሳይንስ የማይረጋገጥ ፍልስፍናዊ አቋም በመሆኑ፣ ራሱን የሚቃረን ነው። ብዙ ምክንያታዊ እውነቶች በሳይንስ የማይረጋገጡ ወይም የማይስተባበሉ ናቸው። የእምነት ምክንያታዊነት መሠረት በአምላክ ላይ ያለ እምነት እንደ 'ምክንያታዊ እውነት' የሚቀበለው በሳይንሳዊ ማስተባበል ላይ ሳይሆን፣ በተለያዩ አሳማኝ 'የዕውቀት መሠረቶች' ላይ ተመስርቶ ነው። እነዚህም ከዚህ ቀደም የተመለከትናቸው ናቸው: * ፍልስፍናዊ መከራከሪያዎች : ከኮስሞሎጂ ፣ ከቴሌሎጂ ፣ ከሥነ ምግባር ፣ ከኦንቶሎጂ እና ከንቃተ ህሊና የሚመነጩ ክርክሮች፣ ለአምላክ ሕልውና ምክንያታዊ እና 'ከሁሉ የተሻለውን ማብራሪያ' ይሰጣሉ። እነዚህ ክርክሮች በሎጂክና በሜታፊዚካዊ ትንተና ላይ የተመሠረቱ ናቸው።
• ታሪካዊ ማስረጃዎች : በተለይም የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ትምህርት፣ ተአምራት እና ትንሣኤ የሚያስከትሉት ታሪካዊ ተጽዕኖ። እነዚህ ታሪካዊ ክንውኖች ሳይንሳዊ ባይሆኑም፣ በታሪክ ዘዴ ሲመረመሩ ለአምላክ ሥራ እና መገለጥ ጠንካራ ማስረጃዎች ናቸው።
• መለኮታዊ መገለጥ : እግዚአብሔር ራሱን በፍጥረት፣ በሕሊና፣ በቅዱሳት መጻሕፍት (ምንም እንኳን ባለሥልጣን ባይቀበሉም እንደ ታሪካዊ ሰነድ ማየት ይቻላል) እና በቤተ ክርስቲያን ትውፊት ገልጧል። ይህ መገለጥ፣ ለሚቀበሉት፣ ስለ አምላክ ባሕርይና ሕልውና ልዩ ዕውቀት ይሰጣል።
• ሃይማኖታዊ ልምምድ : የአማኞች የግል እና የጋራ ልምምዶች ከአምላክ ጋር። እነዚህ ሁሉ ምንጮች ተደምረው ለአምላክ ሕልውና እምነት ጠንካራ 'የዕውቀት መሠረት' ይሰጣሉ። የአምላክን ሕልውና ማመን፣ ዓለምን፣ ሕይወትን፣ ሥነ ምግባርን እና የሰው ልጅን ባሕርይ ለመረዳት እጅግ ወጥ እና ሁሉን አቀፍ የሆነ የዓለም እይታ ይሰጣል። ይህ የዓለም እይታ፣ ተፈጥሯዊነት ብቻውን ሊመልሳቸው ከሚቸገሩ መሠረታዊ ጥያቄዎች አንጻር ሲታይ፣ እጅግ ምክንያታዊ እና አሳማኝ ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች አመለካከት የቤተ ክርስቲያን አባቶች እምነትን ከምክንያት ጋር አጋጭተው አላዩትም። እንደ ቅዱስ ክሌመንት ዘእስክንድርያ እና ኦሪጌን ያሉ አባቶች እምነትን 'የዕውቀት መጀመሪያ' ሲያደርጉ፣ ምክንያትን ደግሞ ወደ ጥልቅ ግንዛቤ ለመድረስ የሚረዳ መሳሪያ አድርገው ተመልክተዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስም እምነትና ምክንያት እርስ በርስ ይደጋገፋሉ ብሏል። ስለ እግዚአብሔር የምናገኘው ዕውቀት፣ በስሜት ሕዋሳት እንደምናገኘው ዕውቀት ሳይሆን፣ በአእምሮ፣ በልብ እና በመገለጥ የሚገኝ ነው። የአምላክ ባሕርይ ከፍጡር የተለየ ስለሆነ፣ እርሱን ለማወቅ የምንጠቀምባቸው መንገዶችም ለየት ያሉ ናቸው። ማጠቃለያ በአጭሩ፣ የአምላክ ሕልውና በሳይንስ የማይረጋገጥ ወይም የማይስተባበል መሆኑ፣ እንደ ምክንያታዊ እውነት ከመቀበል አያግደውም። ምክንያታዊነት ከሳይንሳዊ ማረጋገጫ ወሰን በላይ የሆኑ በርካታ የዕውቀት አይነቶችን ያጠቃልላል። በአምላክ ላይ ያለ እምነት በሳይንሳዊ ዘዴ የማይረጋገጥ ቢሆንም፣ በፍልስፍናዊ መከራከሪያዎች፣ በታሪካዊ ማስረጃዎች እና በመለኮታዊ መገለጥ የሚመነጭ ጠንካራ 'የእውቀት መሠረት' አለው። ይህ መሠረት፣ ለአምላክ ሕልውና ምክንያታዊ እና አሳማኝ ያደርገዋል፤ ምንም እንኳን ለሳይንስ መሣሪያዎች ቀጥተኛ ምልከታ ባይገኝም። ስለዚህ፣ የአምላክ ሕልውና እንደ ምክንያታዊ እውነት ሊቀበል የሚችለው፣ የዕውቀትን ምንነትና ወሰን በትክክል ስንረዳ ነው።

በዘመናዊ ፍልስፍና እና ሳይንስ ውስጥ ካሉት ከባባድ ችግሮች አንዱ የሆነውን 'የአእምሮና አካል ችግር' ይመለከታል። አካላዊ እውነታን ብቻ የሚቀበለው 'ፊዚካሊዝም' ፣ ሁሉም ነገር በመሠረቱ አካላዊ ነው፣ አእምሮም የአንጎል ውጤት ነው ብሎ ያስተምራል። 'የሚወጣ ንቃተ ህሊና' የሚለው ሐሳብ ደግሞ፣ ንቃተ ህሊና ምንም እንኳን ከአካላዊ የአንጎል ሂደቶች የሚመነጭ ቢሆንም፣ ወደ ቀላል አካላዊ ክፍሎች ብቻ ሊቀነስ የማይችል አዲስና የተወሳሰበ ንብረት ነው ይላል። ሆኖም ግን፣ ይህ አመለካከት ለመንፈሳዊ ነፍስ እና ለአምላክ ምን ቦታ እንደሚሰጥ ማብራሪያ ያስፈልጋል። የንቃተ ህሊና ችግር እና ፊዚካሊዝም የንቃተ ህሊና ሕልውና ለፊዚካሊዝም ትልቅ ፈተና ነው። ሳይንስ የአንጎልን አሰራር፣ የነርቭ ሴሎች እንዴት እንደሚግባቡ እና ከተለያዩ የአእምሮ ተግባራት ጋር ያላቸውን ቁርኝት በሰፊው ያጠናል። በአንጎል ውስጥ ያሉ አካላዊ ሂደቶችን ከንቃተ ህሊና ልምምዶች ጋር ማገናኘት እንችላለን። ነገር ግን ይህ የሚያስረዳው 'እንዴት' አእምሮ እንደሚሠራ እንጂ፣ 'ለምን' እነዚህ አካላዊ ሂደቶች ተጨባጭ የሆነ የውስጥ ልምምድ እንደሚፈጥሩ አይደለም። ይህ 'ጠንካራው የንቃተ ህሊና ችግር' በመባል ይታወቃል። አንድ ነገር ሲያም ምን ይሰማናል? ቀይ ቀለም ስናይ ምን ዓይነት የውስጥ ስሜት ይሰማናል? እነዚህ ተጨባጭ ልምምዶች ከኒውሮን ምት እንዴት ሊመጡ ይችላሉ? ፊዚካሊዝም ለዚህ ጥያቄ አጥጋቢ መልስ አልሰጠም። ከዚህም በላይ፣ የንቃተ ህሊና ባሕርያት የሆኑት 'ዓላማዊነት' — አስተሳሰባችን ስለ አንድ ነገር 'መሆን' — እና 'ምክንያታዊነት' — በሎጂክ የማሰብ ችሎታችን — በንጹህ አካላዊ ሥርዓት ብቻ ለማስረዳት ይከብዳሉ። ቁስ አካላት ስለ ሌላ ነገር 'ሊያስቡ' አይችሉም፤ ወይም ምክንያታዊ ሂደቶችን በራሳቸው ሊያካሂዱ አይችሉም። ንቃተ ህሊና ለመንፈሳዊ እውነታ እንደ ማስረጃ ንቃተ ህሊና፣ በተለይም ተጨባጭ ልምምዶቹና ዓላማዊነቱ፣ ከንጹህ አካላዊ እውነታ በላይ የሆነ ነገር መኖሩን ይጠቁማል። ንቃተ ህሊና በቀላሉ ወደ አካላዊ ንብረቶች ሊቀነስ የማይችል ከሆነ፣ 'ፊዚካሊዝም ብቻውን ለሁሉም ነገር በቂ ነው' የሚለው አቋም ደካማ ይሆናል። ንቃተ ህሊና አካላዊ ያልሆነ ባሕርይ መሆኑ ከተረጋገጠ፣ አካላዊ ያልሆነ እውነታ መኖሩን እንድንቀበል ያስገድደናል። ይህ ደግሞ ለመንፈሳዊ ነፍስና ለአምላክ ሕልውና በር ይከፍታል። መንፈሳዊ ነፍስ ንቃተ ህሊና የአንጎል የሚወጣ ንብረት ብቻ ነው የሚለው ሐሳብ መንፈሳዊ ነፍስ የሚለውን ጽንሰ ሐሳብ ይቃረናል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ የሰው ልጅ አካልና ነፍስ እንዳለው ያስተምራል። ነፍስ አካላዊ ያልሆነች፣ የማትሞት፣ እና ከእግዚአብሔር የተገኘች የሰው ማንነት ክፍል ናት። ንቃተ ህሊና የነፍስ አንዱ ባሕርይ እንጂ፣ በቁስ አካል የተገደበ የአንጎል ተግባር ብቻ አይደለም። ነፍስ የሰው ልጅን ምክንያታዊነት፣ የሞራል ግንዛቤ እና መንፈሳዊ ምኞቶችን የምትሸከም ናት። የንቃተ ህሊና ከቁስ በላይ የሆነ ባሕርይ መኖሩ፣ ይህች አካላዊ ያልሆነች ነፍስ መኖሯን የሚደግፍ ነው። አምላክ እንደ የመጨረሻ ንቃተ ህሊና ከዚህም በላይ፣ የንቃተ ህሊና ሕልውና ለአምላክ መኖር ማስረጃ ሊሆን ይችላል። በዓለም ውስጥ አእምሮ ፣ ንቃተ ህሊና እና ምክንያት መኖሩ፣ ይህ ሁሉ የመጣው ከእጅግ ላቀ አእምሮ ወይም ንቃተ ህሊና ከሆነ አካል እንደሆነ ማሰብ ምክንያታዊ ነው። አምላክ ንጹህ መንፈስ እና ፍጹም ንቃተ ህሊና ነው። እግዚአብሔር ቃል ነው፤ ቃል ደግሞ አመክንዮን ይይዛል። የሰው ልጅ ንቃተ ህሊና እና ምክንያታዊነት የተፈጠሩት በእግዚአብሔር አርአያና አምሳል ነው (ዘፍጥረት 1:27)። ይህ ማለት የሰው ልጅ መንፈሳዊና ምክንያታዊ ተፈጥሮ የመጣው ከመለኮታዊው መንፈስ ነው። የሰው ልጅ ውስጥ ያለው የአእምሮና የንቃተ ህሊና ነጸብራቅ፣ የአምላክን እንደ የመጨረሻው እውነታ እና የሁሉም ነገር ምንጭ መሆኑን ይጠቁማል። የቤተ ክርስቲያን አባቶች የሰውን ልጅ የሁለት ዓለም (መንፈሳዊ እና ቁሳዊ) ውህደት አድርገው ይመለከታሉ። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ፣ የሰው ልጅ አእምሮ ያለውና ምክንያታዊ ፍጡር መሆኑ፣ በእግዚአብሔር አርአያ መፈጠሩን እንደሚያሳይ ያስተምራል። ነፍስ የሰው ልጅን ከአራዊት የሚለይ፣ ወደ አምላክ ከፍ የሚያደርግ፣ እና መንፈሳዊ ሕይወት የሚኖርበት አካል መሆኗን ይገልጻሉ። ይህ አመለካከት ንቃተ ህሊናን ከንጹህ አካላዊ ውጤትነት በላይ በሆነ መንገድ ይረዳል። ማጠቃለያ በአጠቃላይ፣ ንቃተ ህሊና የአንጎል የሚወጣ ንብረት ነው የሚለው የፊዚካሊዝም አመለካከት፣ ለንቃተ ህሊና ተጨባጭ ባሕርያት ፣ ዓላማዊነት እና ምክንያታዊነት አጥጋቢ ማብራሪያ አይሰጥም። የንቃተ ህሊና መኖር ከቁስ አካል ብቻ የላቀ እውነታ መኖሩን ይጠቁማል። ይህ ደግሞ ለመንፈሳዊ ነፍስ ሕልውና ቦታ ይሰጣል። ከዚህም በላይ፣ የንቃተ ህሊና መኖር በዓለም ውስጥ የመጣው ከእጅግ ላቀ አእምሮ ከሆነ አካል፣ ከእግዚአብሔር መሆኑን ያመለክታል። ስለዚህ፣ አካላዊ እውነታን ብቻ በሚደግፍ አመለካከት ውስጥ ለመንፈሳዊ ነፍስና ለአምላክ ቦታ የለም ብሎ መደምደም፣ የንቃተ ህሊናን ጥልቅ ባሕርይ ችላ ማለት ነው። ንቃተ ህሊና ራሱ አካላዊ ያልሆነ እውነታ መኖሩን፣ እናም ለነፍስና ለአምላክ ሕልውና ምክንያታዊ መሠረት መኖሩን ይጠቁማል።

በአምላክ ሕልውና እና በሥነ ምግባር መካከል ስላለው ግንኙነት ያለውን የተለመደ አለመግባባት ያሳያል። እምነት የሌላቸው ሰዎች መልካም መሥራት መቻላቸው ወይም ከፍተኛ የሥነ ምግባር ደረጃ ማሳየታቸው፣ አምላክ ለሥነ ምግባር 'አስፈላጊ' አይደለም የሚል ድምዳሜ ላይ ለመድረስ እንደ ማስረጃነት ይቀርባል። ሆኖም ግን፣ ይህ ነጥብ የሚያሳየው እምነት የሥነ ምግባር ተግባርን ወይም የሥነ ምግባርን ሕግ ማወቅን በተመለከተ አስፈላጊ ላይሆን እንደሚችል እንጂ፣ አምላክ የሥነ ምግባር 'ምንጭ' ወይም 'መሠረት' ለመሆን አስፈላጊ አይደለም ማለት አይደለም። የሥነ ምግባር ምንጮች: ተግባር ወይስ መሠረት? አምላክ የለሽ የሆኑ ሰዎችም ሆኑ የሌላ እምነት ተከታዮች የሥነ ምግባር ሕጎችን ማወቅና እነሱን መከተል ይችላሉ፤ ደግሞም ያደርጋሉ። ምክንያቱም ሥነ ምግባርን ለማወቅና ለመከተል የሚያስችሉ የተለያዩ ምንጮች አሉ። እነዚህም: * ሕሊና : በሁሉም ሰው ልብ ውስጥ የተጻፈ፣ ትክክልና ስህተትን የሚለይ የተፈጥሮ ሕግ አለ። ይህ ሕሊና የመጣው ከእግዚአብሔር ነው። «ሕግ የሌላቸው አሕዛብ ከባሕርያቸው የሕግን ሥራ ሲያደርጉ፣ እነዚያ ሕግ ሳይኖራቸው ራሳቸው ለራሳቸው ሕግ ናቸው፤ ሕጉ በልባቸው እንደ ተጻፈ ያሳያሉና፤ ሕሊናቸውም እየመሰከረላቸው አሳባቸውም እርስ በርሱ ወቃሽና ጠቃሽ ሆኖባቸው።» (ሮሜ 2:14-15)። ስለዚህ፣ አምላክን የማያምኑ ሰዎች እንኳ በሕሊናቸው ድምጽ አማካኝነት የእግዚአብሔርን የሞራል ሕግ ነጸብራቅ ማየት ይችላሉ።

• ባህልና ማኅበረሰብ : የሰው ልጅ የሚያድገው በሥነ ምግባራዊ ደንቦችና እሴቶች በተሞላ ማኅበረሰብ ውስጥ ነው። እነዚህ ደንቦች በሺህ ዓመታት ውስጥ በሃይማኖታዊ እና ፍልስፍናዊ አስተሳሰቦች ተቀርጸዋል። አምላክ የለሽ ሰዎች እንኳ የሚያሳዩት ሥነ ምግባር ብዙውን ጊዜ የተመሠረተው በክርስቲያናዊ ወይም ሃይማኖታዊ እምነቶች በተቀረጹ የባህል መሠረቶች ላይ ሊሆን ይችላል፤ ምንም እንኳን እነዚያን መሠረቶች ባይቀበሉም።
• ዝግመተ ለውጥ : አንዳንድ የሥነ ምግባር ባሕርያት (እንደ ርህራኄ፣ ትብብር) በማኅበረሰብ ውስጥ ለመኖር እና ዝርያን ለማስቀጠል ጠቃሚ በመሆናቸው በዝግመተ ለውጥ አማካኝነት ሊዳብሩ ይችሉ እንደነበር ይገመታል። ሆኖም ግን፣ ዝግመተ ለውጥ የሚያስረዳው ሰዎች ለምን አንዳንድ ባሕርያት እንዲኖሯቸው 'እንደተፈለገ' እንጂ፣ እነዚያ ባሕርያት 'መልካም' ወይም 'መሆን ያለባቸው' ለምን እንደሆኑ አይደለም። የዝግመተ ለውጥ ሥነ ምግባር ስለ 'ያለ' እንጂ ስለ 'መሆን ያለበት' ሊነግረን አይችልም። አምላክን የማያምኑ ሰዎች መልካም መሥራት መቻላቸው እነዚህ ሥነ ምግባርን የማወቅና የመከተል ምንጮች መኖራቸውን ያሳያል፤ ነገር ግን እነዚህ ምንጮች ሥነ ምግባርን ለመከተል የሚያስችሉ መሣሪያዎች እንጂ የሥነ ምግባር 'መሠረት' አይደሉም። አምላክ እንደ የሥነ ምግባር መሠረት ሥነ ምግባር 'ተጨባጭ' ከሆነ - ማለትም፣ አንድ ድርጊት የሰው ልጅ ምንም ቢያስብበት ወይም ቢሰማውም በራሱ ትክክል ወይም ስህተት ከሆነ - ይህ ተጨባጭነት ከመለወጥ ከሚችለው የሰው ልጅ አስተያየት ወይም ስሜት በላይ የሆነ መሠረት ይጠይቃል። ይህ መሠረት ደግሞ ፍጹም የሆነ፣ የማይለወጥ እና የመልካምነት ሁሉ ምንጭ የሆነ አካል መሆን አለበት። ይህ አካል ደግሞ እግዚአብሔር ነው። የሥነ ምግባር ሕግ የመጣው ከእግዚአብሔር ባሕርይ ነው። እግዚአብሔር 'መልካምነት' ራሱ ነው። እርሱ የፍጹም መልካምነት መለኪያና መገለጫ ነው። ሥነ ምግባራዊ እሴቶችና ግዴታዎች የሚመነጩት ከዚህ መለኮታዊ ባሕርይ ነው። ስለዚህ፣ አንድ ድርጊት ትክክል የሆነው እግዚአብሔር ስለሆነው ነው፤ እግዚአብሔርም የሆነው እርሱ ፍጹም መልካም ስለሆነ ነው። ይህ የዩትሮፍሮ ዲሌማን ምላሽ ሲሆን፣ እግዚአብሔር በዘፈቀደ መልካምን አላዘዘም፤ ይልቁንም የእርሱ ትዕዛዞች ከፍጹም ባሕርዩ የሚፈልቁ ናቸው። አምላክን የማያምኑ ሰዎች መልካም ሲሠሩ፣ የሚያደርጉት ነገር የሥነ ምግባር መሠረት የሆነውን የእግዚአብሔርን ባሕርይና ሕግ እያሳዩ ነው። ምንም እንኳን ምንጩን ባያውቁም ወይም ባይቀበሉም፣ በሕሊናቸውና ባደጉበት ማኅበረሰብ አማካኝነት የእግዚአብሔርን የሞራል ሕግ ነጸብራቅ እያሳዩ ነው። ይህ እንደ አንድ ሰው የስበት ኃይልን ህግ ባያምን ወይም ባያውቅም፣ በእርሱ ህግ ተገዝቶ መሬት ላይ መራመድ እንደሚችለው ሁሉ ነው። ህጉ የሚያስፈልገው ለሥርዓት እንጂ ህጉን ለሚያምን ብቻ አይደለም። የቤተ ክርስቲያን አባቶች አመለካከት የቤተ ክርስቲያን አባቶች የሥነ ምግባር መሠረት እግዚአብሔር እንደሆነ ያስተምራሉ። የሰው ልጅ በእግዚአብሔር አርአያና አምሳል በመፈጠሩ (ዘፍጥረት 1:27)፣ የሥነ ምግባር ችሎታና ግንዛቤ ተሰጥቶታል። ቅዱስ አውግስጢኖስ እግዚአብሔርን እንደ 'የማይለወጥ መልካምነት' ይገልጸዋል። ሥነ ምግባራዊ እውነቶች የማይለወጡና ዘላለማዊ የሆኑትም በመለኮታዊ አእምሮ ውስጥ ስለሚኖሩ ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ሕሊና የሰው ልጅ ከመጀመሪያው ከእግዚአብሔር የተቀበለው የሥነ ምግባር መመሪያ እንደሆነ ያስተምራል። ማጠቃለያ ሰዎች ያለ አምላክ እምነትም ከፍተኛ ሥነ ምግባር ማሳየት መቻላቸው፣ አምላክ ለሥነ ምግባር አስፈላጊ አይደለም ማለት አይደለም። ይልቁንም የሚያሳየው፣ ሰዎች በሕሊናቸው፣ ባደጉበት ማኅበረሰብ እና ምናልባትም በእግዚአብሔር ጸጋ አማካኝነት የሥነ ምግባር ሕግን ማወቅና መከተል እንደሚችሉ ነው። አምላክ ግን የሥነ ምግባር ሕግ 'መሠረት' እና 'ምንጭ' ነው። ተጨባጭ ሥነ ምግባር ሊኖር የሚችለው በፍጹም መልካም በሆነ መለኮታዊ ባሕርይ ላይ ሲመሠረት ብቻ ነው። አምላክን የማያምኑ ሰዎች የሚያሳዩት ሥነ ምግባር፣ የዚህ መለኮታዊ መሠረት ውጤትና ነጸብራቅ ነው። ስለዚህ፣ ሰዎች መልካም መሥራት መቻላቸው የአምላክን ሕልውና ለሥነ ምግባር አስፈላጊነት ከማስተባበል ይልቅ፣ ለሥነ ምግባር ተጨባጭነት የሚቀርበውን ክርክር የሚደግፍ ነው፤ ይህም በመጨረሻ ወደ መለኮታዊ መሠረት ያመራል።

የሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ ስ በቂ ማብራሪያ አይደለምን? ይህ ጥያቄ በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች የተዋቀረ ሲሆን፣ አንደኛው ስለ መለኮታዊ ትዕዛዝ እና ሥነ ምግባር ያለውን የፍልስፍና ችግር፣ ሁለተኛው ደግሞ የሥነ ምግባርን ምንጭ ከተፈጥሮአዊ ሂደት የማምጣት ሙከራን ይመለከታል። የዩትሮፍሮ ዲሌማ ትንተና የዩትሮፍሮ ዲሌማ ከጥንታዊ ግሪክ ፈላስፋ ፕላቶ በዩትሮፍሮ ውይይት ውስጥ የሚገኝ ነው። ፕላቶ በጥያቄ መልክ ያቀረበው «ቅዱስ የሆነው በ አማልክት ስለተወደደ ነውን ወይስ በአማልክት የሚወደደው ቅዱስ ስለሆነ ነው?» የሚል ነው። ይህንን በቲኢዝም አውድ ለሥነ ምግባር ስንተረጉመው፣ ጥያቄው «አንድ ነገር ትክክል የሆነው እግዚአብሔር ስላዘዘው ነውን ወይስ እግዚአብሔር ያዘዘው ራሱ ትክክል ስለሆነ ነው?» የሚል ይሆናል። ይህ ዲሌማ ሁለት አሳሳቢ አማራጮችን የሚያቀርብ ይመስላል : 1. እግዚአብሔር ያዘዘው ራሱ ትክክል ስለሆነ ነው : በዚህ አማራጭ፣ ትክክልና ስህተት የሚለው መለኪያ ከእግዚአብሔር ውጪ ያለ፣ ነፃ የሆነ መስፈርት ይሆናል። እግዚአብሔርም ይህንን መስፈርት ተመልክቶ ይመርጣል ወይም ያዛል። ይህ ከሆነ ግን፣ የእግዚአብሔር የሥነ ምግባር ምንጭነት ይጎዳል፤ ምክንያቱም የሥነ ምግባር መሠረት እግዚአብሔር ሳይሆን ከእርሱ ውጪ ያለ መስፈርት ይሆናል።

2. አንድ ነገር ትክክል የሆነው እግዚአብሔር ስላዘዘው ነው : በዚህ አማራጭ፣ እግዚአብሔር የሚፈልገው ወይም የሚያዘው ሁሉ ትክክል ይሆናል። ይህ ማለት ግን የሥነ ምግባር ሕግ በዘፈቀደ ይሆናል። እግዚአብሔር ክፋትን (ለምሳሌ ንጹሐንን ማሰቃየትን) እንዲፈቀድ ቢያዝ፣ ያ ነገር 'ትክክል' ይሆናል። ይህ ደግሞ ከእግዚአብሔር 'ፍጹም መልካምነት' ባሕርይ ጋር ፈጽሞ የሚጋጭ ነው። ይህ ዲሌማ ሥነ ምግባርን በመለኮታዊ ትዕዛዝ ላይ ብቻ ለመመሥረት የሚቸገሩበትን ሁኔታ ያሳያል። ነገር ግን ይህ የዲሌማ ችግር የሚመጣው፣ 'እግዚአብሔር ከራሱ ባሕርይ ውጪ የሆነን ነገር ያዛል' ወይም 'የእግዚአብሔር ባሕርይ በዘፈቀደ ነው' ከሚል የተሳሳተ ግምት ነው። የዲሌማው መፍትሔ: መለኮታዊ ባሕርይ ቲኦሪ ክላሲካል ቲኢዝም እና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትከተለው አመለካከት የዩትሮፍሮ ዲሌማ የያዘው 'ሐሰተኛ ምርጫ' መሆኑን ያሳያል። ሥነ ምግባርን በአምላክ ላይ መመሥረት ማለት፣ በዘፈቀደ ትዕዛዞች ላይ ሳይሆን፣ በአምላክ 'ፍጹም ባሕርይ' ላይ መመሥረት ማለት ነው። እግዚአብሔር 'መልካምነት' ራሱ ነው። እርሱ የፍጹም መልካምነት፣ የፍጹም ፍቅር እና የፍጹም ቅድስና ምንጭና መለኪያ ነው። ስለዚህ፣ አንድ ነገር ትክክል የሆነው እግዚአብሔር ስላዘዘው ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር ትዕዛዞች ከእርሱ ፍጹም መልካም ባሕርይ ስለሚፈልቁ፣ ያ ነገር ትክክል የሆነው በመሠረቱ ከእርሱ ባሕርይ ጋር የሚስማማ ስለሆነ ነው። እግዚአብሔር መልካምን 'አይፈጥርም'፤ እርሱ 'መልካም ነው'። የእርሱ ትዕዛዛት የእርሱን የማይለወጥ ፍጹም ባሕርይ መገለጫዎች ናቸው። በዚህ መልኩ ሲታይ፣ ዲሌማው ይፈታል፤ ምክንያቱም:

• መልካምነት ከእግዚአብሔር ውጪ አይደለም፤ የእርሱ ባሕርይ ነው።
• የእግዚአብሔር ትዕዛዞች በዘፈቀደ አይደሉም፤ ከፍጹም ባሕርዩ የሚመነጩ ናቸው። ቅዱስ አውግስጢኖስ እግዚአብሔርን 'የማይለወጥ መልካምነት' በማለት ይገልጸዋል። ሥነ ምግባራዊ እውነቶች የማይለወጡትና ዘላለማዊ የሆኑትም የእግዚአብሔር ዘላለማዊ ባሕርይ ነጸብራቅ ስለሆኑ ነው። የሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ የጥያቄው ሁለተኛ ክፍል፣ የሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ ለሥነ ምግባር ምንጭ በቂ ማብራሪያ ነው ወይ? የሚል ነው። የሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ ጽንሰ ሐሳብ የሚያስነው፣ የሥነ ምግባር ስሜቶች እና ባሕርያት (እንደ ርህራኄ፣ ትብብር፣ ፍትሕ) በማኅበረሰብ ውስጥ ለመኖር እና ዝርያን ለማስቀጠል ጠቃሚ በመሆናቸው በዝግመተ ለውጥ ሂደት ተፈጥረዋል ወይም ተበረታተዋል የሚል ነው። ይህ ጽንሰ ሐሳብ ሰዎች ለምን የተወሰኑ ባሕርያት እንዲኖሯቸው እንደተፈለገ (ምናልባትም ለሕልውና) ሊያስረዳ ቢችልም፣ ለምን እነዚያ ባሕርያት 'ሥነ ምግባራዊ በሆነ መልኩ መልካም' እንደሆኑ ወይም ለምን እነዚያን ባሕርያት ማሳየት 'ሥነ ምግባራዊ ግዴታ' እንደሆነ ሊያስረዳ አይችልም። ዝግመተ ለውጥ የሚያስረዳው 'ያለውን' እንጂ 'መሆን ያለበትን' አይደለም። ፈላስፋው ዴቪድ ሂዩም 'is-ought problem' ብሎ እንደጠራው፣ ከተፈጥሮአዊ እውነታ ሥነ ምግባራዊ ግዴታ መመንዘር አይቻልም። የዝግመተ ለውጥ ሥነ ምግባር፣ ያለ የመጨረሻ መሠረት ፣ በመጨረሻ የሥነ ምግባር አንጻራዊነት ወይም የሥነ ምግባር ምናባዊነት ሊያስከትል ይችላል። ማለትም፣ ሥነ ምግባር የሰው ልጅ የፈጠረው ምናባዊ ግንባታ ይሆናል፤ ተጨባጭ እውነታ የለውም። ይህ ግን አብዛኞቹ ሰዎች ውስጣቸው ከሚመሰክረው፣ እንደ የዘር ማጥፋት ወይም ባርነት በመሰሉ ነገሮች ላይ ካላቸው ተጨባጭ የሞራል ፍርድ ጋር ይጋጫል። በአንጻሩ፣ ሥነ ምግባርን በፍጹም መልካም በሆነ መለኮታዊ ባሕርይ ላይ መመሥረት፣ ለሥነ ምግባራዊ እሴቶችና ግዴታዎች ጠንካራ፣ የማይለወጥና ተጨባጭ መሠረት ይሰጣል። የእግዚአብሔር ትዕዛዞች ከዚህ ባሕርይ የሚፈልቁ በመሆናቸው፣ ሥነ ምግባር በዘፈቀደ ከመሆን ይድናል። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የዩትሮፍሮ ዲሌማ የሥነ ምግባርን ምንጭ በአምላክ ላይ ማድረጉን አይጎዳውም። ዲሌማው የሚፈታው ሥነ ምግባር የሚመሠረተው በአምላክ በዘፈቀደ በሚሰጠው ትዕዛዝ ሳይሆን፣ በማይለወጠው ፍጹም መልካም ባሕርዩ ላይ መሆኑን ስንረዳ ነው። እግዚአብሔር መልካምነት ራሱ ነው። የሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ ደግሞ ሰዎች ለምን የተወሰኑ የሥነ ምግባር ስሜቶች ወይም ዝንባሌዎች እንዳሏቸው ሊያስረዳ ቢችልም፣ ለሥነ ምግባር ተጨባጭነትና ግዴታ በቂ ማብራሪያ አይሰጥም። ዝግመተ ለውጥ ስለ 'ያለ' እንጂ ስለ 'መሆን ያለበት' አይናገርም። ስለዚህ፣ የሥነ ምግባርን መሠረት በአምላክ ላይ ማድረጉ፣ ከዩትሮፍሮ ዲሌማም ሆነ ከሥነ ምግባር ዝግመተ ለውጥ አንጻር ሲታይ፣ ለሥነ ምግባር ተጨባጭነት እጅግ ምክንያታዊና አጥጋቢ መሠረት ይሰጣል።

ይህ ጥያቄ የሃይማኖትን መሠረት በተፈጥሮአዊ ምክንያቶች ብቻ ለማስረዳት ከሚሞክሩ የሥነ ልቦና ፣ የስነ ሕዝብ ጥናት እና የዝግመተ ለውጥ ሳይንሳዊ መስኮች የሚመነጭ ነው። እነዚህ ዘርፎች ሃይማኖታዊ እምነቶችና ልምምዶች ለምን በሰዎች ዘንድ በሰፊው እንደተስፋፉ እና ለምን ዘላቂ እንደሆኑ ለማስረዳት የተለያዩ መላምቶችን ያቀርባሉ። ለምሳሌ፣ አንዳንድ ሐሳቦች ሃይማኖት በተፈጥሮአዊ ክስተቶች ውስጥ 'አካል' የማየት ዝንባሌያችን , የቡድን ትብብርን የማጠናከር ሚናው፣ ጭንቀትንና ፍርሃትን የመቀነስ ችሎታው ወይም ለህልውና የሚሰጠው ጥቅም ውጤት ሊሆን ይችላል ይላሉ። የመነሻ ምክንያት ወይስ እውነትነት? እነዚህ ሳይንሳዊ ማብራሪያዎች የሚያስረዱት የሃይማኖታዊ እምነቶች 'እንዴት' በሰው ልጆች ዘንድ እንደተፈጠሩና እንደተስፋፉ እንጂ፣ እነዚያ እምነቶች 'እውነት' ስለመሆናቸው አይደለም። አንድ እምነት የዝግመተ ለውጥ ውጤት መሆኑ፣ የእምነቱን እውነትነት ወይም ውሸትነት አይወስንም። ለምሳሌ፣ የመንቀሳቀስ ችሎታችን የዝግመተ ለውጥ ውጤት ነው፤ ነገር ግን ዓለም እውነተኛ ነው ብለን የምናምንበት እምነት ውሸት ነው ማለት አይደለም። የመናገር ችሎታችን የዝግመተ ለውጥ ውጤት ነው፤ ነገር ግን የምንናገራቸው ነገሮች በሙሉ ውሸት ናቸው ማለት አይሆንም። ስለዚህ፣ ሃይማኖታዊ እምነቶች የዝግመተ ለውጥ ውጤት ናቸው የሚለው አመለካከት ትክክል ቢሆን እንኳ፣ ይህ በራሱ የአምላክ ሕልውና የለም ወይም ሃይማኖታዊ እምነቶች ውሸት ናቸው ብሎ አያስገድድም። ይህ ክርክር የሚያጠነጥነው 'በመነሻ ምክንያት ስህተት' ላይ ሲሆን፣ የአንድን ነገር መነሻ በመግለጽ ብቻ የዚያን ነገር እውነትነት ለመሻር መሞከር ነው። የተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች በቂነት የሥነ ልቦናዊና የዝግመተ ለውጥ ማብራሪያዎች የሃይማኖታዊ ባሕርያትን የተወሰነ ገጽታ ሊያስረዱ ቢችሉም፣ ለሃይማኖት ሁሉን አቀፍና የተሟላ ማብራሪያ ይሰጣሉ ብሎ ማሰብ ከባድ ነው። የሃይማኖት ታሪክ የሚያሳየው ስለ ሥርዓተ አምልኮ , ስለ መስዋዕት , ስለ ምስጢራዊ ልምምዶች , ስለ ኃጢአት ግንዛቤ , ስለ መለኮታዊ ቅድስና ፍርሃት , እና ስለ ዘላለማዊነት ምኞት ነው። እነዚህ ሁሉ ውስብስብና ጥልቅ የሆኑ የሰው ልምምዶች በቀላሉ ወደ ቀላል የህልውና ወይም የቡድን ትብብር ዘዴዎች ብቻ ሊቀነሱ አይችሉም። የዝግመተ ለውጥ አመለካከት ብዙውን ጊዜ ሃይማኖታዊ እምነቶች 'ጥቅም' ስለነበራቸው እንደተመረጡ ወይም እንደ 'ተረፈ ምርት' እንደመጡ ይገልጻል። ነገር ግን ሃይማኖት በሰው ልጆች ሕይወት ውስጥ የሚያስከትለው መዘዝ ከእነዚህ ቀላል ማብራሪያዎች እጅግ የላቀ ነው። ሃይማኖት ለቢሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች የሕይወት ትርጉም፣ የሥነ ምግባር መሠረት፣ የተስፋ ምንጭ እና የሥቃይ መጽናኛ ሆኗል። እንዲህ ያለ ጥልቅና ሁሉን አቀፍ ተጽዕኖ ያለው ነገር ዝም ብሎ 'የተረፈ ምርት' ነው ብሎ ማሰብ 'መቀነስ' ነው። የሰው ልጅ ተፈጥሮ እና መለኮታዊ ግንኙነት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ የሰው ልጅ በአምላክ አርአያና አምሳል እንደተፈጠረ ያስተምራል። ይህ ማለት የሰው ልጅ አካላዊ ብቻ ሳይሆን መንፈሳዊ፣ ምክንያታዊና የሞራል ችሎታ ያለው ፍጡር ነው። የሰው ልጆች ከእግዚአብሔር ጋር ግንኙነት የመመሥረት ተፈጥሯዊ ችሎታ እና እርሱን የመፈለግ ውስጣዊ ምኞት አላቸው። ይህ ምኞት በቅዱስ አውግስጢኖስ እንደተገለጸው፣ «የእኛ ልብ በአንተ እስኪያርፍ ድረስ ዕረፍት የለውም» («Our hearts are restless until they rest in you») የሚል ነው። የሰው ልጅ ሃይማኖታዊና መንፈሳዊ እምነቶች የዝግመተ ለውጥ 'የተረፈ ምርት' ከመሆን ይልቅ፣ የሰው ልጅ መንፈሳዊ ተፈጥሮ እና ከእግዚአብሔር ጋር ለመገናኘት የመፈጠሩ ውጤት ናቸው ብሎ ማሰብ የበለጠ አሳማኝ ነው። እግዚአብሔር የሰውን ልጅ የፈጠረው እርሱን እንዲያውቅ፣ እንዲወድና እንዲያመልከው ነው። ስለዚህ፣ የሰው ልጅ ውስጣዊ የሃይማኖት ዝንባሌ የሚያሳየው የአምላክ ሕልውና የለም ማለት ሳይሆን፣ የሰው ልጅ ለአምላክ ምላሽ እንዲሰጥ ተደርጎ መፈጠሩን ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች የሰው ልጅ ተፈጥሯዊ በሆነ መንገድ ወደ እግዚአብሔር ያዘነበለ መሆኑን ያስተምራሉ። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ፣ የሰው ነፍስ ወደ ፈጣሪዋ የመውጣት ምኞት እንዳላት ይገልጻል። ይህ የሚያሳየው የሰው ልጅ ተፈጥሮ ለአምላክ እምነት የተዘጋጀ መሆኑን ነው። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የሰው ልጅ ሃይማኖታዊና መንፈሳዊ እምነቶች የዝግመተ ለውጥ ውጤት ናቸው የሚለው አመለካከት የሃይማኖትን 'እንዴት' የሚለውን ገጽታ ሊያስረዳ ቢችልም፣ የእነዚያ እምነቶች 'እውነትነት' ስለመሆኑ ምንም አይናገርም። የዝግመተ ለውጥ ማብራሪያዎች የሃይማኖትን ጥልቀት፣ ውስብስብነትና ለሰው ልጅ ሕይወት ያለውን ፋይዳ ሙሉ በሙሉ ሊገልጹ አይችሉም። የሰው ልጅ ውስጣዊ የሃይማኖት ዝንባሌ፣ የአምላክን ሕልውና ከማስተባበል ይልቅ፣ የሰው ልጅ መንፈሳዊ ተፈጥሮ እና ለአምላክ ምላሽ እንዲሰጥ ተደርጎ መፈጠሩን ያሳያል። የአምላክ ሕልውና የሚደገፈው በዝግመተ ለውጥ ማብራሪያዎች ሳይሆን፣ በኮስሞሎጂካል፣ ቴሌሎጂካል፣ ሞራል እና በሌሎች ፍልስፍናዊና ታሪካዊ መከራከሪያዎች ነው። የሰው ልጅ የሃይማኖት ችሎታ የሚያሳየው የሰው ልጅ ተፈጥሮ ለአምላክ ግንኙነት የተመቸ መሆኑን ነው።

የሃይማኖትን ተፈጥሮአዊነት ለማስረዳት ከሚቀርቡ ዘመናዊ ሙከራዎች አንዱ ነው። ይህ አመለካከት፣ ሃይማኖታዊ እምነቶችና ልምምዶች ከተፈጥሮ በላይ በሆነ እውነታ ሳይሆን፣ በሰው ልጆች አእምሮአዊ አሰራር እና በአንጎል እንቅስቃሴዎች ሊገለጹ እንደሚችሉ ይገምታል። ሳይንሳዊ ጥናቶች አንዳንድ የሃይማኖት ገጽታዎች ከተወሰኑ የሰው ልጆች የግንዛቤ ዝንባሌዎች ወይም ከኒውሮሎጂካል ሂደቶች ጋር ግንኙነት እንዳላቸው ያሳያሉ። የአእምሮአዊ ሂደት እና የእውነታ ግንዛቤ የእውቀት አድልኦ ማለት፣ ሰዎች መረጃን በሚቀበሉበት፣ በሚተረጉሙበት እና በሚያስታውሱበት ጊዜ የሚከተሉት ሥርዓታዊ ስህተቶች ወይም ዝንባሌዎች ናቸው። ለምሳሌ፣ 'ከመጠን ያለፈ የአካል መፈለግ ዝንባሌ' የሚባለው፣ ሰዎች ዓላማ የሌላቸው በሚመስሉ ክስተቶች ውስጥም የዓላማ ወይም የአካል መኖርን የማየት ዝንባሌ ነው። ይህ አንዳንድ ሃይማኖታዊ እምነቶች (ለምሳሌ ከተፈጥሮ ክስተቶች በስተጀርባ መንፈሳዊ አካል አለ ብሎ ማመን) የተፈጠሩበት ምክንያት ሊሆን ይችላል ይባላል። እንዲሁም፣ የኒውሮሳይንስ ጥናቶች፣ ሃይማኖታዊ ወይም ምስጢራዊ ልምምዶች በሚኖሩበት ጊዜ በአንጎል የተወሰኑ ክፍሎች ላይ የሚታዩ እንቅስቃሴዎችን ለይተው አውቀዋል። እነዚህ ሳይንሳዊ ግኝቶች የሚያሳዩት፣ ሃይማኖታዊ አስተሳሰቦችና ልምምዶች በሰው ልጆች አእምሮአዊና አካላዊ አሰራር ውስጥ የተወሰነ መሠረት እንዳላቸው ነው። ነገር ግን፣ የአንድ እምነት ወይም ልምምድ 'የአእምሮአዊ ሂደት' መኖሩ፣ የዚያ እምነት 'እውነትነት' ወይም የልምምዱ 'ተጨባጭነት' እንደሌለ አያረጋግጥም። የአእምሮ እንቅስቃሴ እና የእውነታው ነገር አንድ ሰው ስለ አንድ ነገር ሲያስብ ወይም ሲለማመድ በአንጎሉ ውስጥ እንቅስቃሴ መኖሩ አይቀርም። ለምሳሌ፣ አንድ ሰው ዛፍ ሲያይ በአንጎሉ ውስጥ የሚታዩ የኤሌክትሪክና የኬሚካል ሂደቶች አሉ። ይህ ማለት ግን ዛፉ የአንጎል እንቅስቃሴ ብቻ ነው ማለት አይደለም፤ ዛፉ ከአንጎል ውጪ ያለ ተጨባጭ እውነታ ነው። በተመሳሳይ፣ አንድ ሰው የአምላክን መኖር ሲያምን ወይም መንፈሳዊ ልምምድ ሲኖረው በአንጎሉ ውስጥ የሚታዩ ሂደቶች መኖራቸው፣ አምላክ የለም ወይም መንፈሳዊ ልምምዱ ከእውነታው የራቀ ነው ማለት አይደለም። እነዚህ የኒውሮሳይንሳዊ ሂደቶች የእምነቱ ወይም የልምምዱ 'መቀበያ' ወይም 'መስተናገጃ' ሊሆኑ ይችላሉ እንጂ፣ የልምምዱ 'ምንጭ' ወይም 'የተጨባጭ እውነታው' ራሱ አይደሉም። የእውቀት አድልኦዎችን በተመለከተ፣ አንድ ዝንባሌ ስህተት ሊያስከትል የሚችል መሆኑ፣ ሁልጊዜም ስህተት ነው ማለት አይደለም። የእውቀት (ኮግኒቲቭ) ሥርዓታችን የተነደፈው የውጪውን ዓለም እውነታ ለመረዳት ነው። አንዳንድ ዝንባሌዎች፣ ምንም እንኳን በተወሰኑ ሁኔታዎች ስህተት ሊያስከትሉ ቢችሉም፣ በአጠቃላይ ዓለምን በፍጥነትና በብቃት እንድንረዳ የሚረዱ መሳሪያዎች ናቸው። ሃይማኖታዊ ዝንባሌዎችም እንዲሁ፣ በተፈጥሮአዊነት ውስጥ ያለውን 'ከተፈጥሮ በላይ' የሆነውን እውነታ ለመገንዘብ የሚረዱ ተፈጥሯዊ ችሎታዎች ሊሆኑ ይችላሉ፤ ምንም እንኳን አንዳንዴ ወደ አጉል እምነቶች ቢመሩም። የመቀነስ ሙከራ ሃይማኖታዊ ልምምዶችንና እምነቶችን ወደ ንጹህ የአእምሮአዊ አድልኦዎች ወይም የኒውሮኬሚካል ሂደቶች ብቻ መቀነስ ፣ የሰው ልጆችን እና የሃይማኖትን ጥልቅና ውስብስብ ገጽታ ችላ ማለት ነው። የሰው ልጅ ንቃተ ህሊና ፣ ፍቅር፣ ሥነ ምግባር፣ የሕይወት ትርጉም ፍለጋ፣ እና ከመለኮታዊው ጋር የመገናኘት ምኞት በቀላሉ በአንጎል እንቅስቃሴዎች ብቻ ሊገለጹ አይችሉም። መንፈሳዊ ልምምዶች ብዙውን ጊዜ የሰውን ሕይወት የሚለውጡ፣ የሥነ ምግባርን ደረጃ የሚያሳድጉ፣ እና ጥልቅ የሆነ የሕልውና እርካታ የሚሰጡ ናቸው። እነዚህ ውጤቶች ከቀላል የግንዛቤ ስህተቶች ወይም ከዕውር የኒውሮሎጂካል ሂደቶች ብቻ የመጡ ናቸው ብሎ ለማመን ይከብዳል። የኦርቶዶክስ አመለካከት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሰው ልጅ መንፈስ፣ ነፍስ እና አካል ጥምረት እንደሆነ ታስተምራለች። እምነትና ከእግዚአብሔር ጋር ያለ ግንኙነት የነፍስና የመንፈስ ተግባር እንጂ የአንጎል ብቻ አይደለም። ቅዱሳት ምሥጢራት ፣ ጸሎት፣ እና መንፈሳዊ ተጋድሎ የሰውን ልጅ ሙሉ ማንነት የሚያካትቱ ናቸው፤ የአእምሮን መንጻት እና ወደ አምላክ መቃረብን ይጨምራሉ። እንደ ቅዱስ ማካርዮስ ዘግብፅ ያሉ አባቶች ልብን የመንፈሳዊ ሕይወት ማዕከል አድርገው ያያሉ። እግዚአብሔር ከሰው ልጆች ጋር ይገናኛል፤ ይህ ግንኙነትም በሰው ልጆች አካላዊና አእምሮአዊ ሥርዓት ውስጥ ሊንጸባረቅ ይችላል። መንፈሳዊ ልምምዶች በአንጎል ውስጥ የሚታዩ እንቅስቃሴዎችን ሊያስከትሉ መቻላቸው፣ እግዚአብሔር ከሰው ልጆች ጋር የማይገናኝ መሆኑን አያረጋግጥም፤ ይልቁንም፣ እንዲህ ያለው ግንኙነት የሚጠበቀውን አካላዊ ውጤት ሊሆን ይችላል። የእውነት ምንጭ እግዚአብሔር ከሆነ፣ እርሱን የምናውቅበት የአእምሮ ችሎታ እንዲኖረን መደረጉ ምክንያታዊ ነው። ማጠቃለያ በአጭሩ፣ ሃይማኖታዊ ልምምዶችና እምነቶች ከተወሰኑ የአእምሮአዊ አድልኦዎችና የኒውሮሳይንሳዊ ሂደቶች ጋር ግንኙነት እንዳላቸው የሚያሳዩ ሳይንሳዊ ግኝቶች፣ የሃይማኖትን 'እንዴት' የሚለውን ገጽታ ሊያስረዱ ቢችሉም፣ 'እውነትነት' ስለመሆኑ ምንም አይናገሩም። የአንጎል እንቅስቃሴ መኖሩ የአምላክን ሕልውና ወይም የመንፈሳዊ ልምምዶችን ተጨባጭነት አያስቀርም። እነዚህ ተፈጥሯዊ ማብራሪያዎች የሃይማኖትን ጥልቀትና ለሰው ልጅ ሕይወት ያለውን ፋይዳ ሙሉ በሙሉ ሊገልጹ የማይችሉ 'መቀነሻዎች' ናቸው። የሰው ልጅ መንፈሳዊ ተፈጥሮ እና ለአምላክ ግንኙነት ያለው ችሎታ፣ ሃይማኖታዊ ዝንባሌዎችን ከቀላል የአእምሮአዊ አድልኦዎች በላቀ መንገድ ያስረዳል። ስለዚህ፣ ሃይማኖታዊ ልምምዶችና እምነቶች በየእውቀት አድልኦ ወይም በኒውሮሳይንሳዊ ሂደቶች ሊብራሩ መቻላቸው፣ የአምላክን ሕልውና ወይም የመንፈሳዊ ነፍስን አስፈላጊነት አያስተባብልም፤ ይልቁንም የሰው ልጆች ለአምላክ ምላሽ ለመስጠት የተነደፉ መሆናቸውን ሊያሳይ ይችላል።

የሚለው ጥያቄ፣ በተለይም አንድ እውነተኛ አምላክ ካለ፣ ለምን ስለ እርሱ የተለያየና የሚጋጭ እምነት አለ? የሚለውን አመክንዮ በመጠቀም በአምላክ ሕልውና ላይ ጥያቄ ያነሳል። ጥያቄው የሚያመለክተው የሃይማኖቶች ልዩነት የሰው ልጆች የፈጠሩት እንጂ ለመለኮታዊ እውነታ የሰጡት ምላሽ አይደለም ወደሚል መደምደሚያ ሊያመራ እንደሚችል ነው። የብዝሃነት እውነታ እና የእውቀት ችግር በእርግጥም በዓለም ላይ ብዙ ሃይማኖቶች አሉ፤ እያንዳንዱም ስለ አምላክ (ወይም አማልክት)፣ ስለ ዓለም፣ ስለ ሰው ልጅ ሁኔታ እና ስለ ድኅነት የራሱ የሆነ፣ ከሌላው የሚለይ፣ እና አንዳንዴም የሚጋጭ ትምህርት አለው። ይህ ሁኔታ አንድ ሁሉን አዋቂ አምላክ መኖሩን በምክንያት የሚያስመስል ባይሆንም፣ የትኛው ሃይማኖት እውነተኛውን እውቀት ይዟል የሚለውን 'የእውቀት ችግር' ያስነሳል። ሆኖም ግን፣ የሃይማኖቶች ብዝሃነት የአምላክ ሕልውና የለም ማለት አይደለም፤ ይልቁንም ስለ 'ሰው ልጅ የአምላክን እውነት የመረዳትና የማስተላለፍ ችሎታ' የበለጠ ይናገራል። ይህንን ሁኔታ ለመረዳት የተለያዩ ነጥቦችን ማሰብ ያስፈልጋል: የሃይማኖት ብዝሃነት ማብራሪያዎች : 1. የሰው ልጆች ውስንነት : የሰው ልጆች አእምሮአዊ፣ ፍልስፍናዊ እና ባህላዊ አውድ ውስን ነው። ሁሉን አቀፍ የሆነውን መለኮታዊ እውነታ ሙሉ በሙሉ መረዳት አይችሉም። የተለያዩ ባህሎች እና ታሪካዊ ጊዜያት የአምላክን የተለያየ ገጽታ ወይም በመገለጡ የተወሰነውን ክፍል ብቻ ሊያዩና ሊተረጉሙ ይችላሉ። ይህ ደግሞ ወደ ልዩነት ያመራል።

2. የመለኮታዊ መገለጥ አይነቶች : አምላክ ራሱን የሚገልጠው በተለያየ መንገድ ነው። 'አጠቃላይ መገለጥ' በፍጥረትና በሕሊና አማካኝነት (ሮሜ 1:20, 2:14-15) ለሁሉም ሰው የተገኘ ነው። ይህ ግን ስለ አምላክ ሙሉ እውቀትን አይሰጥም፤ ሰዎችም ይህንን አጠቃላይ መገለጥ በተለያየ መንገድ ሊረዱት ይችላሉ። 'ልዩ መገለጥ' በታሪክ (ለምሳሌ ለእስራኤል) እና በተለይም በኢየሱስ ክርስቶስ ተሰጥቷል። ሁሉም ሰው ግን ይህንን ልዩ መገለጥ እኩል ተቀብሎታል ወይም ተረድቶታል ማለት አይደለም።

3. የሰው ልጅ ኃጢአት እና ስህተት : የሰው ልጆች በኃጢአት ምክንያት ከአምላክ የራቁ ናቸው፤ ይህም የእውነትን ነገር በትክክል እንዳይረዱ ያደርጋል። ኃጢአት የእውቀት መዛባትን ያስከትላል። ሰዎች በመረዳት ማነስ፣ በራስ ወዳድነት ወይም በሌሎች ምክንያቶች መለኮታዊ እውነትን ሊያዛቡ፣ ሊቀንሱ ወይም የሐሰት ትምህርቶችን ሊጨምሩ ይችላሉ።

4. ባህላዊና ታሪካዊ ተጽዕኖዎች : ሃይማኖቶች በተለያዩ ባህላዊና ታሪካዊ አውዶች ውስጥ ይፈጠራሉ፤ እነዚህም የሃይማኖቶቹን ቅርጽና አገላለጽ ይቀርጻሉ። ምንም እንኳን መሠረታዊው መለኮታዊ ጥሪ አንድ ቢሆንም፣ የሰው ልጆች ምላሽ በየራሳቸው ባህልና ታሪክ ይወሰናል።

5. የፍቃደኝነት ነፃነት : እግዚአብሔር የሰውን ልጅ የፈጠረው ነፃ ምርጫ እንዲኖረው ነው። ሰዎች እውነትን የመቀበል፣ የመቃወም ወይም የማስተባበል ነፃነት አላቸው። ይህ ነፃነት የተለያዩ የእምነት አቋሞች እንዲኖሩ ምክንያት ሆኗል።

6. የክፉ ኃይሎች ተጽዕኖ : የክርስትና አስተምህሮ የክፉ መናፍስት ኃይሎች ሰዎችን ከመለኮታዊ እውነት ለማራቅ የሐሰት እምነቶችን በማስተማር እንደሚሠሩ ያስተምራል። የኦርቶዶክሳዊ አመለካከት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ የአምላክ ሙሉና የመጨረሻው መገለጥ የተሰጠው በኢየሱስ ክርስቶስ አማካኝነት መሆኑን ታምናለች፤ ይህ መገለጥም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በቅዱሳት መጻሕፍትና በቅዱስ ትውፊት ተጠብቆ ይገኛል። ሌሎች ሃይማኖቶች፣ ምንም እንኳን የሥነ ምግባር እውነቶች ወይም ለአምላክ የመፈለግ ምኞት ያሉ በጎ ነገሮችን ቢይዙም (ምናልባትም ከአጠቃላይ መገለጥ የተገኙ)፣ ስለ አምላክና ስለ ድኅነት ሙሉና ትክክለኛ እውቀትን አይሰጡም። የጥንት አባቶች፣ እንደ ቅዱስ ጀስቲን ሰማዕት ፣ በአንዳንድ የፍልስፍና አስተሳሰቦች ውስጥ 'የቃሉ ፍሬዎች' መኖራቸውን ቢቀበሉም፣ የቃሉ ሙሉነት ግን በኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ እንደሆነ ያስተምራሉ። የሃይማኖቶች ብዝሃነት የሰው ልጆች ለእውነት የሰጡት የተለያየ፣ አንዳንዴም የተዛባ ወይም ያልተሟላ፣ ምላሽ ነው። ልክ እንደ ተለያዩ ሰዎች አንድን ትልቅ ተራራ በተለያየ ጎኑ ቆመው ሲገልጹ፣ ገለጻቸው የተለያየና የሚጋጭ የሚመስል ሊሆን ይችላል፤ ይህ ግን የተራራው ሕልውና የለም ማለት አይደለም። ችግሩ ያለው 'በተራራው' (በእግዚአብሔር) ሳይሆን፣ 'በገላጮቹ' (በሰው ልጆች) ውስንነትና በተለያየ አቋም ላይ ነው። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ የሃይማኖቶች ብዝሃነት እና እርስ በርሳቸው የሚጋጩ የይገባኛል ጥያቄዎች ሁሉን አዋቂ አምላክ መኖሩን በምክንያት አያስመስሉም። ይልቁንም የሚያሳዩት የሰው ልጆች መለኮታዊ እውነትን የመረዳት፣ የመቀበል እና የማስተላለፍ ውስንነታቸውን ነው። የአምላክ ሕልውና የሚደገፈው በዚህ ሃይማኖታዊ ብዝሃነት ሳይሆን፣ ከዚህ ቀደም በተመለከትናቸው ፍልስፍናዊ (ኮስሞሎጂ፣ ቴሌሎጂ፣ ሞራል ወዘተ) እና ታሪካዊ መከራከሪያዎች ነው። የእግዚአብሔር ሁሉን አዋቂነትና ፍቅር ቢኖርም፣ የሰው ልጅ ነፃነት እና ውስንነት ወደ ሃይማኖታዊ ልዩነት ሊመራ ይችላል። የኦርቶዶክስ እምነትም የራሷ የሆነ፣ በታሪክና በመገለጥ ላይ የተመሠረተ፣ ስለ አምላክና ስለ ድኅነት ልዩ እውነት እንዳላት ትናገራለች።

ይህ ጥያቄ የክርስትናን፣ በተለይም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን ስለ አምላክ ያላትን ልዩ ግንዛቤ አመክንዮአዊ መሠረት ይመረምራል። 'ተዋሕዶ' የሚለው ቃል በዋነኛነት በክርስቶስ ሥነ-መለኮት ክርስቶስ አምላክና ሰው የሆኑበትን 'አንድ ባሕርይ' የሚገልጽ ቢሆንም፣ ጥያቄው የኦርቶዶክስ እምነት በሆነው በሥላሴ አንድ አምላክ መኖሩን የሚመለከት ይመስላል። የእምነቱ መሠረት በባህል ብቻ የተደገፈ ነው የሚለውን አመለካከት ማስተባበል ያስፈልጋል። የመለኮታዊ ጽንሰ ሐሳብ ምንጮች በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ስለ አምላክ ያለን ግንዛቤ በበርካታ እርስ በርስ በሚደጋገፉ ምንጮች ላይ የተመሠረተ ነው። እነዚህም: 1. ፍልስፍናዊ ምክንያታዊነት : ከዚህ ቀደም እንደተመለከትነው፣ ለአምላክ ሕልውና የሚቀርቡት ፍልስፍናዊ መከራከሪያዎች - እንደ ኮስሞሎጂካል ክርክር ፣ ቴሌሎጂካል ክርክር ፣ የሞራል ክርክር ፣ የኦንቶሎጂካል ክርክር እና ከንቃተ ህሊና የሚመነጨው ክርክር - ሁሉን ቻይ፣ ሁሉን አዋቂ፣ ፍጹም መልካም የሆነ፣ ከፍጥረት በላይ ያለ እና የሁሉ ነገር መሠረት የሆነ 'አንድ አምላክ' መኖሩን በምክንያታዊነት ያሳያሉ። እነዚህ መከራከሪያዎች የሥላሴን ልዩነት ባያስረዱም፣ ለነጠላ አምላክ እምነት ጠንካራ ፍልስፍናዊ መሠረት ይሰጣሉ። ይህ መሠረት ደግሞ የሥላሴን አስተምህሮ ለመቀበል ቅድመ ሁኔታ ነው። 2. ታሪካዊ መገለጥ : ስለ አምላክ ያላትን ልዩና ዝርዝር ግንዛቤ ቤተ ክርስቲያን የምታገኘው በዋነኛነት ከአምላክ ራሱን በታሪክ ውስጥ ስለገለጸበት ሁኔታ ነው። በተለይ፣ የብሉይ ኪዳን ታሪክ (የእግዚአብሔር ከእስራኤል ጋር የነበረው ግንኙነት፣ የነቢያት ትንቢቶች) እና ከሁሉ የሚበልጠው የአዲስ ኪዳን ታሪክ፣ የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ትምህርት፣ ተአምራት፣ ሞት እና ትንሣኤ - እነዚህ ታሪካዊ ክንውኖች የአምላክን ባሕርይ፣ ዓላማ እና ከሰው ልጆች ጋር ያለውን ግንኙነት ያሳያሉ። የኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ራሱ (አምላክ ወይስ ሰው?) ጥያቄው የኦርቶዶክስን ስለ አምላክ ያላትን ግንዛቤ የሚቀርጽ ነው። 'ተዋሕዶ' የሚለው ቃል የክርስቶስን መለኮትና የሰውነት ባሕርያት ያለ መለያየት፣ ያለ መቀላቀል፣ ያለ መለወጥ በአንድ አካል መኖራቸውን የሚገልጽ ሲሆን፣ ይህ ክርስቶሎጂያዊ ግንዛቤም የሥላሴ አንድነትና ልዩነት ግንዛቤ ላይ የተመሠረተ ነው። 3. ሥነ-መለኮታዊ ምክንያታዊነት : የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት ፣ አምላክ በራሱ ስለገለጠው እውነት በጥልቅ በማሰብ፣ በመጽሐፍ ቅዱስና በቅዱስ ትውፊት መሠረት፣ ስለ አምላክ ያለውን አስተምህሮ በሥርዓት አስቀምጠዋል። ስለ ሥላሴ - አንድ አምላክ በሦስት አካላት - ያለው አስተምህሮ የተመሠረተው በመጽሐፍ ቅዱሳዊ መረጃዎች እና በሊቃውንት አመክንዮአዊ ትንተና ነው። አባቶቻችን እንደ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ የቂሣርያው ቅዱስ ባሲል፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘናዚያንዙስ እና ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ የመሳሰሉት፣ ስለ ሥላሴ አንድ ባሕርይ እና ሦስት አካላት ሲያስረዱ የፍልስፍና ጽንሰ ሐሳቦችን ተጠቅመዋል። ይህ የሚያሳየው የሥነ-መለኮት አስተምህሮ በምክንያታዊነት የተደገፈ መሆኑን እንጂ በባህል ብቻ የተወሰነ አለመሆኑን ነው። 4. ሃይማኖታዊ ልምምድ : ስለ አምላክ የሚኖረን ግንዛቤ በንድፈ ሐሳብ ብቻ የተወሰነ አይደለም። በጸሎት፣ በቅዱሳት ምሥጢራት ተካፋይ በመሆን፣ በመንፈሳዊ ሕይወት ውስጥ አምላክን በልምምድ ማወቅ ይቻላል። ይህ ልምምድ የአምላክን ሕልውና፣ ፍቅርና ኃይል በተጨባጭ የሚያስረግጥ ሲሆን፣ ስለ እርሱ ያለንን ግንዛቤም ያበለጽጋል። ወግ (ባህል) ሚናው ምንድነው? የቤተ ክርስቲያን ወግ ስለ አምላክ ያለንን እውቀት በማስተላለፍ ረገድ ወሳኝ ሚና አለው። ትውፊት በመጀመሪያው መገለጥ እና በአሁን ትውልድ መካከል ድልድይ ነው። ትውፊት የቅዱሳት መጻሕፍትን ትክክለኛ ትርጓሜ፣ የቤተ ክርስቲያንን ሥርዓተ አምልኮ እና የቅዱሳን አባቶችን አስተምህሮ ያጠቃልላል። ወግ ዝም ብሎ የቆየ ልማድ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ የሚመራ፣ ሕያውና ተለዋዋጭ (በጤናማ አውድ) የእምነት አገላለጽና ማስተላለፊያ ዘዴ ነው። ስለዚህ፣ የእምነት መሠረት በባህል ብቻ ነው ማለት ስህተት ነው፤ ወግ ያ እምነት እንዴት እንደተጠበቀና እንደተላለፈ የሚያሳይ እንጂ፣ የእምነቱ የመጨረሻ የ'እውቀት መሠረት' አይደለም። ማጠቃለያ በመሆኑም፣ 'የተዋሕዶ አምላክ' (ማለትም የኦርቶዶክስ እምነት በሆነው ሥላሴ አንድ አምላክ) ጽንሰ ሐሳብ በባህላዊ እምነት የተደገፈ ብቻ አይደለም። ይልቁንም ጠንካራና ሁለገብ መሠረት አለው። ይህ መሠረት በፍልስፍናዊ ምክንያታዊነት (ለአንድ አምላክ ሕልውና የሚቀርቡ መከራከሪያዎች)፣ በታሪካዊ መገለጥ (የአምላክ ራሱን በታሪክ በተለይም በክርስቶስ የገለጸበት ሁኔታ)፣ በሥነ-መለኮታዊ ትንተና (የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት አስተምህሮ) እና በሃይማኖታዊ ልምምድ ላይ የተመሠረተ ነው። ወግ (ባህል) ይህ እምነት እንዴት እንደተላለፈና እንደተጠበቀ የሚያሳይ መሳሪያ ነው። ስለዚህ፣ ስለ አምላክ ያለው የኦርቶዶክስ ግንዛቤ በጥልቅ ፍልስፍናዊ፣ ታሪካዊ እና መንፈሳዊ መሠረቶች ላይ የተመሠረተ፣ ምክንያታዊና አሳማኝ አቋም ነው።

የሰው ልጅ ከተፈጠረበት ጊዜ ጀምሮ፣ በውስጡ ያለው ጥልቅ መንፈሳዊ ፍላጎት ከፈጣሪው ከእግዚአብሔር ጋር መገናኘት ነው። ይህንን ፍላጎት ለመሙላትና ከእግዚአብሔር ጋር ያለውን ግንኙነት ለመግለጥ የሚረዱት ሁለት ቁልፍና እርስ በርስ የተያያዙ ፅንሰ ሃሳቦች ሃይማኖት እና እምነት ናቸው። ምንም እንኳ በዕለት ተዕለት ንግግራችን አንድ ቦታ ላይ ተለዋውጠው የሚጠቀሙ ቢመስሉም፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጥልቅ አስተምህሮና ቀኖና መሠረት፣ እነዚህ ሁለት ቃላት የየራሳቸው ትርጉም አላቸው፤ ለሙሉ የክርስትና ሕይወት ደግሞ እንደ ሥጋና ነፍስ የማይነጣጠሉና እርስ በእርስ እጅግ አስፈላጊ ናቸው። ሃይማኖት ማለት በሰፊው ሲገለጽ፣ እግዚአብሔር ራሱን ለሰው ልጆች በጊዜ ሂደት የገለጠበት (መለኮታዊ መገለጥ) እና ሰውም ለዚያ መገለጥ በፈቃደኝነት የሚሰጠው ምላሽ የሚገለጥበት ሁሉን አቀፍ ሥርዓት፣ የአምልኮ ዘይቤ፣ የዶክትሪኖች ስብስብ፣ የቅዱሳት መጻሕፍት፣ የቅዱሳን አበው ትውፊትና ቀኖና ጠባቂ የሆነችው ቅድስት ቤተ ክርስቲያን ራሷ ናት። ሃይማኖት የሚታይ፣ የሚዳሰስና ተቋማዊ ገጽታ አለው። ሕንጻ ቤተ ክርስቲያን፣ ሥርዓተ አምልኮ (ለምሳሌ ቅዳሴ፣ ጸሎተ ሰዓታት)፣ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን (ሰባቱ ምሥጢራት - ጥምቀት፣ ቍርባን ወዘተ)፣ ቀኖናዎችና ሥርዓቶች፣ እንዲሁም የማኅበረ ምእመናን ህብረት ሁሉም የሃይማኖት አካል ናቸው። ሃይማኖት እምነት የሚማሩበት፣ የሚያድግበትና የሚተገበርበት መለኮት የሰጠው ማዕቀፍና መንገድ ነው። እንደ ሰውነት የመታያና የመኖሪያ ገጽታ አለው። እምነት ደግሞ በሌላ በኩል፣ በልብ የሚኖር፣ ከመንፈስ ቅዱስ የሚገኝ፣ የማይታይ ውስጣዊ እውነታ ነው። በእግዚአብሔር መኖር፣ በሥላሴ አንድነትና ሦስትነት፣ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነትና በድኅነት ሥራው፣ በቅዱሳት መጻሕፍት እውነተኝነት፣ በቤተ ክርስቲያን ትምህርትና ምሥጢራት ላይ ያለ ጽኑ መታመን፣ እርግጠኝነትና የልብ ውሳኔ ነው። እምነት በአእምሮ ብቻ እውነትን መቀበል ሳይሆን፣ በሕይወትና በተግባር የሚገለጥ፣ ልብን የሚያቀና፣ መንፈስን የሚያነቃቃ የመለኮት ስጦታ ነው። “እምነትም ተስፋ የምናደርገውን ነገር የሚያስረዳ የማይታየውንም ነገር የሚያስረግጥ ነው” (ዕብ 11:1)። እምነት የሃይማኖት ነፍስ ነው፤ ያለ እምነት ሃይማኖት ሕይወት የለውም። ታዲያ እንዴት ይለያያሉ? ዋናውና መሠረታዊው ልዩነት፣ ሃይማኖት የሚታይ፣ ተቋማዊ፣ ሥርዓታዊና ውጫዊ ገጽታ ሲኖረው፤ እምነት ግን የማይታይ፣ ግላዊ፣ መንፈሳዊና ውስጣዊ ገጽታ አለው። ሃይማኖት የድኅነት መንገድ፣ እምነት ደግሞ በዚያ መንገድ የምንጓዝበት የልብ ብቃት ነው። ሃይማኖት እንደ ሰውነት ማኅደረ መንፈስና የነፍስ መገለጫ ሲሆን፣ እምነት እንደ ነፍስ ያ አካል ሕያው የሚሆንበት እስትንፋስ ነው። ይገናኛሉ ሲባል ደግሞ በፍጹም የማይነጣጠሉ፣ አንዱ ያለ ሌላው ሙሉ ሊሆን የማይችል በመሆናቸው ነው። ልክ አካል ያለ ነፍስ ሕይወት እንደሌለው፣ ነፍስም ያለ አካል በዚህ ዓለም መገለጥና መኖር እንደማትችል ሁሉ፣ እውነተኛ፣ ሕያውና ለድኅነት የሚያበቃ እምነት ያለ ሃይማኖት ማለትም ያለ ቅድስት ቤተ ክርስቲያን፣ ያለ ምሥጢራት፣ ያለ ሥርዓተ አምልኮና ያለ ማኅበረ ምእመናን ህብረት ብቸኛ ሆኖ ለመጽናት፣ ለማደግና ፍሬ ለማፍራት እጅግ ይቸገራል። ሃይማኖት ደግሞ ያለ እውነተኛ፣ ልባዊ እምነት ትርጉም የለሽ ባዶ ሥርዓትና ቅርፊት ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ያዕቆብ ይህንን በማያሻማ ቋንቋ ሲያስረዳ፡- “ሥራ የሌለው እምነት በራሱ የሞተ ነው” (ያዕ 2:17) ብሏል። በሚቀጥለውም ቁጥር ወዲያውኑ “አንተ እምነት አለህ እኔም ሥራ አለኝ፤ ሥራህን አሳይተኝ እኔም እምነቴን በሥራዬ አሳይሃለሁ” (ያዕ 2:18) በማለት እውነተኛ እምነት ሁልጊዜም በሥራ ማለትም በሃይማኖታዊ ሕይወት፣ ትእዛዛትን በመጠበቅ፣ ፍቅርን በመግለጥ፣ ምሥጢራትን በመቀበል፣ ወዘተ. መገለጥ እንዳለበት ያሳያል። እዚህ ላይ “ሥራ” የሚለው ቃል በሙሴ ሕግ ሥርዓቶች ሳይሆን፣ ከእምነት የሚመነጩ በጎ ምግባሮች ናቸው። ቅዱሳን አበው የቤተ ክርስቲያን ዓምዶች የሆኑት እምነትንና ሃይማኖትን በማይነጣጠል ሁኔታ ያስተምራሉ። እምነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ይጸናል፣ ይመገባል፣ ያድጋል። ቤተ ክርስቲያን (ሃይማኖት) ደግሞ ለእምነት መሠረት፣ የሞግዚትነት ሥርዓትና የመለኮት ጸጋ ምንጭ የሆኑ ምሥጢራትን ትሰጣለች። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ የእምነትን አስፈላጊነት ከሥራ ጋር አያይዞ ሲናገር፣ እምነት እንደ ዘር ሲሆን ሥራ ደግሞ ዘሩ የሚያፈራው ፍሬ እንደሆነ ያስረዳል። ያለ ዘር ፍሬ እንደሌለ ሁሉ፣ ያለ እምነትም እውነተኛ መንፈሳዊ ሥራ የለም፤ ነገር ግን ዘሩ ፍሬ ማፍራት እንዳለበት ሁሉ፣ እምነትም በሥራ መገለጥና ፍሬ ማፍራት አለበት። በማጠቃለያም፣ ሃይማኖት እና እምነት የሰው ልጅ ከእግዚአብሔር ጋር ያለውን ግንኙነት የሚገልጡ ሁለት ገጽታዎች ናቸው። ሃይማኖት መንገዱና ማዕቀፉ ሲሆን፣ እምነት ደግሞ በዚያ መንገድ የምንጓዝበት የልብ ሕይወት ነው። አንዱ ያለ ሌላው ለሙሉ፣ ሕያውና ለድኅነት የሚያበቃ የክርስትና ሕይወት ፍጹም ሊሆን አይችልም። ሁለቱም ተያይዘው ሲሄዱ ነው የድኅነት ጎዞ ፍሬያማ የሚሆነው።

በዓለም ላይ እጅግ በርካታ ሃይማኖቶች አሉ። ታዲያ ይህ ሁሉ ልዩነትና ብዛት ከየት መጣ? የመሠረቱ ነገር ምንድነው? በእኛ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ የእውነተኛው ሃይማኖት መሠረት የሰው ፍልስፍና ወይም የባህል ውጤት ሳይሆን፣ ከፈጣሪ ራሱ ከመለኮታዊ መገለጥ የመጣ ነው። እግዚአብሔር ከዘላለም የነበረ፣ ሁሉን የፈጠረ፣ ራሱን ለሰው ልጆች የገለጠ አምላክ ነው። የሃይማኖት አመጣጥ ታሪክ ሲጠና፣ እግዚአብሔር ከጥንት ጀምሮ ራሱን ለሰው ልጅ ሲገልጥ እንደቆየ ቅዱሳት መጻሕፍት ያስረዳሉ። መጀመሪያ ለአዳም በገነት የሰጠው ትእዛዝና የቃል ኪዳን ተስፋ፣ ከውድቀት በኋላ የድኅነት ተስፋ (ዘፍ. 3:15)፣ ለኖኅ፣ ለአብርሃም፣ ለሙሴ የሰጠው ሕግና ሥርዓት፣ በነቢያት የተናገረው ሁሉ የብሉይ ኪዳን እውነተኛ የሃይማኖት መሠረቶች ናቸው። እነዚህ ሁሉ ግን ፍጻሜያቸውን ያገኙትና ፍጹሙ የመለኮት መገለጥ የተከናወነው በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ ራሱ የመጣው የብሉይ ኪዳንን ትንቢት ለመፈጸምና የሐዲስ ኪዳንን ሃይማኖት ለመመሥረት ነው። “ሕግና ነቢያት እስከ ዮሐንስ ነበሩ” (ሉቃስ 16:16)፣ “እኔ ሕግንና ነቢያትን ለመሻር አልመጣሁም ልፈጽም እንጂ” (ማቴ. 5:17) በማለት እርሱ የሁሉ ነገር ፍጻሜ እንደሆነ አሳይቷል። ታዲያ ሌሎች ሃይማኖቶች ከየት መጡ? እነዚህ የመጡት ከእውነተኛው አምላካዊ መገለጥ በመራቅ፣ በሰው ልጅ የተሳሳተ ግንዛቤና ፍልስፍና፣ በባህላዊ ተጽዕኖዎች እንዲሁም ከሁሉ በላይ በሰይጣናዊ ተጽዕኖ ነው። ሰይጣን የሰው ልጅን ከእግዚአብሔር እውነት ለማራቅ የሐሰት አምልኮቶችን ከመጀመሪያ ጀምሮ ቀስቅሷል። የሰው ልጅም አእምሮውንና ስሜቱን ተከትሎ፣ ወይም ደግሞ አጋንንታዊ ኃይሎች ተጽዕኖ አሳድረውበት የራሱን ሃይማኖቶችና የአምልኮ ሥርዓቶች ፈጥሯል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ስለ ጣዖት አምልኮ ሲናገር “አሕዛብ የሚሠዉት ለአጋንንት እንጂ ለፈጣሪ አይደለምና” (1ቆሮ. 10:20) ብሎ ምንጩን በግልጽ አስቀምጧል። የእውነተኛው ሃይማኖት መሠረት የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነት፣ ሰው መሆን፣ ሞት፣ ትንሣኤና ዕርገት ነው። ቤተ ክርስቲያን የተመሠረተችው በዚህ መሠረት ላይ ነው (ኤፌ. 2:20)። የሐዋርያት ትምህርት፣ የቅዱሳን አበው ትውፊት፣ ቅዱሳት መጻሕፍት የዚህ መሠረት ማስረጃዎችና ጠባቂዎች ናቸው። ስለዚህ የእኛ ቤተ ክርስቲያን የሃይማኖት መሠረቷ ይህ አምላካዊ እውነት ሲሆን፣ የሌሎቹ ደግሞ ከዚያ የመነጩ ወይም ከሰው የተፈጠሩ በመሆናቸው ልዩነት አላቸው።

አንዳንድ ሰዎች በዛሬው ጊዜ ሃይማኖት ያለፈበት፣ ለዘመናዊው ዓለም የማይመጥን ወይም እንዲያውም ጎጂ ነው ብለው ይናገራሉ። ነገር ግን ይህ አመለካከት የሰውን ልጅ ተፈጥሮአዊ ማንነትና የሕይወትን ጥልቅ እውነታ አለመረዳት የመጣ ነው። ሃይማኖት ለሰው ልጅ ሕይወት ከሚያስፈልግ አልፎ መሠረታዊ አስፈላጊነት አለው። ያለ ሃይማኖት የሰው ልጅ ሕይወት እንደ ሥር እንደሌለው ተክል ነው። የመጀመሪያውና ዋነኛው ጠቀሜታ፣ ሃይማኖት ሰውን ከፈጣሪው ከእግዚአብሔር ጋር ያገናኛል። የሰው ልጅ የተፈጠረው ለእግዚአብሔር ክብርና ከእርሱ ጋር ህብረት እንዲኖረው ነው። ኃጢአት ይህንን ግንኙነት አቋረጠው፤ የሰው ልጅም ከፈጣሪው ተለየ። ሃይማኖት (በተለይ እውነተኛው በክርስቶስ ያለው) የጠፋውን ግንኙነት ወደነበረበት ለመመለስ የሚያስችል መንገድና ጸጋ ይሰጣል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ፡- “አንድ እግዚአብሔር አለና በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛ ደግሞ አንድ አለ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው” (1ጢሞ. 2:5) በማለት የመለኮታዊ ግንኙነትን መመለስ አስፈላጊነት ያሳያል። ሁለተኛ፣ ሃይማኖት ለሰው ልጅ ሕይወት ትርጉምና ዓላማ ይሰጣል። 'እኔ ማን ነኝ? ከየት መጣሁ? ለምንስ እኖራለሁ? ከሞትስ በኋላ ምን አለ?' የሚሉ የህልውና ጥያቄዎች ያለ ሃይማኖት አጥጋቢ መልስ አያገኙም። ሃይማኖት ዓለምን ማን እንደፈጠረው፣ ሰው ለምን እንደተፈጠረ፣ በዚህ ምድር ያለው ሕይወት ጊዜያዊ መሆኑንና ከዚህም በኋላ የዘላለም ሕይወት እንዳለ በማስተማር ለሕይወት ትርጉም ይሰጣል። ያለ እግዚአብሔር ሕይወት ትርጉም አልባና ተስፋ የሌለው ይሆናል። ሦስተኛ፣ ሃይማኖት የሞራልና የስነ ምግባር መሠረት ነው። እግዚአብሔር የሰጠው ሕግና ትእዛዛት የሰውን ልጅ ሕይወት የሚመሩ፣ ትክክለኛውንና ስህተቱን የሚለዩበት መመሪያ ይሰጣሉ። ያለ መለኮታዊ ሕግ የሰው ልጅ ለራሱ ፍላጎትና ለኅብረተሰብ ግፊት ተገዥ ይሆናል። አራተኛ፣ ሃይማኖት በሕይወት ውጣ ውረድና መከራ ውስጥ መጽናኛና ኃይል ይሰጣል። በጸሎት፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ንባብ፣ በቤተ ክርስቲያን ማኅበርና በምሥጢራት አማካኝነት ከእግዚአብሔር የሚመጣ ሰላምን፣ ብርታትንና መጽናናትን እናገኛለን። “ሁሉንም ነገር በምችለው በክርስቶስ ኃይል እችላለሁ” (ፊልጵ. 4:13)። አምስተኛ፣ ሃይማኖት ማኅበረሰብዊ ህይወት ነው። በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ምእመናን በአንድነት እግዚአብሔርን ያመልካሉ፣ እርስ በእርሳቸው በፍቅር ይተጋገዛሉ፣ ይበረታታሉ። በአጠቃላይ፣ ሃይማኖት የሰው ልጅን መንፈሳዊ፣ ሥነ ልቦናዊና ማኅበራዊ ፍላጎቶችን የሚመልስ፣ የሕይወት መንገድን የሚያሳይ፣ ለምድራዊና ለሰማያዊ ሕይወት የሚያዘጋጅ መሠረታዊ ምሰሶ ነው።

ይህ እምነትና ሃይማኖትን በተመለከተ ከሚነሱ ወሳኝ ጥያቄዎች አንዱ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ እውነተኛ፣ ሕያውና ለድኅነት የሚያበቃ እምነት ከሃይማኖት ማለትም ከቅድስት ቤተ ክርስቲያን ሕይወት፣ ሥርዓትና ምሥጢራት ተነጥሎ በብቸኝነት መቆም አይችልም። ለምን? እምነት የልብ ውሳኔና በእግዚአብሔር ላይ ያለ መታመን ቢሆንም፣ ልክ ነፍስ ለመኖርና ለመንቀሳቀስ አካል እንደሚያስፈልጋት፣ እምነትም ለመገለጥ፣ ለማደግ፣ ለመጽናትና ፍሬ ለማፍራት መኖሪያና መጋቢ ይፈልጋል። ያ መኖሪያ ቅድስት ቤተ ክርስቲያን ናት። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “እኔ ቤተ ክርስቲያኔን በዚህች ዓለት ላይ እሠራለሁ” (ማቴ. 16:18) በማለት የገነባት ቤተ ክርስቲያን የእውነተኛ እምነት ማዕከልና የእውነት ዓምድ ናት (1ጢሞ. 3:15)። ድኅነት የሚገኘው በዚህች በክርስቶስ አካል በሆነች ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። ሐዋርያት “የሚድኑትንም በየቀኑ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይጨምር ነበር” (ሐዋ. 2:47) በማለት በግልጽ ጽፈዋል። በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ባሉ ምሥጢራት (ጥምቀት፣ ቍርባን...) ነው እምነት የሚጸናው፣ የሚመገበውና በጸጋ የሚያድገው። ያለ ጥምቀት ወደ መንግሥተ ሰማያት መግባት አይቻልም (ዮሐ. 3:5)፤ ያለ ቍርባንም የዘላለም ሕይወት የለም (ዮሐ. 6:53)። እነዚህ ደግሞ የሃይማኖት ሥርዓቶች ናቸው። ስለዚህ እምነት ያለ ሃይማኖት እንደ ሥር ያለ ተክል ውኃ አጥቶ ይደርቃል። በተቃራኒው፣ ሃይማኖት ያለ እምነት ደግሞ ትርጉም የለሽ ባዶ ሥርዓት ነው። አንድ ሰው በሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ውስጥ በአካል ቢገኝ፣ ነገር ግን በልቡ እውነተኛና ሕያው እምነት ባይኖረው፣ የዚያ ሃይማኖት ሥርዓት ብቻውን ሊያድነው አይችልም። ሐዋርያው ቅዱስ ያዕቆብ “አንተ ታምናለህ መልካም አደረግህ፤ አጋንንትም ያምናሉ ይንቀጠቀጡማል” (ያዕ. 2:19) በማለት የእውቀት እምነት ብቻውን በቂ አለመሆኑን ያሳያል። የሚያስፈልገው እምነት በሃይማኖት ውስጥ ሆኖ በሥራ የሚገለጥ ሕያው እምነት ነው። በማጠቃለያም፣ እምነትና ሃይማኖት (ቤተ ክርስቲያን) አብረው ሲሄዱ ነው ድኅነት የሚገኘው። አንዱ ያለሌላው ሙሉ አይደለም።

ይህ ጥያቄ በብዙዎች ዘንድ ግልጽ ያልሆነና የክርክር ርዕስ ሆኖ የሚቀርብ ነው። የሚያድነው ሃይማኖት ነው ወይስ እምነት? የመለኮት ጸጋ ነው ወይስ የሰው ሥራ? በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ ድኅነት እጅግ ጥልቅ የሆነ የመለኮት ሥራ ሲሆን፣ የሚገኘውም በመለኮታዊ ጸጋ ነው። መዳን ማለት የሰው ልጅ በኃጢአት ምክንያት ከደረሰበት የሞትና የባርነት ሁኔታ ነጻ ወጥቶ ወደ እግዚአብሔር ልጅነትና ህብረት መመለስ ነው። ይህ ታላቅ ሥራ የሰው ልጅ በገዛ ሥራው ሊያገኘው የሚችለው አይደለም። መሠረቱና አስባቡ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ የመስቀል ላይ የቤዛነት መሥዋዕትነት ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን በግልጽ ሲናገር፡- “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህንም ከእግዚአብሔር ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም” (ኤፌ. 2:8-9) ብሏል። ስለዚህ ድኅነት የእግዚአብሔር ስጦታ ነው፤ የሚገኘውም በጸጋ ነው። ታዲያ የጸጋው ድርሻ ይህ ከሆነ፣ እምነት የት ገባ? እምነት የዚያን የእግዚአብሔር ጸጋ ለመቀበል የሚያስችል ቁልፍ ነው። ጸጋው በሰው ሕይወት የሚሠራው በእምነት አማካኝነት ነው። በክርስቶስ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት አለው (ዮሐ. 3:16)። ይህ እምነት ግን በቃል ብቻ ሳይሆን፣ ሕያውና የሚሠራ እምነት መሆን አለበት። የሞተ እምነት ማዳን አይችልም (ያዕ. 2:17)። እምነት ሕያውነቱ የሚገለጥበትና የሚመገብበት ደግሞ በቤተ ክርስቲያን ሕይወትና ምሥጢራት ውስጥ ነው። ሃይማኖት ማለትም ቅድስት ቤተ ክርስቲያን፣ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያንን (ጥምቀት፣ ቍርባን...) በማስፈጸም የጸጋው ሥራ የሚከናወንበት ሥርዓት ናት። በጥምቀት በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ተባብረን አዲስ ሕይወት ስናገኝ የጸጋው ሥራ ነው። ነገር ግን ለመጠመቅ እምነት ያስፈልጋል። በቍርባን የክርስቶስን ሥጋና ደም ስንቀበል የዘላለም ሕይወት እናገኛለን፤ ይህ የመለኮት ጸጋ ነው። ነገር ግን በቍርባን ለማመንና ለመቀበል እምነት ያስፈልጋል። የሰው ሥራ የት ገባ? የሰው ሥራዎች (ትእዛዛትን መጠበቅ፣ ምጽዋት መስጠት፣ መጾም፣ መጸለይ) ለድኅነት የምንከፍለው ዋጋ ሳይሆን፣ በጸጋውና በእምነት የዳነ ሰው የዚያን ስጦታ ለመቀበል የሚያደርገው ጥረትና የምስጋና መገለጫ ነው። እነዚህ ሥራዎች የእምነት ፍሬዎችና የጸጋው ውጤቶች ናቸው እንጂ የድኅነት ምክንያት አይደሉም። ስለዚህ የሚያድነው የመለኮት ጸጋ ነው። ያ ጸጋ ደግሞ የሚሠራውና የሚገኘው በቅድስት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በምናሳየው ሕያው እምነት ሲሆን፣ ይህም እምነት በበጎ ሥራ ይገለጣል። ሁሉም ተሳስረዋል፤ አንዱን ከሌላው ነጥሎ መናገር የኦርቶዶክስ አስተምህሮ አይደለም።

እምነት የክርስትና ሕይወት መሠረት፣ የጉዞው ብርሃንና መድረሻ ነው። ያለ እምነት የሰው ልጅ ሕይወት እንደ ነፋስ ወዲያ ወዲህ የሚባክን፣ ዓላማ የሌለውና ተስፋ የቆረጠ ይሆናል። እምነት በሕይወት ውስጥ ያለው ሚና እጅግ ታላቅና ወሳኝ ነው። በመጀመሪያ፣ እምነት የሕይወት ትርጉም ይሰጣል። “እምነትም ተስፋ የምናደርገውን ነገር የሚያስረዳ የማይታየውንም ነገር የሚያስረግጥ ነው” (ዕብ. 11:1)። እምነት ዓለምንና በውስጡ ያሉትን ነገሮች ሁሉ ማን እንደፈጠረ ለመረዳት ያስችላል፤ የሰው ልጅ የተፈጠረበትን ዓላማና ወደፊት የሚሄድበትን የዘላለም መኖሪያ ያሳያል። ያለ እምነት ይህ ዓለም ድንገት የመጣ፣ ሰውም እንዲሁ በዘፈቀደ የተገኘ ፍጡር ይመስላል፤ በዚህ ጊዜ ሕይወት ትርጉም አልባ ትሆናለች። ሁለተኛ፣ እምነት ከፈጣሪ ጋር የሚያገናኝ ዋነኛ ድልድይ ነው። እግዚአብሔርን ደስ ማሰኘት የሚቻለው በእምነት ብቻ ነው። “ያለ እምነትም እግዚአብሔርን ደስ ማሰኘት አይቻልም፤ ወደ እግዚአብሔር የሚቀርብም እግዚአብሔር እንዳለ ለሚፈልጉትም ዋጋ የሚሰጥ እንደሆነ ሊያምን ይገባዋልና” (ዕብ. 11:6)። በጸሎት ወደ እግዚአብሔር የምንቀርበው፣ ምሕረቱን የምንለምነውና የምስጋና ቍርባን የምናቀርበው በእምነት ነው። “ስትለምኑ የፈለጋችሁትን ሁሉ እንዳገኛችሁ እመኑ ይሆንላችኋልም” (ማር. 11:24)። ሦስተኛ፣ እምነት በኃጢአት፣ በፈተናና በዓለም ክፋት ላይ ድል መንሻ ኃይል ነው። “ዓለምን የሚያሸንፈው እምነታችን ነውና” (1ዮሐ. 5:4)። እምነት ሰይጣንን እንድንቃወም፣ ከኃጢአት እንድንርቅና በጽድቅ ሕይወት እንድንኖር ያበረታታል። በሕይወት ውስጥ የሚያጋጥሙንን መከራዎችና ችግሮች በእምነት ጽናት መቋቋም እንችላለን። አራተኛ፣ እምነት የጽድቅና የበጎ ሥራ መሠረት ነው። ሐዋርያው “ጻድቅ በእምነት ይኖራል” (ሮሜ 1:17) ብሏል። እምነት በጎ ሥራን እንድንሠራ ያነሳሳል፤ ሥራዎችም የእምነት መገለጫዎች ናቸው። አምስተኛ፣ እምነት የዘላለም ሕይወት ተስፋ መሠረት ነው። በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ያመነ ሁሉ የዘላለም ሕይወት አለው (ዮሐ. 3:16)። እምነት ከሞት በኋላ ስላለው ሕይወት፣ ስለ መንግሥተ ሰማያትና ስለ ዘላለማዊ ደስታ የማይናወጥ ተስፋ ይሰጣል። በአጠቃላይ፣ እምነት የክርስትና ሕይወት መጀመርያ፣ መካከለኛና ፍጻሜ ነው። በእምነት ወደ እግዚአብሔር እንቀርባለን፣ በእምነት እንኖራለን፣ በእምነትም የዘላለምን ሕይወት እንወርሳለን። ያለ እምነት እውነተኛና ትርጉም ያለው ሕይወት መኖር አይቻልም።

በዛሬው ዓለም ብዙ ሃይማኖቶችና እምነቶች አሉ። ሁሉም ማለት ይቻላል እውነት በእኛ ዘንድ ነው ብለው ይናገራሉ። ታዲያ ግራ ሳይገባን ትክክለኛውን ሃይማኖት እንዴት ማወቅ እንችላለን? የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ በዓለም ላይ ካሉ አያሌ ሃይማኖቶች መካከል እውነተኛው፣ የሐዋርያት እምነት የሚገኝበትና ወደ ድኅነት የሚመራው ራሷ እንደሆነች ታምናለች። ይህ እምነት ከየት መጣ? የመሠረቱስ ነገር ምንድነው? ትክክለኛው ሃይማኖት ከሰው ፍልስፍና ወይም የባህል ውጤት ሊሆን አይችልም። የመጣው ከእግዚአብሔር ራሱ ነው። እውነተኛው ሃይማኖት የተመሠረተው በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ነው። እርሱ ራሱ እግዚአብሔር ወልድ በሥጋ ተገልጦ የመጣ የመለኮት እውነት ፍጻሜ ነው። “እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤ በእኔ በቀር ወደ አብ የሚመጣ የለም” (ዮሐ. 14:6) በማለት የመዳን ብቸኛ መንገድ እርሱ መሆኑን በግልጽ ተናግሯል። እውነተኛው ሃይማኖት ሐዋርያት ከጌታችን የተቀበሉትን ትምህርት ያለመቀየር፣ ያለመጨመርና ያለመቀነስ የጠበቀ ነው። ቅድስት ቤተ ክርስቲያን የተመሠረተችው በዚህ የሐዋርያት መሠረት ላይ ነው (ኤፌ. 2:20)። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ የሐዋርያዊ ተተኪነት ያለማቋረጥ አለ፤ ጳጳሶቻችንና ካህናቶቻችን ሥልጣናቸውን ከሐዋርያት በተያያዘ የመጣ ነው። ትክክለኛው ሃይማኖት የቅዱሳት መጻሕፍትን (ብሉይና ሐዲስ ኪዳንን) የመለኮት ቃል አድርጎ ይቀበላል፤ ትርጓሜውንም በቅዱሳን አበው መንፈስና በቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት ይይዛል። የእኛ ቤተ ክርስቲያን የኒቂያ (325 ዓ.ም.)፣ የቍስጥንጥንያ (381 ዓ.ም.) እና የኤፌሶን (431 ዓ.ም.) የዓለም ሲኖዶሶችን ውሳኔዎች ትቀበላለች። እነዚህ ሲኖዶሶች የክርስቶስን አምላክነትና ሥላሴን በተመለከተ የተነሱ ስህተቶችን አስወግደዋል። በተለይ በኤፌሶን ሲኖዶስ የጸደቀው የክርስቶስ አንድ አካል አንድ ባሕርይ (ተዋሕዶ) ትምህርት የኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መለያ ሲሆን፣ የድኅነት መሠረት የሆነውን የክርስቶስን ሙሉ አምላክነትና ሙሉ ሰውነት ሳትቀንስ የሚያስረዳ ነው። ትክክለኛው ሃይማኖት ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያንን በጌታችን እንደተቋቋሙት ያምናል፣ ያስፈጽማልም። እነዚህ የጸጋ ማግኛ መንገዶች ናቸው። የእኛ ቤተ ክርስቲያን ይህንን ሁሉ በማሟላቷ፣ ከጥንት ሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ያለመቋረጥ በመኖሯ፣ ቅዱሳት መጻሕፍትንና የሐዋርያትን ትምህርት ያለመበረዝ በመጠበቋ ትክክለኛው ሃይማኖት እንደሆነች ታምናለች። ሌሎች ሃይማኖቶች፣ ክርስቲያናዊ በሚባሉትም ቢሆኑ፣ ከዚህ የመጀመሪያ እምነት በዶክትሪን፣ በሥርዓት ወይም በትውፊት ላይ ልዩነቶች አሏቸው፤ እስልምና፣ ይሁዲነትና ሌሎች የዓለም ሃይማኖቶች ደግሞ ክርስቶስን በአምላክነት አለመቀበላቸው ከመሠረቱ ያርቃቸዋል። እውነት አንድ እንደሆነች ሁሉ፣ ያንን እውነት የሚገልጥና ወደ ዘላለም ሕይወት የሚመራ ሃይማኖትም አንድ ነው።

በዓለማችን ላይ በሃይማኖቶች መካከል ያለው ሰፊ ልዩነት እጅግ ግልጽ ነው። በአምላክ ማንነት፣ በዓለም አፈጣጠር፣ በሰው ልጅ ባሕርይ፣ በኃጢአት፣ በድኅነት መንገድ፣ ከሞት በኋላ ባለው ሕይወት ላይ ያላቸው እምነት ይለያያል። ታዲያ ይህ ሁሉ ልዩነት ከየት መጣ? ሁሉም ሃይማኖቶች ወደ አንድ እውነት ነው የሚያመሩት የሚባለውስ እስከ ምን ድረስ እውነት ነው? በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ እውነት አንድ ናት። ያቺም እውነት እግዚአብሔር ራሱ ነው። ይህ አንድ የሆነ እውነት ሙሉ በሙሉና ፍጹም በሆነ መንገድ የተገለጠው ደግሞ በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ “እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ” (ዮሐ. 14:6) በማለት ራሱን ገልጿል። ስለዚህ፣ ሁሉም ሃይማኖቶች ወደ አንድ እውነት ያመራሉ የሚለው አስተሳሰብ በኦርቶዶክስ እምነት ተቀባይነት የለውም። መንገዱም፣ እውነቱም፣ ሕይወትም አንድ ነውና። ታዲያ ልዩነቶቹ ከየት መጡ? የመጡት ከእግዚአብሔር ከሆነው የመጀመሪያ መገለጥ በሰው ልጅ በተለያየ ምክንያት በመራቅ ነው። 1. ከኃጢአት የተነሳ የመጣ ስሕተትና መዛባት፦ አዳም በኃጢአት ከወደቀ በኋላ፣ የሰው ልጅ አእምሮ በእግዚአብሔር እውቀት ላይ የጨለመበት፣ የመንፈሳዊ እውነቶችን የመረዳት ችሎታው የተጎዳበት ሁኔታ ተፈጠረ። ይህም እግዚአብሔርን በተሳሳተ መንገድ እንዲረዳና እንዲተረጉም አደረገው። 2. በሰው አእምሮና ፍልስፍና እግዚአብሔርን ለመድረስ መሞከር፦ አምላካዊ መገለጥ ሲደበዝዝ፣ ሰው የራሱን አእምሮና ፍልስፍና ብቻ በመጠቀም እግዚአብሔርንና የሕይወትን ምሥጢር ለመረዳት ሞከረ። ይህም ወደ ተለያዩ የፍልስፍናና የሃይማኖት ሥርዓቶች መራ። 3. ባህላዊ ተጽዕኖዎች፦ የተለያየ ባህልና ጂኦግራፊያዊ አቀማመጥ የሃይማኖታዊ አምልኮቶችና እምነቶች መልክ እንዲይዙ ተጽዕኖ አሳድረዋል። 4. ሰይጣናዊ ጣልቃ ገብነት፦ ሰይጣን የሰው ልጅን ለማጥፋት ከመጀመሪያ ጀምሮ ይሠራል። የሐሰት አስተምህሮዎችንና የሐሰት አምልኮቶችን በመቀስቀስ ሰውን ከእውነተኛው መንገድ ያሳስታል። “ዲያብሎስ ዓለሙንም ሁሉ ያሳታል” (ራዕይ 12:9)። ስለዚህ የተለያዩ ሃይማኖቶች ወደ አንድ እውነት አያመሩም። አንዳንዶቹ ከእውነተኛው መገለጥ ከፊል እውነት ይዘው ይሆናል (ለምሳሌ ስለ ፈጣሪ መኖር፣ ስለ በጎ ሥነ ምግባር)፣ ነገር ግን የድኅነት መንገድና ፍጹሙ እውነት ያለው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ እና በሐዋርያት ቤተ ክርስቲያን ብቻ ነው። የሰው ልጅ በነጻ ፈቃዱ እውነተኛውን መንገድ የመምረጥ ኃላፊነት አለበት።

ለእኛ ለኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ልጆች፣ ቅዱሳት መጻሕፍት (ብሉይ ኪዳንና ሐዲስ ኪዳን) ከምንም ነገር በላይ ሥልጣን ያላቸው የመለኮታዊ እውነት ምንጮች ናቸው። የመለኮታዊ መገለጥ ዋነኛ ሰነዶች ናቸው። 'መለኮታዊ መገለጥ' ማለት እግዚአብሔር፣ የሰው ልጅ በገዛ አእምሮው ብቻ ሊያውቀው የማይችለውን፣ ራሱንና ስለራሱ ያለውን እውነት እንዲሁም ፈቃዱን ለሰው ልጆች የገለጸበት መንገድ ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት 'በእግዚአብሔር መንፈስ የተጻፉ' ናቸው (2ጢሞ. 3:16)። ይህ ማለት የመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊዎች ተራ ሰዎች ቢሆኑም፣ የጻፉት ግን የራሳቸውን ሃሳብ ወይም ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ የመንፈስ ቅዱስ በእነርሱ ላይ አድሮ የመራቸውን፣ ያነሳሳቸውንና ያስተማራቸውን ነው። ጸሐፊዎቹ እንደ ሮቦት ቃላትን ብቻ የተየቡ ሳይሆኑ፣ የየራሳቸውን ስብዕና፣ የቋንቋ ችሎታና አጻጻፍ ስልት ተጠቅመዋል፤ ነገር ግን የመዘገቡት እውነት የመለኮት መንፈስ ያደረባቸውን እውነት ነው። ቅዱስ ጴጥሮስ ይህንን ሲያረጋግጥ፡- “ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን የእግዚአብሔር ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩት” (2ጴጥ. 1:21) ብሏል። ስለዚህ የመጻሕፍቱ ምንጭ መለኮታዊ ነው። 'የመለኮት ቃል' ስንል ሁለት መሠረታዊ ትርጉሞች አሉት። በዋነኛነት፣ 'ቃል' ማለት የዘላለም አብ የሆነው፣ ዓለምን የፈጠረው፣ በኋላም ሰው ሆኖ በሥጋ የተገለጠው ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ነው (ዮሐ. 1:1-3, 14)። እርሱ ራሱ የእግዚአብሔር ፍጹም መገለጥ ነው። በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ፣ 'የመለኮት ቃል' ማለት እግዚአብሔር ለሰው ልጆች ያስተላለፈው መልእክት፣ ትምህርትና ፈቃድ ማለት ሲሆን፣ ይህ ደግሞ በቅዱሳት መጻሕፍት ተመዝግቦ ይገኛል። ቅዱሳት መጻሕፍት የቤተ ክርስቲያን እምነት፣ ትምህርትና ሥርዓት መሠረት ናቸው። ከትውፊት ጋር አብረው የክርስትናን ሙሉ እውነት ይገልጣሉ። የመለኮት ቃል ሕያው፣ የሚሠራና ሰውን የመለወጥ ኃይል አለው (ዕብ. 4:12)። ቅዱሳት መጻሕፍትን በማንበብ፣ በማሰላሰልና በቤተ ክርስቲያን ትርጓሜ በመረዳት የእግዚአብሔርን ፈቃድ እንረዳለን፣ በእምነትም እንጸናለን።

ድኅነት የክርስትና እምነት ማዕከል ሲሆን፣ የሰው ልጅ ከኃጢአት ባርነትና ከዘላለም ሞት ነጻ ወጥቶ ወደ እግዚአብሔር ልጅነትና ህብረት የሚመለስበት ታላቅ የመለኮት ሥራ ነው። በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ሥነ-መለኮት፣ ድኅነት ማለት የሰው ልጅ የመጀመሪያውን ክብር መልሶ የሚያገኝበት፣ በክርስቶስ አምሳል የሚታደስበት ሂደት ነው። ይህ ድኅነት የተከናወነው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የመስቀል ላይ ሞትና በትንሣኤው ነው። እርሱ የዓለምን ኃጢአት በራሱ ላይ ጭኖ ሞተልን፣ የሞትን ሥልጣን ሰበረ፣ የዘላለም ሕይወትንም ከፈተልን። ታዲያ ይህ ድኅነት የሚገኘው እንዴት ነው? በጸጋ ወይስ በሥራ? ቅዱሳት መጻሕፍት ድኅነት በመለኮታዊ ጸጋ እንደሆነ በግልጽ ያስተምራሉ። ጸጋ የእግዚአብሔር በጎ ፈቃድና ያልተገባ ስጦታ ነው። እኛ ሳንገባው ወይም በሥራችን ሳናገኘው እርሱ በቸርነቱ የሚሰጠን ነው። “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህንም ከእግዚአብሔር ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም” (ኤፌ. 2:8-9)። ይህ ቁጥር ድኅነት ከሰው ሥራ እንዳልሆነና በእግዚአብሔር ጸጋ እንደሆነ ያሳያል። ሆኖም ይህ ማለት የሰው ልጅ ምንም ጥረት አያደርግም ማለት አይደለም። ጸጋው የሚሠራው በሰው ፈቃድና ትብብር ነው። እግዚአብሔር በጸጋው ይጠራል፤ ሰው ደግሞ በነጻ ፈቃዱ ለዚያ ጥሪ ምላሽ ይሰጣል። ይህ ምላሽ ንስሐ መግባት፣ ማመን፣ መጠመቅና በቤተ ክርስቲያን ሕይወት መኖር ነው። የሰው ሥራዎች የሚመጡት ለድኅነት ዋጋ ለመክፈል ሳይሆን፣ በጸጋውና በእምነት የዳነ ሰው የዚያን የድኅነት ጸጋ ለመቀበል የሚያደርገው ጥረትና የእምነቱ መገለጫ ነው። ቅዱስ ያዕቆብ “እምነት ያለ ሥራ የሞተ ነው” (ያዕ. 2:17) ሲል፣ እውነተኛ እምነት ሁልጊዜም በበጎ ሥራ (ትእዛዛትን በመጠበቅ፣ ፍቅርን በመግለጥ...) እንደሚታጀብ ያሳያል። እነዚህ ሥራዎች የድኅነት ፍሬዎች ናቸው እንጂ ምክንያቶች አይደሉም። ስለዚህ ድኅነት የሚገኘው በዋናነት በመለኮታዊ ጸጋ ነው፤ ይህ ጸጋ ደግሞ በቅድስት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በምናሳየው ሕያው እምነት የሚሠራና በበጎ ሥራ የሚገለጥ ነው። የሰው ጥረት የሚያስፈልገው የጸጋውን ስጦታ ለመቀበልና በዚያም ለመኖር ነው። ድኅነት የጸጋ፣ የእምነትና የሥራ ውህደት ውጤት ነው፤ ነገር ግን መነሻውና መሠረቱ የመለኮት ጸጋ ነው።

ከመደበኛ ማመን ጋር ያለው ልዩነትስ? እምነት በክርስትና ሕይወት ውስጥ እጅግ መሠረታዊ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ እምነትን በተለያዩ መንገዶች ይገልጸዋል። አንደኛው መንገድ እምነትን እንደ 'ሥነ-መለኮታዊ በጎነት' መመልከት ነው። ታዲያ ይህ ሲባል ምን ማለት ነው? ከመደበኛ የሆነ ነገርን እንደ እውነት ከመቀበል በምን ይለያል? መደበኛ ማመን ማለት በአንድ ሃሳብ፣ መረጃ ወይም ሰው ላይ እውነትነት ወይም ትክክለኛነት እንዳለው አድርጎ መቀበል ነው። ለምሳሌ፣ የምንሰማውን ዜና ማመን፣ የአንድን ሰው ቃል ማመን፣ ወይም ሳይንሳዊ እውነታን ማመን። ይህ በአብዛኛው በአእምሮ ላይ የተመሠረተ ነው። ሥነ-መለኮታዊ በጎነት የሚባሉት ግን ምንጫቸውና ዓላማቸው እግዚአብሔር የሆኑ ናቸው። ዋናዎቹ ሥነ-መለኮታዊ በጎነቶች እምነት፣ ተስፋና ፍቅር ናቸው (1ቆሮ. 13:13)። እነዚህ በጎነቶች ከእግዚአብሔር ዘንድ በጸጋ የሚሰጡ፣ የሰውን ልጅ መንፈስ የሚያጸኑና ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት ለመፍጠር የሚያስችሉ ናቸው። እምነት እንደ ሥነ-መለኮታዊ በጎነት ሲገለጽ፣ ከምድራዊ ወይም ከመደበኛ ማመን ይለያል። ይህ ማለት በአእምሮ ብቻ የእግዚአብሔርን መኖር እንደ እውነት መቀበል ብቻ አይደለም። ይልቁንም፣ እግዚአብሔር ራሱን በመገለጥ የገለጣቸውን እውነቶች (ስለ ሥላሴ፣ ስለ ክርስቶስ፣ ስለ ድኅነት) በልብ፣ በአእምሮና በመንፈስ ሙሉ በሙሉ መቀበል ነው። ይህ እምነት በእግዚአብሔር ላይ ሙሉ መታመን፣ ራስን ለእርሱ አሳልፎ መስጠት፣ በቃሉ ላይ መደገፍ ነው። ይህ ከእግዚአብሔር የሚሰጥ፣ የዓለምን ፈተና ለመቋቋም የሚያስችል፣ የድኅነት ጉዞን ለመጀመር የሚያስችል መንፈሳዊ ኃይል ነው። ስለዚህ ሥነ-መለኮታዊ እምነት ከመደበኛ አእምሯዊ እውቀት ያለፈ፣ ልብን የሚለውጥ፣ ሕይወትን በእግዚአብሔር ላይ የሚያስመሠርት ጥልቅ የመንፈስ ስጦታ ነው። ይህም እምነት የፍቅርና የተስፋ መሠረት ሲሆን፣ ያለ እርሱ እውነተኛ የክርስትና ሕይወት መኖር አይቻልም።

በብዙ ሃይማኖቶች ውስጥ የተለያዩ ሥርዓቶችና አምልኮዎች አሉ። በእኛ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን እጅግ ትልቅ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ አላቸው። እነዚህ ሥርዓቶች የእምነት ሕይወት ልብ ናቸው። የተቀደሱት ምሥጢራት ተራ ሥርዓቶች ወይም ምልክቶች ብቻ አይደሉም። በኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ ምሥጢራቱ በእግዚአብሔር የተቋቋሙ፣ የማይታየው የመለኮት ጸጋ በሚታዩ ምልክቶች አማካኝነት የሚሰጥባቸው ሰርጦች ናቸው። ምሥጢራት የጸጋ ማስተላለፊያ መንገዶች ናቸው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ምሥጢራትን አስፈጻሚ ነው። ካህናት በክርስቶስ ስም ሆነው ምሥጢራትን ሲፈጽሙ፣ መንፈስ ቅዱስ በዚያ ሥርዓት ውስጥ ይሠራል፣ የመለኮት ጸጋም ለተቀባዩ ይሰጣል። በምሥጢራት አማካኝነት ነው የድኅነት ጸጋ የሚተላለፈው፣ የኃጢአት ሥርየት የሚገኘው፣ መንፈስ ቅዱስ የሚሰጠው፣ ከክርስቶስ አካልና ደም ጋር ህብረት የሚደረገው። ለምሳሌ፡-

• ጥምቀት፦ ወደ ክርስትና ሕይወት የምንገባበት፣ ከኃጢአት ሞት ወጥተን አዲስ ሕይወት የምናገኝበት፣ የእግዚአብሔር ቤተሰብ የምንሆንበት ምሥጢር ነው። “ያላገባ ግን ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐ. 3:5)።
• ቍርባን፦ የክርስቶስን እውነተኛ ሥጋና ክቡር ደም የምንቀበልበት፣ ከእርሱ ጋር አንድ የምንሆንበትና የዘላለም ሕይወት የምናገኝበት ታላቅ ምሥጢር ነው። “ሥጋዬን የማይበላ ደሜንም የማይጠጣ የዘላለም ሕይወት የለውም...” (ዮሐ. 6:53)።
• ንስሐ፦ በኃጢአት ከወደቅን በኋላ ወደ እግዚአብሔር የምንመለስበትና ኃጢአታችን የሚሰረይልንበት ምሥጢር ነው። ጌታችን ለሐዋርያቱ “ኃጢአትን የሠራችሁበት ሁሉ ይሰረይላችኋል የያዛችሁበትም ሁሉ ይያዝባችኋል” (ዮሐ. 20:23) ብሎ ሥልጣን ሰጥቷል። ምሥጢራቱ እምነትን የሚያጸኑ፣ መንፈሳዊ ሕይወትን የሚያሳድጉና ለበጎ ሥራ የሚያበረቱ ናቸው። እምነት ያለ ምሥጢራት እንደ ምግብ እንደሌለው ሰው ይደክማል፤ ምሥጢራቱም ያለ እምነት የሚፈጸሙ ከሆነ ውጤት የላቸውም። ስለዚህ ምሥጢራቱ የጸጋ ምንጮች ሲሆኑ፣ በእምነት ሕይወት ውስጥ መሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ አላቸው።

እግዚአብሔር ለሰው ልጅ ሁለት ታላላቅ ስጦታዎችን ሰጥቷል—እምነትንና ምክንያትን (አእምሮን)። እነዚህ ሁለት ስጦታዎች እርስ በእርስ ይጣላሉ ወይስ ይናበባሉ? በኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ እምነትና ምክንያት የሚጣሉ ሳይሆኑ፣ እርስ በእርስ የሚደጋገፉና የሰው ልጅ እውነትን ለመረዳት የሚጠቀሙባቸው መንገዶች ናቸው። ምክንያት ማለት የሰው ልጅ በተፈጥሮ የተሰጠው የማሰብ፣ የማስተዋል፣ የማገናዘብና የመመራመር ችሎታ ነው። በዚህም ችሎታው በተፈጥሮ ዓለም ውስጥ ያለውን ሥርዓትና ሕግ ለማወቅ ይሞክራል፣ ፍልስፍናዊ እውነቶችን ይመረምራል፣ የዕለት ተለት ችግሮችን ይፈታል። ምክንያትን በአግባቡ በመጠቀም ስለ እግዚአብሔር መኖር በተፈጥሮ በኩል መረዳት ይቻላል፤ ለምሳሌ በፍጥረት ሥርዓትና ውበት የእግዚአብሔርን ጥበብ ማየት (ሮሜ 1:20)። ሆኖም የሰው ልጅ አእምሮ በራሱ ብቻ የእግዚአብሔርን ሙሉ ማንነት፣ የሥላሴን ምሥጢር፣ የክርስቶስን ተዋሕዶ፣ ወይም የድኅነትን ጥልቀት ለመረዳት በቂ አይደለም። እነዚህ መለኮታዊ እውነቶች የሰው አእምሮ ሊደርስባቸው ከሚችለው በላይ ናቸው። እዚህ ላይ ነው እምነት የሚያስፈልገው። እምነት ከምክንያት 'በላይ' ነው ሲባል፣ ምክንያትን ይሽራል ወይም አእምሮን መጠቀም አይቻልም ማለት አይደለም። ይልቁንም፣ እምነት የሰው አእምሮ በራሱ ሊደርስባቸው የማይችላቸውን መለኮታዊ እውነቶች በመገለጥ አማካኝነት ለመቀበል ያስችላል። እምነት አእምሮን ወደ ከፍ ወዳለ መንፈሳዊ እውቀት ደረጃ ያደርሰዋል። ቅዱሳን አበው 'እምነት አእምሮን ያበራል' ብለው ያስተምራሉ። አእምሮ በእምነት ሲመራ የእግዚአብሔርን ቃል በተሻለ መንገድ ይረዳል፣ ሥነ-መለኮታዊ እውነቶችን ይመረምራል፣ የቤተ ክርስቲያንን ትምህርት ያስረዳል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “አእምሮአችንን ለክርስቶስ ለመታዘዝ ሁሉን እንማርካለን” (2ቆሮ. 10:5) ሲል፣ ምክንያትን ለእምነት ማስገዛትን ያሳያል። ስለዚህ እምነትና ምክንያት አይጋጩም፤ ይልቁንም ይደጋገፋሉ። ምክንያት ለእምነት መንገድ ያዘጋጃል፣ እምነት ደግሞ ምክንያትን ያበራል፣ ይመራዋል እንዲሁም ገደቡን ያሳያል። ሁለቱም ከእግዚአብሔር የተሰጡ ስጦታዎች በመሆናቸው በአግባቡ ጥቅም ላይ መዋል አለባቸው።

እምነትስ በሳይንስ ላይ? በዘመናችን በሳይንስና በሃይማኖት (እምነት) መካከል ግጭት እንዳለ አድርገው የሚያቀርቡ ወገኖች አሉ። ታዲያ እውነተኛው ግንኙነታቸው ምንድነው? ሳይንስ በእምነት ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል? እምነትስ በሳይንስ ላይ? በኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን እይታ፣ እውነተኛ ሳይንስና እውነተኛ ሃይማኖት አይጋጩም። ምክንያቱም የሁለቱም ምንጭ አንድ ነው። እግዚአብሔር የፍጥረት ዓለምን በሥርዓትና በሕግጋት ፈጠረ፤ ሳይንስ ይህንን የፍጥረት ሥርዓትና ሕግ ያጠናል (ለምሳሌ የስበት ኃይል፣ የኬሚካል ውህዶች)። እምነት ደግሞ የዚያን የፍጥረት ሁሉ ፈጣሪ ማንነት፣ ፈቃዱንና ከሰው ጋር ያለውን ግንኙነት ይመለከታል። ሳይንስ ስለ ተፈጥሮ 'እንዴት' እንደሆነ በጥናትና ምርምር ሲያስረዳ፣ እምነት ደግሞ 'ለምን' እንደሆነና 'በማን' እንደተፈጠረ መልስ ይሰጣል። ሳይንስ በእምነት ላይ ያለው በጎ ተጽዕኖ፣ የእግዚአብሔርን የፍጥረት ታላቅነትና ውስብስብነት በማሳየት በእግዚአብሔር ላይ ያለንን አድናቆትና እምነት ማጠናከር መቻሉ ነው። በቴሌስኮፕ የሩቅ ጋላክሲዎችን፣ በአጉሊ መነጽር ደግሞ የሕያዋን ፍጥረታትን ውስጣዊ አሠራር ስናይ፣ የእግዚአብሔርን የፈጠራ ጥበብና ኃይል እናያለን። “ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፥ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል” (መዝ. 19:1)። ሳይንስ የፍጥረትን ድንቅነት በማሳየት ወደ ፈጣሪ ሊመራን ይችላል። እምነት ደግሞ በሳይንስ ላይ ያለው ተጽዕኖ የሞራል መሠረትና አቅጣጫ መስጠት ነው። ሳይንስ ኃይለኛ መሣሪያ ነው፤ ለመልካምም ለክፉም ሊውል ይችላል። እምነት የሳይንስ ውጤቶች ለሰው ልጅ ጥቅም፣ ለፍቅርና ለእግዚአብሔር ክብር መዋል እንዳለባቸው ያስተምራል። የሳይንስን የዕውቀት ገደብም ያሳያል፤ ሁሉም ነገር በቤተ ሙከራ ሊለካ እንደማይችል፣ ከመጨረሻው እውነት (እግዚአብሔር) አንጻር መታየት እንዳለበት ያስገነዝባል። ግጭት ሲፈጠር፣ ብዙ ጊዜ ችግሩ ከሳይንስ ወይም ከሃይማኖት ሳይሆን፣ ከፍልስፍናዊ አመለካከቶች ነው። ለምሳሌ፣ ሳይንሳዊ ግኝቶችን ከቁስ አካል ውጪ ምንም የለም ከሚለው ፍልስፍና ጋር ማገናኘት ወይም የሃይማኖትን መጻሕፍት በጥሬው ብቻ በመተርጎም ከሳይንስ ጋር ማጋጨት። ቤተ ክርስቲያናችን ሁለቱም፣ ሳይንስም እምነትም፣ ከእግዚአብሔር የተሰጡ ስጦታዎች እንደሆኑ ታስተምራለች፤ አንዱ የፍጥረትን ዓለም ሲመለከት፣ ሌላኛው ደግሞ የፈጣሪን እውነት ይመለከታል። በትክክል ሲረዱና በአግባቡ ሲጠቀሙባቸው ይደጋገፋሉ።

የሰውን ተፈጥሮስ እንዴት ጎዳው? ኃጢአት የሰው ልጅን ከፈጣሪው የለየ፣ የሞትና የጥፋት ምንጭ የሆነ፣ በዓለም ላይ የምናያቸው የችግሮች ሁሉ ዋነኛ ምክንያት ነው። ታዲያ ኃጢአት ምንድነው? ከየትስ መጣ? በሰው ተፈጥሮ ላይ ያደረሰውስ ጉዳት ምን ያህል ነው? ኃጢአት ማለት የእግዚአብሔርን ፈቃድ መተላለፍ፣ ሕጉን መቃወም፣ ከእግዚአብሔር መለየት፣ የጽድቅን መንገድ መሳት ማለት ነው። “ኃጢአትም ዓመፅ ነው” (1ዮሐ. 3:4)። ኃጢአት በቃል፣ በሃሳብና በሥራ ሊፈጸም ይችላል። መሠረቱ ደግሞ እግዚአብሔርን አለመታዘዝ፣ ራስ ወዳድነትና ፍቅር ማጣት ነው። የኃጢአት ምንጭ እግዚአብሔር አይደለም፤ እርሱ ፍጹም ቅዱስና ከኃጢአት የራቀ ነው። የኃጢአት መጀመሪያ የመጣው ከሰይጣን ነው። ሰይጣን በመጀመሪያ ከላዕላይ መላእክት አንዱ የነበረ መልአክ ነበር። ነገር ግን በትዕቢት ተነሳስቶ፣ እንደ እግዚአብሔር መሆን ፈለገ፤ በዚህም ከእግዚአብሔር ላይ በማመፅ ወድቆ ዲያብሎስ ሆነ። ከዚያም የሰውን ልጅ እንዲወድቅ ቀሰቀሰው። የሰው ልጅ የመጀመሪያው ኃጢአት የተፈጸመው በአዳምና በሔዋን አማካኝነት ነው። እግዚአብሔር በኤደን ገነት ውስጥ ከሁሉም ዛፎች እንዲበሉ ፈቅዶላቸው፣ ከአንዲት ዛፍ ግን እንዳይበሉ አዟቸው ነበር። ነገር ግን ሰይጣን በእባብ አድሮ ባታለላቸው ጊዜ፣ የሰው ልጅ እግዚአብሔርን ባለመታዘዝ ከእርሱ ጋር እኩል የመሆንን ፈተና ተቀበለ፤ ከዛፏም በላ (ዘፍ. 3)። ይህ አለመታዘዝ፣ በትዕቢት የተነሳ የእግዚአብሔርን ትእዛዝ መተላለፍ፣ የመጀመሪያው ኃጢአት ነው። ይህ የመጀመሪያ ኃጢአት የሰውን ተፈጥሮ በእጅጉ ጎድቶታል። 1. ከእግዚአብሔር ጋር የነበረው ህብረት ተቋረጠ፦ ሰው ከአምላካዊ ጸጋ ተራቆተ፤ መንፈሳዊ ሞት ሞተ።

2. ሞት ወደ ዓለም ገባ፦ አካላዊ ሞት የኃጢአት ቅጣት ውጤት ነው (ሮሜ 6:23)። የሰው ልጅ ሟች ሆነ።

3. የሰው ባሕርይ ተበላሸ፦ የሰው ልጅ ተፈጥሮ ወደ ኃጢአት የመዘንበል ዝንባሌ በዘር ተላለፈ። አእምሮው በኃጢአት ምክንያት ለመንፈሳዊ እውነቶች የጨለመበት፣ ፈቃዱ ለኃጢአት ተገዥ የሆነበት፣ ስሜቱም የተበላሸበት ሁኔታ ተፈጠረ። ቅዱስ ጳውሎስ “እኔ የማልወደውን ያንን አደርጋለሁና” (ሮሜ 7:15) በማለት ይህንኑ የተፈጥሮ ዝንባሌ ገልጿል። ሆኖም ኦርቶዶክሳዊት አስተምህሮ የሰው ልጅ ሙሉ በሙሉ በኃጢአት እንደተበላሸ አያስተምርም። የሰው ልጅ እግዚአብሔርን የማወቅና የመምረጥ ችሎታው ተጎድቷል እንጂ ሙሉ በሙሉ አልጠፋም። ይህ የተጎዳ ተፈጥሮ የሚታደሰው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የድኅነት ሥራ፣ በጥምቀት ምሥጢርና በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ነው። ኃጢአት አሁንም ድረስ በሰው ሕይወት ውስጥ የሚታገል፣ ንስሐና ትግል የሚጠይቅ ክፋት ነው።

እምነት ከምክንያት በላይ ነው ወይስ አብረው መሄድ ይችላሉ? ይህ ጥያቄ በእምነትና በእውቀት መካከል ስላለው ግንኙነት የሚጠይቅ ሲሆን፣ ለዘመናት በነገረ መለኮት ውስጥ ሲ የኖረ ጉዳይ ነው። በእኛ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ እምነትና ምክንያት እግዚአብሔር ለሰው ልጅ የሰጠው ሁለት አስፈላጊ ስጦታዎች ናቸው፤ የሚጣሉ ሳይሆኑ እርስ በእርስ የሚደጋገፉና እውነትን ለመረዳት የሚረዱ ናቸው። የሰው አእምሮ እግዚአብሔር የሰጠን የማሰብ፣ የመመርመር፣ የማገናዘብና የመማር ችሎታ ነው። በዚህ ችሎታችን ተፈጥሮን እናጠናለን፣ ሂሳብ እንሠራለን፣ ፍልስፍናዊ ሃሳቦችን እንመረምራለን፣ የዕለት ተለት ችግሮችን እንፈታለን። እስከ አንድ ደረጃ ድረስ፣ የሰው አእምሮ የፍጥረትን ሥርዓትና ውበት በመመልከት የእግዚአብሔርን መኖርና ታላቅነት መረዳት ይችላል። ነገር ግን የሰው አእምሮ ብቻውን የእግዚአብሔርን ሙሉ ማንነት፣ የመለኮታዊ ምሥጢራትን ጥልቀት ለመረዳት አይችልም። ለምሳሌ፣ የሥላሴ አንድነትና ሦስትነት፣ የአምላክ ሰው የመሆን ምሥጢር (ተዋሕዶ)፣ ወይም የትንሣኤ ነገር የሰው አእምሮ በራሱ ሊደርስባቸው ወይም ሙሉ በሙሉ ሊያብራራቸው የማይችላቸው እውነቶች ናቸው። እግዚአብሔር ከሰው አእምሮ ገደብ በላይ ነው። እዚህ ላይ ነው እምነት የሚያስፈልገው። እምነት የሰው አእምሮ በራሱ ሊያገኛቸው የማይችላቸውን መለኮታዊ እውነቶች በመገለጥ አማካኝነት ለመቀበልና ለመረዳት የሚያስችል የመንፈስ ስጦታ ነው። እምነት ከምክንያት 'በላይ' ነው ሲባል፣ ምክንያትን ይሽራል ወይም አእምሮን መጠቀም አይቻልም ማለት አይደለም። ይልቁንም፣ እምነት አእምሮን ከፍ ወዳለ መንፈሳዊ እውቀትና ግንዛቤ ደረጃ ያደርሰዋል። እምነት ለአእምሮ ብርሃን ይሰጣል። ቅዱሳን አበው “እምነት አእምሮን ያበራል” በማለት ያስተምራሉ። አእምሮ በእምነት ሲመራ፣ የእግዚአብሔርን ቃል በተሻለ መንገድ መረዳት ይችላል፣ የመለኮትን እውነቶች ለመመርመርና ለማስረዳትም ይጠቀማል። ስለዚህ እምነትና ምክንያት አይጣሉም። አብረው መሄድ ብቻ ሳይሆን፣ አብረው መሄድ አለባቸው። ምክንያት ለእምነት መንገድ ሊያዘጋጅና ሊረዳ ይችላል፣ እምነት ደግሞ ምክንያትን ያበራል፣ ከስሕተት ይጠብቃል እንዲሁም ወደ ፍጹም እውነት ይመራዋል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “አእምሮአችንን ለክርስቶስ ለመታዘዝ ሁሉን እንማርካለን” (2ቆሮ. 10:5) ሲል፣ የሰው አእምሮ ለእምነት መገዛት እንዳለበት ያሳያል። እምነት ያለ ምክንያት ዕውር ሊሆን ይችላል፣ ምክንያት ያለ እምነት ደግሞ ትዕቢተኛና ከእውነት የራቀ ሊሆን ይችላል። ሁለቱም የሰው ልጅ እግዚአብሔር የገለጠውን እውነት ለመረዳት የሚረዱ እርስ በእርስ የሚደጋገፉ መንገዶች ናቸው።

ኦርቶዶክስ “ኦርቶዶክስ” የሚለው ቃል የግሪክ ቃል ሲሆን የተቀናበረው “ኦርቶ” እና “ዶክስ” ከሚሉት ሁለት ቃላት ነው፡፡ትርጉማቸውም ኦርቶ ማለት ቀጥተኛ: ትክክለኛ ማለት ሲሆን ዶክስ ማለት ደግሞ እምነት/ሃይማኖት ማለት ነው፡፡ በአንድነት ሲሆኑ ኦርቶዶክስ ማለት ቀጥተኛ፡ ትክክለኛ እምነት/ሃይማኖት ማለት ነው፡፡ ኦርቶዶክስ የሚለው ቃል ለመጀመሪያ ጊዜ አገልግሎት ላይ የዋለው በ325 ዓ.ም በኒቅያ ጉባዔ ነው፡፡ በኒቅያ “ወልድ ፍጡር ነው” የሚለውን የአርዮስን የክህደት ትምህርት ለማውገዝና ሃይማኖታቸውን ለማፅናት የተሰበሰቡ ሃይማኖታቸው የቀና 318ቱ ሊቃውንት ይህን ቃል የተጠቀሙት ሐዋርያት ያስተማሯት ሃይማኖት ቀጥተኛና ትክክለኛ ናት ለማለት ነው፡፡ ሌሎች እንደ አርዮስ ክህደት ያሉት በየዘመኑ የሚነሱት ልዩ ልዩ አዳዲስ ትምህርቶች የምንፍቅና መሆናቸውን ለማረጋገጥ ይህችን ሃይማኖት ኦርቶዶክስ ብለዋታል፡፡ በዘመናችን የቋንቋ አጠቃቀምም ኦርቶዶክሳዊ መንገድ ማለት ቀጥተኛ (የተለመደ የታወቀ) የችግር አፈታት ሲሆን ኢ-ኦርቶዶክሳዊ ማለት ደግሞ ከተለመደው ከታወቀው ወጣ ያለ የችግር አፈታት ማለት ነው፡፡ ከዚህ ውጭ ይህን ቃል አንዳንዶች ግትርነትን ወይም ለለውጥ ያልተዘጋጀ የሚለውን ለመግለፅም ሲጠቀሙበት ይታያል፡፡ ይህ ግን በሂደት የመጣ የትርጉም መዛባት ተደርጎ ሊወስድ ይችላል፡፡ ተዋሕዶ ተዋሕዶ የሚለው ቃል ከልሣነ ግእዝ የመነጨ ቃል ነው፡፡ ትርጒሙም “አንድ ሆኖ” ማለት ነው። በዚህ ትርጉም ውስጥ አንድ የሆኑት መለኮታዊና ሰብዓዊ ባሕርይ (መለኮትና ትስብዕት) ናቸው፡፡ በዚህም መሠረት የተዋሕዶ ትርጓሜ በአጭሩ “ወልድ ዋሕድ” የሚለው ነው፡፡ ክርስቶስ ሰው የሆነው ያለሚጠት (ያለመመለስ)፣ ያለ ውላጤ (ያለ መለወጥ)፣ ያለ ቱሳኤ (ያለ መቀላቀል)፣ ያለትድምርት (ያለ መደመር)፣ ያለ ቡዓዴ (ያለመለያየት)፣ ያለ ኅድረት (ያለ ማደር) ነው፡፡ ክርስቶስ ከሁለት ባሕርይ አንድ ባሕርይ፣ ከሁለት አካል አንድ አካል የሆነው በተዋህዶ ነው፡፡ ስለዚህ ተዋሕዶ የሚለው ቃል ክርስቶስ ሰው የሆነበትን ምስጢር የሚገልፅ ታላቅ ቃል ነው፡፡ ክርስቶስ ሰው የሆነው በ ተ ዋ ሕ ዶ ነው! ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ማለት ኢየሱስ ክርስቶስ በተዋህዶ ከሁለት ባሕርይ አንድ ባሕርይ፣ ከሁለት አካል አንድ አካል ሆነ (ሥግው ቃል ነው) ብላ የምታምን ቀጥተኛና ትክክለኛ እምነት/ሃይማኖት ማለት ነው፡፡ ይህም ነቢያት የተናገሩትን፣ ኢየሱስ ክርስቶስ በወንጌል ያስተማረውን፣ ሐዋርያት የሰበኩትን፣ ሊቃውንት ያመሠጠሩትን አስተምህሮ መሠረት ያደረገ ነው፡፡ ከሐዋርያት (ከመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች) በቀጥታ ከትውልድ ወደ ትውልድ እየተላለፈች ከእኛ ትውልድ ስለደረሰች ቀጥተኛ ናት፡፡ ያልተበረዘች ያልተለወጠች ያልተከለሰች ስለሆነችም ትክክለኛዋ እርሷ ናት፡፡ በማቴ 16፡16-18 ላይ “ኢየሱስም ወደ ፊልጶስ ቂሣርያ አገር በደረሰ ጊዜ ደቀ መዛሙርቱን፡

• ሰዎች የሰውን ልጅ ማን እንደ ሆነ ይሉታል? ብሎ ጠየቀ። እነርሱም፡- አንዳንዱ መጥምቁ ዮሐንስ፥ ሌሎችም ኤልያስ፥ ሌሎችም ኤርምያስ ወይም ከነቢያት አንዱ ነው ይላሉ አሉት። እርሱም፡- እናንተስ እኔን ማን እንደ ሆንሁ ትላላችሁ? አላቸው። ስምዖን ጴጥሮስም መልሶ፡- አንተ ክርስቶስ የሕያው እግዚአብሔር ልጅ ነህ አለ። ኢየሱስም መልሶ እንዲህ አለው። የዮና ልጅ ስምዖን ሆይ፥ በሰማያት ያለው አባቴ እንጂ ሥጋና ደም ይህን አልገለጠልህምና ብፁዕ ነህ። እኔም እልሃለሁ፥ አንተ ጴጥሮስ ነህ፥ በዚችም ዓለት ላይ ቤተ ክርስቲያኔን እሠራለሁ፥ የገሃነም ደጆችም አይችሉአትም።” ይላል፡፡ ተዋሕዶ (ወልድ ዋሕድ) የሚለው ይህንን የጴጥሮስን እምነት የሚያመለክት ነው፡፡ ጌታችን እንዳረጋገጠው ይህች የጴጥሮስ እምነት ዓለት ናት፡፡ ቤተክርስቲያናችንም በቀጥታ በዚህ እምነት/ዓለት ላይ የተመሠረተች ስለሆነች ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ትባለለች፡፡ ይህች ዓለት የምትለወጥ/የምትታደስ አይደለችም፡፡ ቤት ሲታደስ እንኳን መሠረቱ አይታደስም፡፡ ሃይማኖት መሠረት ነው፡፡ ምግባር ደግሞ ግድግዳና ጣሪያ ነው፡፡ ቤት ቢያረጅ ጣሪያና ግድግዳው እንጂ መሠረቱ አይታደስም፡፡ መሠረቱን ለማደስ መሞከር ቤቱን ሙሉ በሙሉ አፍርሶ እንደገና መሥራት ነው፡፡ ስለዚህም መጽሐፍ ቅዱስ “ከተመሠረተው በቀር ማንም ሌላ መሠረት ሊመሠርት አይችልምና፥ እርሱም ኢየሱስ ክርስቶስ ነው (1ኛ ቆሮ 3:11)።” ይላል፡፡ በዚህ መሠረትነት ላይ የጸናች ሃይማኖት ሰውን ታድሳለች እንጂ እርሷ አትታደስም፡፡ የተዋሕዶ ምሳሌዎች የነፍስና የሥጋ ተዋሕዶ፡- ነፍስና ሥጋ ተዋሕደው አንድ ሰው ይባላል እንጂ ሁለት አይባልም፡፡

የብረትና የእሳት ተዋህዶ፡- ብረት በእሳት ሲግል የጋለ ብረት እንጂ ይህ ብረት ነው፣ ይህ ደግሞ እሳት ነው ተብሎ አይለይም፡፡

የሲና ሐመልማል፡- እሳቱ ሐመልማሉን ሳያቃጥለው፣ ሐመልማሉም እሳቱን ሳያጠፋው በአንድነት (በተዐቅቦ) መታየታቸው የተዋህዶ ምሳሌ ነው (ዘፀ 3፡2)፡፡ ይህንን አስተምህሮ የተቀበሉት የተዋሕዶን አስተምህሮ የተቀበሉት ኦርየንታል አብያተ ክርስቲያናት ይባለሉ፡፡ እነዚህም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ፡ የኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ፡ የግብፅ ኮፕቲክ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ፡ የአርመንያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ፡ የሶርያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያንና የህንድ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ናቸው፡፡ እነዚህ ጉባዔ ኬልቄዶንን የማይቀበሉ የምሥራቅ ኦርየንታል አብያተ ክርስቲያናት በዶግማቸው አንድ ናቸው፡፡ አንዳንድ ወገኖች “ኦርቶዶክስ የሚል ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የለም::” ሲሉ ይደመጣሉ፡፡ ነገር ግን በትንቢት “በመንገድ ላይ ቁሙ ተመልከቱም፥ የቀደመችውንም መንገድ ጠይቁ፤ መልካሚቱ መንገድ ወዴት እንደ ሆነች እወቁ፥ በእርስዋም ላይ ሂዱ፥ ለነፍሳችሁም ዕረፍት ታገኛላችሁ፤ እነርሱ ግን። አንሄድባትም አሉ (ኤር 6፡16)።” ይላል፡፡ በሐዲስ ኪዳንም “ኢየሱስ ክርስቶስ ትናንትና ዛሬ እስከ ለዘላለምም ያው ነው (ዕብ 13፡8)።” ይህ የሚያሳየው አንዲት ቀጥተኛ መንገድ/ሃይማኖት እንዳለች ነው፡፡ እርሷም ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ናት፡፡ ይህን ስንልም በመረጃና በማስረጃ ነው፡፡ አስተምህሮ በቀጣይ እነዚህን መረጃዎችና ማስረጃዎች በቀጣይ ለአንባቢያን ታቀርባለች፡፡

ሥላሴ ማለት በባሕርይ አንድ ሲሆኑ በአካል ሦስት የሆኑ አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ የሚባሉ አንድ አምላክ ናቸው፤ ይህ እውነት በምድራዊ መለኪያ የማይገኝ መለኮታዊ ምሥጢር ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ የምናመልከውና የምንሰግድለት አንድ አምላክን ብቻ ነው። ይህ አንድ አምላክ ግን በራሱ ባሕርይ (መለኮታዊ ማንነት) የሚኖርበት መንገድ በምድራዊ ህልውና ፈጽሞ የማይገኝ ነው። እርሱ በሦስት ፍጹማን፣ እኩል በሆኑ፣ በአንድነትና በፍቅር ከዘላለም በነበሩ አካላት ይኖራል። እነዚህ ሦስቱ አካላት፡- ምክንያት የሌለው፣ የሁሉም ምንጭ የሆነ አብ፤ ከአብ ከዘላለም ያለ እናት የተወለደ፣ የአብ አካላዊ ቃልና ጥበብ የሆነ ወልድ፤ ከአብ ከዘላለም ያለ አባት በዘላለም ሰርጸት የሰረጸ፣ ሕይወት ሰጪ መንፈስ ቅዱስ ናቸው። እነዚህ ሦስቱ አካላት፣ የራሳቸው የሆነ አካላዊ መታወቂያ ቢኖራቸውም (አብ ወላዲነቱ፣ ወልድ ተወላዲነቱ፣ መንፈስ ቅዱስ ሰራፂነቱ)፣ በምንም መልኩ ሦስት የተለያዩ አማልክት አይደሉም! እንዲህ ማሰብ ከመጽሐፍ ቅዱስና ከቤተ ክርስቲያን ትምህርት ፈጽሞ የወጣ ነው። አምላክ በባሕርይ ፍጹም አንድ፣ የማይከፋፈልና የማይነጣጠል ነው። እርሱ በመለኮትነት፣ በሥልጣን፣ በፈቃድ፣ በሕልውና፣ በዘላለማዊነት፣ በሁሉን አዋቂነት፣ በሁሉን ቻይነት፣ በክብር እና በሁሉም መለኮታዊ ባሕርያት አንድ ነው። እነዚህን መለኮታዊ ባሕርያት ሦስቱም አካላት እኩል፣ በአንድነትና ያለ መከፋፈል ይይዛሉ። ነገር ግን፣ ይህ አንድ አምላክ፣ የየራሳቸው አካላዊ መገለጫ ባላቸው በሦስት አካላት ይኖራል። እያንዳንዱ አካል (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) ፍጹም አምላክ፣ ሙሉ መለኮት ነው፤ ሆኖም ግን ሦስቱ በአንድነት አንድ አምላክ እንጂ ሦስት አማልክት አይደሉም። ታዲያ፣ አንድ አምላክ በሦስት አካላት እንዴት ሊሆን ይችላል? ይህ የሚሆነው አምላክ በባሕርይ ፍጹም አንድ ሲሆን፣ በአካል ደግሞ ሦስት በመሆኑ ነው። የመለኮት አንድነትና ሦስትነት በምድራዊ ሂሳብ ወይም በሰውኛ አመክንዮ የሚወሰን አይደለም። አምላክ ከፍጥረታት ህግጋት፣ ከቁጥርና ከመለኪያ በላይ ነው። እርስ በርሱ የሚጋጭ ሊመስለን የሚችለው፣ የሰው አእምሮ ሁሉን ነገር እንደ ምድራዊ ቁስ አካል ስለሚቆጥር ነው። የመለኮት ሦስትነት ግን የቁጥር መጨመር ሳይሆን፣ የባሕርይ አንድነትን የጠበቀ፣ የአካላት ፍጹምነትና ህብረት ነው። በምሳሌ ለመረዳት ብንሞክር (ምሳሌዎች ምሥጢሩን ሙሉ በሙሉ አይገልጹትም፣ ለሰው አእምሮ መደገፊያ እንጂ)፣ 1x1x1=1 በሚለው ብዜት ልንረዳው እንሞክራለን፤ ይህም በባሕርይ ፍጹም አንድ ሲሆኑ፣ እያንዳንዱ አካል ሙሉ መለኮትነት ስላለው፣ ውጤቱ አሁንም አንድ አምላክ መሆኑን ያሳያል። ይህም የመለኮት ሕልውና ከምድራዊ አወቃቀር እጅግ የላቀ መሆኑን ያሳየናል። ይህ ታላቅ ምሥጢር በቅዱሳት መጻሕፍት በግልጽ ተገልጧል። መጽሐፍ ቅዱስ የምናመልከው አንድ አምላክ መሆኑን አጥብቆ ሲያስተምር (ዘዳግም 6:4፣ ማርቆስ 12:29)፣ በተመሳሳይ የሦስቱ አካላት መለኮታዊ መገለጥና ተግባራትን ያሳያል። ለምሳሌ፣ * የአንድ አምላክነት: “ስማ እስራኤል ሆይ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው” (ዘዳግም 6:4)። “ከእኔ በቀር ሌላ የለምና” (ኢሳይያስ 45:5)። ጌታችንም “ጌታ አምላካችን አንድ ነው” (ማርቆስ 12:29) በማለት አረጋግጧል።

• የሦስቱ አካላት መገለጥ: በፍጥረት ጊዜ “እግዚአብሔርም አለ፦ ሰውን በመልካችን እንደ ምሳሌአችን እንፍጠር...” (ዘፍጥረት 1:26) የሚለው የብዙ ቁጥር አጠቃቀም የሥላሴን የፍጥረት ሥራ ያመለክታል። ጌታችን በዮርዳኖስ ሲጠመቅ ደግሞ ሦስቱም አካላት በአንድነት ተገልጸዋል፤ ወልድ ተጠምቋል፣ መንፈስ ቅዱስ በርግብ አምሳል ወርዷል፣ አብም ከሰማይ መስክሯል (ማቴዎስ 3:16-17)። ጌታችን ለሐዋርያት የጥምቀት ትእዛዝ ሲሰጥ፣ በአንድ “ስም” (ነጠላ) በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ እንድያጠምቁ አዟል (ማቴዎስ 28:19)። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም በበረכቱ የሦስቱን አካላት ህብረትና ጸጋ ይገልጻል (2ኛ ቆሮንቶስ 13:14)። ቅዱስ ዮሐንስም በወንጌሉ የአብ፣ የወልድና የመንፈስ ቅዱስን እርስ በርስ ያላቸውን የማይነጣጠል ግንኙነትና አምላክነት ያስተምራል (ዮሐንስ 1:1-3፣ 10:30፣ 14:10-11፣ 15:26)። ይህንን ምሥጢር ቅዱሳን አበው በጥልቅ አክብሮት ተቀብለው አስተምረዋል። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ እንዳለው “ስለ አንድነቱ እንዳሰብኩ በሦስትነቱ ብርሃን እደመማለሁ፤ አካላቱን ለይቼ እንዳየኋቸው ወዲያው ወደ አንድነቱ እመለሳለሁ።” ይህ የሚያሳየው ምሥጢሩ ለሰው አእምሮ ሙሉ በሙሉ ባይመረመርም፣ በእምነት የሚታመንበት የመደነቂያ እውነት መሆኑን ነው። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ አትናቴዎስም ሆነ ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ የሥላሴን የባሕርይ አንድነትና የአካላት እኩልነት በጽናት ተከላክለዋል፣ አስተምረዋል። ስለዚህ፣ አንድ አምላክ በሦስት አካላት ነው ስንል፣ ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ ትውፊታዊ እውነት የሚጋጭ አይደለም። የሚጋጭ የሚመስለው፣ አንድነትንና ሦስትነትን በተመሳሳይ መልኩ (ለምሳሌ በቁጥር) ለመግለጽ ስንሞክር ነው። ነገር ግን ቤተ ክርስቲያን አንድነትን የምትናገረው በባሕርይ ሲሆን፣ ሦስትነትን የምትናገረው ደግሞ በአካል ነው። የምንናገረው ስለ አንድ ነገር በተመሳሳይ መልኩ ስላልሆነ፣ ይህ የሚጋጭ አስተምህሮ አይደለም። የመለኮት ሕልውና ከፍጥረታዊ አወቃቀር እጅግ የላቀ መሆኑን አምነን፣ ይህንን ታላቅ ምሥጢር በቅዱሳት መጻሕፍትና በቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት በትህትና በእምነት እንቀበላለን፣ እንመሰክርበታለን። እርሱ የሕይወት ምንጭ፣ የፍቅር መገኛና የአድኅኖታችን መሠረት ነውና።

በመጀመሪያ ሥላሴ ሶስት አምላክ ሳይሆን አንድ አምላክ ነው። በዝርዝር ለመመልከት ከትርጓሜው እንጀምራለን። “ሥላሴ” የሚለው ቃል “ሠለሰ” ሦስት አደረገ ካለው የግዕዝ ግሥ የተገኘ ሲሆን ትርጉሙም ሦስትነት ማለት ነው፡፡ ቅድስት ሥላሴ ስንል ለሥላሴ ቅድስት ብለን እንቀጽላለን፡፡ ቅድስት ሥላሴ ማለት ልዩ ሦስትነት ማለት ነው፡፡ ይህም ሦስት ሲሆኑ አንድ፣ አንድ ሲሆን ሦስት ስለሚሆኑ ልዩ ሦስትነት ተብሏል፡፡ ሥላሴ የሚለውን ቃል ለመጀመሪያ ጊዜ ያለና የሚኖረውን አምላክ ለመግለጽ የተጠቀመው የአንጾኪያው ቴዎፍሎስ በ169ዓ.ም ነው፡፡ኋላም በኒቅያ ጉባዔ 318ቱ ሊቃውንት አጽንተውታል፡፡ እነዚህ ሊቃውንት በቅዱሳት መጻሕፍት የተመሰከረውን የእግዚአብሔርን ፍጹም አንድነትና ልዩ ሦስትነት ለእኛ በሚረዳ ቋንቋ ገለጡት እንጂ አዲስ ትምህርት አላመጡም፡፡ ይልቁንም ነገረ ሥላሴን ሳይረዱ በሥላሴ መካከል የክብርና የተቀድሞ ልዩነት ያለ አስመስለው በክህደት ትምህርት የተነሱ መናፍቃንን ክህደት ለማስረዳት፣ የሐዋርያዊት ቤተክርስቲያንን የቀናች ሃይማኖት ለመግለጥ ምሥጢረ ሥላሴን አብራርተው አስተምረዋል፡፡ ምስጢረ ሥላሴ ማለት የአንድነት የሦስትነት ምስጢር ማለት ነው፡፡ ምሥጢር መባሉም በእምነት የተገለጠ፣ ያለ እምነትም የማይመረመር ስለሆነ ነው፡፡ ይኸውም አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ በስም፣ በአካል፣ በግብር ሦስት ሲሆኑ በባሕርይ በሕልውና፣ በመለኮት ደግሞ አንድ ናቸው፡፡ እንደዚህ ባለ ድንቅ ነገር አንድ ሲሆኑ ሦስት፣ ሦስት ሲሆኑ አንድ ይባላሉና፣ ይህም ልዩ ሦስትነት ረቂቅ እና በሰው አእምሮ የማይመረመር ስለሆነ ምስጢር ይባላል፡፡ ስለዚህም በአንድ አምላክ፣ በሦስቱ አካላት እናምናለን፡፡ የክርስትና ዶግማ (መሠረተ እምነት) በምስጢረ ሥላሴ ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ ምስጢረ ሥላሴ የእምነታችን ዋነኛው ምሰሶ ነው፡፡ በመዳን ትምህርት ውስጥ የመጀመሪያውን ደረጃ የሚይዘው ምስጢረ ሥላሴ ነው፡፡ ለመዳናችንም መሠረት ነው፡፡ ክርስቲያኖች ሁላችን የተጠመቅነው በሥላሴ (በአብ በወልድ በመንፈስ ቅዱስ) ስም ነው (ማቴ 28፡19)፡፡ የሥራችን ሁሉ መጀመሪያም አድርገን በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ ስንልም በሥላሴ ማመናችንን እየመሰከርን ነው፡፡ በሥራችን መጨረሻም “ምስጋና ይሁን አንድ አምላክ ለሚሆን ለአብ ለወልድ ለመንፈስ ቅዱስ ዛሬም ዘወትርም ለዘላለሙ አሜን” ብለን ሥራችንን በሥላሴ ስም ጀምረን በሥላሴ ስም እንፈጽማለን፡፡ሆኖም ግን ምስጢረ ሥላሴ ለሰው አእምሮ እጅግ የረቀቀ ስለሆነ የሰው አእምሮ ሊያውቅ የሚችለው እግዚአብሔር በገለጠለት መጠን ብቻ ነው፡፡ የአንድነት ምስጢር – አንድ አምላክ n

ስለ ሥላሴ አንድነትና ሦስትነት ስናነሳ ቀድመን የምንመለከተው ”አንድነትን” ነው። ይህም የሆነበት ምክንያት ለአንድነታቸውና ለሦስትነታቸው መቀዳደም ኑሮበት ሳይሆን የቁጥር መሠረት አንድ ስለሆነ በዝያው ለመጀመር ነው /እንዘ አሐዱ ሠለስቱ ወእንዘ ሠለስቱ አሐዱ/፡፡ ሥላሴ ሦስት ናቸው ስንል እንደ አብርሃም፣ እንደ ይስሐቅ እንደ ያዕቆብ የተነጣጠለና በክብርም ሆነ በዘመን የሚበላለጥ የሚቀዳደም ማለታችን አይደለም፡፡ ሦስት ሲሆኑ አንድ ናቸው እንጂ፡፡ አንድ ናቸውም ስንል ከሰው ሁሉ ቀዳሚ ሆኖ እንደተፈጠረው እንደ አዳም ሦስትነትን የሚጠቀልል መቀላቀል ማለታችን አይደለም፡፡ አንድ ሲሆኑ ሦስት ናቸው እንጂ፡፡ /ቅዳሴ ማርያም/፡፡ ሥላሴ ቅድስት ተብሎ በሴት አንቀጽ መጠራታቸው ወላድያነ ዓለም (ዓለምን ያስገኙ) መሆናቸውን ለማጠየቅ ነው፤ እናት ለልጇ ስለምታዝንና ስለምትራራ ሥላሴም ለፍጥረታቸው ምሕረታቸው ዘለዓለማዊ ነውና ቅድስት ይባላሉ፡፡ ባህርይ ማለት ምንነትን የሚያሳይ ሲሆን የእግዚአብሔር ባህርይ የሚባሉትም የመለኮትነቱ ባህርያት ናቸው፡፡ አካል የምንለው ደግሞ ማንነትን የሚገልጽ ሲሆን ሦስቱ አካላት የምንላቸው የአምላክን ማንነት የሚገልጹ ናቸው፡፡ ባሕርይ ማለት “ብሕረ ተንጣለለ፥ ሰፋ፥ ዘረጋ” ከሚለው ግስ የወጣ ነው። በቲኦሎጂ /በነገረ መለኮት/ ቋንቋ ሲፈታም ባሕርይ ማለት ሥርው፥ ነቅዕ አዋሃጅ /የሚያዋሕድ/ አስተገባኢ ማለት ነው። ባሕርይ አካል ሥራውን የሚሠራበት መሣሪያ ነው። ባሕርይና አካል እንደ አጽቅና እንደ ሥር አንድ ናቸው፤ አይለያዩም፣ አንዱ ያለ አንዱ መኖር አይችልም። እግዚአብሔር በአንድነቱ የሚታወቅበት ስሞች ፈጣሪ፣ አምላክ፣ ጌታ፣ መለኮት፣ እግዚአብሔር፣ ጸባኦት፣ አዶናይ፣ ኤልሻዳይ የመሳሰሉት ናቸው፡፡ ሥላሴ በባሕርይ ረቂቅ ናቸው፡፡ ርቀታቸውስ እንዴት ነው? ቢሉ ከፍጥረት ሁሉ ነፋስ ይረቃል፡፡ ከነፋስ የሰው ነፍስ ትረቃለች፡፡ ከነፍስ መላእክት ይረቃሉ፡፡ ከነፍሳትና ከመላእክት ደግሞ ኅሊናቸው ይረቃል፡፡ ይህ የኅሊናቸው ርቀት በሥላሴ ዘንድ እንደ አምባ እንደ ተራራ ነው፡፡ በዚህም ርቀታቸው በፍጥረት ሁሉ ምሉዓን፣ ኅዱራን ናቸው፡፡ ባሕርያቸውም የማይራብ፣ የማይጠማ፣ የማይደክም፣ የማይታመም፣ የማይሞት ሕያው ነው፡፡ «ስምከ ሕያው ዘኢይመውት ትጉህ ዘኢይዴቅስ ፈጣሪ ዘኢይደክም» እንዳለ /ቅዲስ ባስልዮስ በማክሰኞ ሊጦን/፡፡ እግዚአብሔር አንድ መለኮታዊ ባህርይ፣ ዘላለማዊ የሆነ አምላክ ነው፡፡ መለኮት ማለት “መለከ – ገዛ” ከሚለው የግእዝ ግስ የወጣ ሆኖ ”ግዛት” ማለት ነው። መለኮት (ወይም ማለኹት) በዕብራይስጥ ቋንቋ መንግሥት ማለት ነው፡፡ በግዕዝ ግን ባሕርይ፣ አገዛዝ፣ ሥልጣን ማለት ነው፡፡ እንግዲህ አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ በመለኮት ይህም ማለት በግዛት በመንግስት አንድ ናቸው። አብ አልተፈጠረም፣ ወልድም አልተፈጠረም፣ መንፈስ ቅዱስም አልተፈጠረም፡፡ ሦስቱም አካላት ከዚህ ጀምሮ ነበሩ የማይባልላቸው ዘላለማዊ ናቸው፡፡ አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ የሚለው የተለያዩ ክፍሎች ስም አይደለም የአንድ አምላክ ስም እንጂ፡፡ ሦስቱ አካላት በህልውና ተገናዝበው ይኖራሉ እንጂ አይከፋፈሉም አይነጣጠሉም፡፡ እያንዳንዳቸው አካላት በመለኮታዊ ባህርይ አንድ ናቸው፡፡ ሐዋርያው ይህንን ሲያስረዳ ‹‹ከአንዱም በቀር ማንም አምላክ እንደሌለ እናውቃለን›› በማለት ገልጾታል (1ኛ ቆሮ 8፡4)። በአጠቃላይ ሥላሴ አንድ ሲሆኑ ሦስት፣ ሦስት ሲሆኑ አንድ ናቸው፡፡ አንድነቱ ሦስትነቱን ሳይጠቀልለው፣ ሦስትነቱ አንድነቱን ሳይከፋፍለው በሕልውና ተገናዝበው የሚኖሩ ናቸው፡፡ ሥላሴ በአካላት ሦስት ሲሆኑ በባሕርይ በመለኮት አንድ ናቸው፡፡ አንድ እግዚአብሔር፤ አንድ አምላክ ናቸው፡፡ ይህን ሲያስረዱ መጻሕፍት እንዲህ ይላሉ፤ እስራኤል ሆይ ስማ እግዚአብሔር አምላካችን አንድ እግዚአብሔር ነው፡፡ ዘጸ.6÷4 እግዚአብሔር አንድ ነው፡፡ ኤፌ. 4÷5 ሦስት ስም አንድ እግዚአብሔር ነው፡፡ ሥላሴ በሕልውና አንድ ናቸው፡፡ ሕልውና ማለት “ነዋሪነት፥ ኑሮ፥ አነዋወር” ማለት ነው። በነገረ መለኮት ቋንቋ አፈታት ግን አብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ኅልው ሆኖ፣ ወልድም በአብና በመንፈስ ቅዱስ ኅልው ሆኖ፣ መንፈስ ቅዱስም በአብና በወልድ ኀልው ሆኖ በመኖር አንድ ናቸው ማለት ነው። በሌላ አባባልም ህልውና ሦስትነታቸውን ሳይጠቀልለው፣ ሦስትነትም አንድነታቸውን ህልውናውን ሳይከፍለው አንዱ ከአንዱ ጋራ ተገናዝቦ ባንድነት መኖር ነው። ይህም በኲነት የበለጠ ይብራራል፡፡ የኩነት /የሁኔታ/ ሦስትነታቸውን በተመለከተም በህልውና /በአኗኗር/ እያገናዘቡ በአንድ መለኮት የነበሩ፣ ያሉ፣ የሚኖሩ ናቸው፡፡ የሦስትነት ምስጢር -ሦስት አካላት ሥላሴ በግብር ሦስት ናቸው፡፡ የአብ ግብሩ መውለድ፣ ማስረጽ ሲሆን የወልድ ግብሩ መወለድ፣ የመንፈስ ቅዱስ ግብሩ መስረጽ ነው፡፡ አብ ወላዲ፣ ወልድ ተወላዲ፣ መንፈስ ቅዱስ ሠራፂ /የወጣ፣ የተገኘ/ ነው፡፡ አብ አባት ነው፣ ወልድ ልጅ ነው፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብ ብቻ የሠረፀ ነው፡፡ /ዮሐ.14-26/፡፡ ሦስቱ አካላት አንድ መለኮት ናቸው፡፡ ሠለስቱ ስም አሐዱ እግዚአብሔር እንዳለ /አባ ሕርያቆስ በቅዳሴው/፡፡ አብ ወልድን የወለደ መንፈስ ቅዱስን የሚያሰርጽ (አስገኛቸው) ነው፡፡ እንዲህ ቢሆንም ግን አይቀድማቸውም፤ አይበልጣቸውምም፡፡ መጀመሪያና መጨረሻ የሌለው መጀመሪያውና መጨረሻው እርሱ የሆነ ዘላለማዊ ነው፡፡ አብ ይወልዳል እንጂ አይወለድም፣ ያሰርጻል እንጂ አይሰርጽም፡፡ አብም ‹‹ከእኛ በላይ ያለው አምላክ›› ተብሎ ይታወቃል፡፡ ወልድ የእግዚአብሔር (የአብ) ልጅ፣ ቃል ተብሎ ይጠራል፡፡ ሊቃውንትም ‹‹የአብ ክንዱ/እጁ›› ይሉታል፡፡ ቅድመ ዓለም ከአብ የተወለደ ነው፡፡ ተወለደ ሲባልም አብ ቀድሞት የነበረበት ጊዜ አለ ማለት አይደለም፡፡ ከእኛ ጋር ያለው አምላክ ይባላል፡፡ መወለዱም እንደሰው መወለድ ሳይሆን ‹‹ከብርሃን የተገኘ ብርሃን›› ነው፡፡ መንፈስ ቅዱስም አምላክ ጌታ ነው፡፡ ሕይወትን የሚሰጥ አምላክ ነው፡፡ ከአብ የሠረፀ ከአብ ከወልድ ጋራ በአንድነት የምንሰግድለትና የምናመሰግነው አምላክ ነው፡፡ እርሱም በነቢያት አድሮ የተናገረ ነው። መንፈስ ቅዱስ እስትንፋስ ይባላል፡፡ ሊቃውንት አባቶችም ‹‹የአብ ምክሩ›› ብለውታል፡፡ መንፈስ ቅዱስ የሚሰርጸውም ከአብ ብቻ ነው፡፡ የሚሰርጸውም ከዚህ ጊዜ ጀምሮ ነው አይባልለትም፡፡ ከአብ ቢሰርጽም አብ ከእርሱ ቀድሞ የነበረበት ጊዜ የለም፡፡ መንፈስ ቅዱስ ‹‹በውስጣችን ያለው አምላክ›› ይባላል፡፡ የአካል ሦስትነታቸውም ለአብ ፍጹም አካል፣ ፍጹም መልክ፣ ፍጹም ገጽ አለው፤ ለወልድም ፍጹም አካል፣ ፍጹም መልክ፣ ፍጹም ገጽ አለው፤ ለመንፈስ ቅዱስም ፍጹም አካል፣ ፍጹም መልክ፣ ፍጹም ገጽ አለው፡፡ነገር ግን አይከፋፈሉም፣ አይነጣጠሉም፣ ፍጹም አንድ ናቸው፡፡ አካል የተባለውም ምሉእ ቁመና ነው፤ ገጽ ከአንገት በላይ ያለው ፊት ነው፤ መልክዕ ልዩ ልዩ ሕዋሳት ዓይን ጆሮ፣ እጅ፣ እግር ከዚህም የቀሩት ሕዋሳት ሁሉ ናቸው፡፡ እንዲህ ሲባል ግን የሥላሴ አካል አንደ ሰው አካል ውሱን፣ ግዙፍ፣ ጠባብ አይደለም፡፡ ምሉዕ፣ ስፉሕ፣ ረቂቅ ነው እንጂ፡፡ ምሉዕነታቸውና ስፋታቸው እንዴት ነው? ቢሉ ከአርያም በላይ ቁመቱ፣ ከበርባኖስ በታች መሠረቱ፣ ከአድማስ እስከ አድማስ ስፋቱ ተብሎ አይነገርም፣ አይመረመርም፡፡ ምክንያቱም ሥላሴ ዓለሙን ይወስኑታል እንጂ ዓለሙ ሥላሴን አይወስናቸውምና፡፡ በኩነትም የአብ ከዊንነቱ ልብነት ነው፤ የወልድ የመንፈስ ቅዱስ ልባቸው እርሱ ነው፤ የወልድ ከዊንነቱ ቃልነት ነው፤ ለአብ ለመንፈስ ቅዱስ ቃላቸው እርሱ ነው፤ የመንፈስ ቅዱስ ከዊንነቱ ሕይወትነት ነው፡፡ የአብ የወልድ ሕይወታቸው እርሱ ነው፡፡ ይህም በአብ መሠረትነት ለራሱ ለባዊ /አዋቂ/ ሆኖ ለወልድ፣ ለመንፈስ ቅዱስ ልብ፣ ዕውቀት መሆን ነው፡፡ ወልድ በአብ መሠረትነት ለራሱ ነባቢ /ቃል/ ሆኖ ለአብ፣ ለመንፈስ ቅዱስ ቃል መሆን ነው፡፡ መንፈስ ቅዱስም በአብ መሠረትነት ለራሱ ሕያው ሆኖ ለአብ፣ ለወልድ ሕይወት መሆን ነው፡፡ ስለዚህ በአብ ልብነት ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ ህልዋን ናቸው ያስቡበታል፤ በወልድ ቃልነት አብ፣ መንፈስ ቅዱስ ህልዋን ናቸው ይናገሩበታል፤ በመንፈስ ቅዱስ እስትንፋስነት አብ፣ ወልድ ህልዋን ናቸው ሕያዋን ሆነው ይኖሩበታል፡፡ ሥላሴ (3ቱ አካላት) በአንድ ልብ በአብ ያውቃሉ፣ በአንድ ቃል በወልድ ይናገራሉ፣ በአንድ ሕይወት በመንፈስ ቅዱስ ሕያዋን ሁነው ይኖራሉ፡፡ ጌታችን ይህን ምስጢር “እኔ በአብ እንዳለሁ አብም በእኔ እንዳለ”፤ ሲል ለሐዋርያት አስተምሯል (ዮሐ. 14፡11)፡፡ ወንጌላዊ ቅዱስ ዮሐንስ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፤ እግዚአብሔርም ቃል ነበረ፤ ይህ አስቀድሞ በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ ሲል ገልጾልናል (ዮሐ. 1፡1-2)፡፡ቅዱስ ዮሐንስ በወንጌሉ ቃል በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ በማለቱ ወልድ በቃልነቱ በአብ ህልውና መኖሩን ያስረዳል፡፡ ይህ አስቀድሞ በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ በማለቱ በመንፈስ ቅዱስ ህልው ሆኖ መኖሩን ያስረዳል፡፡ ዮሐንስ ከሦስቱ አካላት አንዱ ወልድ ቃልን በቃልነት በአብና በመንፈስ ቅዱስ አለ በማለቱ ሁለቱን አብ በልብነት በወልድ በመንፈስ ቅዱስ እንዳለ፤ መንፈስ ቅዱስ በሕይወትነት በአብና በወልድ እንዳለ ይታወቃል፡፡ እግዚአብሔር በሦስትነቱ የሚታወቅባቸው ስሞች ደግሞ አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ ናቸው፡፡ እግዚአብሔር በግብር ሦስትነቱ የሚታወቀው አብ ወላዲ፣ አሥራፂ በመባል፣ ወልድ ተወላዲ በመባል፣ መንፈስ ቅዱስ ሠራፂ በመባል ነው፡፡ የእግዚአብሔርን አንድነት የምናምነው በፈጣሪነት፣ በአምላክነት፣ በአገዛዝ፣ በፈቃድ፣ በሥልጣን እነዚህን በመሳሰሉት የመለኮት ባሕርያት ነው፡ ሦስትነቱን የምናምነው ደግሞ በስም፣ በግብር /በኩነት/ በአካል ነው፡፡ «እንዘ አሐዱ ሠለስቱ ወእንዘ ሠለስቱ አሐዱ፣ ይሤለሱ በአካላት ወይትዋሐዱ በመለኮት» እንዳለ /ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሣርያ/፡፡ ታላቁ ሐዋርያ ብርሃነ ዓለም ቅዱስ ጳውሎስ በሮሜ 10-17 ላይ «እምነት ከመስማት ነው፣ መስማትም ከእግዚአብሔር ቃል ነው» ብሎ እንደተናገረው ከላይ የተጠቀሱትን መጠነኛ ማስረጃዎች በሙሉ ለመገንዘብ እንዲቻል የእግዚአብሔር እስትንፋስ የሆኑትን የቅዱሳት መጻሕፍት ማስረጃዎችን መመልከት ያስፈልጋል፡፡ ሥላሴ የሚለው ስም እንዲያው የመጣ አይደለም፡፡ እግዚአብሔር በአንድነቱና በሦስትነቱ የሚጠራበት የከበረና ከስም ሁሉ በላይ የሆነ ስም ነው፡፡ ለዚህም የመጽሐፍ ቅዱስ /ዐሥራው ቅዱሳት መጻሕፍት/ ማስረጃዎችን በዝርዝር እንመለከታለን፡፡ ማጠቃለያ

ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ምስጢረ ሥላሴን በተረዳ ነገር ‹‹ሥላሴ አንድ ሲሆኑ ሦስት፣ ሦስት ሲሆኑ አንድ ናቸው፡፡ አንድነቱ ሦስትነቱን ሳይጠቀልለው፣ ሦስትነቱ አንድነቱን ሳይከፋፍለው በሕልውና ተገናዝበው የሚኖሩ ናቸው፡፡›› ብላ ታምናለች፤ ታስተምራለችም፡፡ ይህም እግዚአብሔር ለሰው ልጆች ራሱን የገለጠበት፣ ነቢያት የመሰከሩት፣ ወልደ እግዚአብሔር በተለየ አካሉ ሰው ሆኖ ያስተማረው፣ ሐዋርያትም በዓለም ዞረው የሰበኩት ምስጢር ነው፡፡ ስለዚህ እኛም እንደ አባቶቻችን “ምንም እንኳን ሥላሴን በስም፣ በአካል በግብር ሦስት ናቸው ብንልም ሦስቱ በባህርይ፣ በመለኮት፣ በህልውና፣ በፈቃድ አንድ ናቸው፡፡ አንድ አምላክ እንጂ ሦስት አማልክት አንልም፡፡ አብ ወልድና መንፈስ ቅዱስ ፍጹም አካል ፍጹም ገጽ አላቸው፡፡ ነገር ግን በህልውና አንድ ናቸው፡፡” ብለን እናምናለን፤ እንታመናለን፡፡

በሦስት አካላት ማመን የጣዖት አምልኮ አይደለም፤ ይልቁንስ የአንድ አምላክን የባሕርይና የአካላት ምሥጢር መረዳት እንጂ፣ ከአንድ አምላክ መርህ ጋር የሚጋጭ አይደለም። ይህ ጥያቄ፣ በሥላሴ ምሥጢር ዙሪያ ከሚነሱ ዋና ዋና ጥያቄዎች አንዱ ሲሆን፣ መልሱም የክርስትና እምነትን እምብርት የሚያብራራ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት፣ በሦስት አካላት ማመን ማለት ሦስት አማልክትን ማመን ማለት ፈጽሞ አይደለም! ይህ አስተምህሮ የጣዖት አምልኮ ዓይነት አይደለም፤ ይልቁንስ የአንድ አምላክን ጥልቅ ምሥጢር በቅዱሳት መጻሕፍት መሠረት መረዳት ነው። ቤተ ክርስቲያናችን የምታምነው ጥብቅ በሆነ አሐዳዊ አምላክ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ከብሉይ ኪዳን ጀምሮ የምናመልከው አንድ፣ እውነተኛ አምላክ ብቻ መሆኑን በግልጽና በጽናት ያስተምራል። ለምሳሌ፦

• “እስራኤል ሆይ፥ ስማ፤ አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው” (ዘዳግም 6:4)።
• “ከእኔ በቀር ሌላ አምላክ እንደሌለ ታውቁ ዘንድ፥ ታምኑብኝም ዘንድ፥ እኔም እንደ እርሱ እንደ ሆንሁ ታስተውሉ ዘንድ እናንተ ምስክሮቼ ያገለጋዮቼም እላለሁና። ከእኔ በፊት አምላክ አልነበረም፥ ከእኔም በኋላ አይሆንም” (ኢሳይያስ 43:10)።
• “የቀደመች ሁሉ ይህች ናት፤ ስማ እስራኤል ሆይ፤ ጌታ አምላካችን አንድ ነው” (ማርቆስ 12:29) ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ የመለኮትን አንድነት አረጋግጧል። እነዚህና መሰል ሌሎች የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች እንደሚያስረዱት፣ ክርስትና በምንም ዓይነት የብዙ አማልክት እምነት ወይም የጣዖት አምልኮ አይደለም። ታዲያ፣ በሦስት አካላት ማመን ከአንድ አምላክ መርህ ጋር እንዴት ይታረቃል? ይህ እርቅ የሚገኘው፣ “አንድ” የሚለውን ቃል በምንረዳበት መንገድ ላይ ነው። እኛ የምናምነው ይህ “አንድ አምላክ”፣ በባሕርይው ፍጹም አንድ፣ የማይከፋፈል፣ የማይነጣጠል ቢሆንም፣ በዘላለማዊ ህልውናው ግን ውስብስብ የሆነ አንድነት እንዳለው ነው። እርሱም በሦስት ፍጹማን አካላት - አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ - ይኖራል፣ ይገለጣል፣ ይሠራል። * አንድነት በባሕርይ፣ ሦስትነት በአካል፦ ቁልፉ ያለው በዚህ መለያየት ላይ ነው። አምላክ አንድ የሚባለው በመለኮታዊ ባሕርይው ሲሆን፣ ሦስት የሚባለው ደግሞ በአካሉ ነው። የሚጋጭ የሚመስለው፣ አንድነትንና ሦስትነትን በተመሳሳይ ገጽታ (ለምሳሌ በቁጥር) ለመግለጽ ስንሞክር ነው። ነገር ግን እኛ የምንናገረው ስለ *ተመሳሳይ ነገር* (አምላክ) በሁለት *የተለያዩ ገጽታዎች* (ባሕርይ እና አካል) ነው። ልክ አንድ ሰው በባሕርይ “ሰው” ሲሆን በአካል “አንድ” እንደሆነ ሁሉ፣ እግዚአብሔርም በባሕርይ “አምላክ” ሲሆን በአካል “ሦስት” ነው። ይህ የሚጋጭ አይደለም።
• የአካላት እኩልነትና የአንድ ባሕርይ ተካፋይነት፦ ሦስቱ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) ሦስት የተለያዩ አማልክት አይደሉም። ይልቁንስ እያንዳንዳቸው ሙሉ በሙሉ፣ በእኩልነትና ያለመቀላቀል ያንን አንዱን፣ የማይከፋፈለውን መለኮታዊ ባሕርይ ይጋራሉ። አንድ መለኮታዊ ፈቃድ፣ አንድ መለኮታዊ ኃይል፣ አንድ መለኮታዊ ዕውቀት አላቸው። አብ አምላክ ነው፣ ወልድ አምላክ ነው፣ መንፈስ ቅዱስ አምላክ ነው፤ ነገር ግን ሦስት አማልክት ሳይሆኑ አንድ አምላክ ናቸው። ይህ እውነት በምድራዊ ምሳሌዎች (እንደ ፀሐይ ዲስኩ፣ ብርሃኗ፣ ሙቀቷ፤ ወይም እንደ ውኃ - በረዶ፣ ውኃ፣ እንፋሎት) ሙሉ በሙሉ ባይገለጽም፣ ምሳሌዎቹ የአንድነትና የልዩነትን ሃሳብ ፍንጭ ይሰጣሉ። የመለኮት ሕልውና ግን ከእነዚህ ምሳሌዎች እጅግ የላቀ ነው። ታዲያ ይህ የጣዖት አምልኮ ነውን?

በፍጹም! የሥላሴ እምነት የጣዖት አምልኮ አይደለም። ጣዖት አምልኮ ማለት እውነተኛውን አምላክ ትቶ፣ በከንቱ ለተሠሩ ወይም አምላክ ላልሆኑ ፍጥረታት ወይም ኃይላት መስገድና ማምለክ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ጣዖት አምልኮን በጥብቅ ይከለክላል፤ ቤተ ክርስቲያንም በየዘመናቱ ይህን አስተምህሮ በጽናት ትጠብቃለች። እኛ የምናመልከው ግን በባሕርይ አንድ፣ በአካል ሦስት የሆኑትን እውነተኛና ሕያው አምላክን ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ለአብ እንደምንሰግድና እንደምናመልከው (ዮሐንስ 4:23)፣ ለወልድም እንደምንሰግድና እንደምናመልከው (ዮሐንስ 20:28 - ቶማስ ለክርስቶስ "ጌታዬ አምላኬም" በማለት እንደሰገደለት፤ ፊልጵስዩስ 2:10 - በኢየሱስ ስም ሁሉም ጉልበት እንደሚንበርከክ)፣ መንፈስ ቅዱስም አምላክ እንደሆነና እንደምናመልከው ያስተምራል (የሐዋርያት ሥራ 5:3-4 - መንፈስ ቅዱስን መዋሸት እግዚአብሔርን እንደመዋሸት መቆጠሩ)። አምልኮ የሚገባው ለአንዱ መለኮታዊ ባሕርይ ሲሆን፣ ይህ አምልኮ የሚቀርበው በሦስቱ አካላት አማካኝነትና ወደ ሦስቱ አካላት ነው። ጥምቀታችን በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም ነው (ማቴዎስ 28:19)፤ ጸሎታችንም አብን በወልድ በኩል በመንፈስ ቅዱስ እንድናቀርብ ነው (ኤፌሶን 2:18)። ይህ ከጣዖት አምልኮ ፍጹም የተለየ፣ የአንድን አምላክ የሦስትነት ምሥጢር በመረዳት የሚፈጸም አምልኮ ነው። ቅዱሳን አበው ይህንን እውነት በሰፊው አስረድተዋል። ታላቁ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ የአርዮስን የወልድን አምላክነት የሚክድ ትምህርት ሲዋጋ፣ የወልድ ከአብ ጋር ያለው የባሕርይ አንድነትና ፍጹም አምላክነት የሥላሴ እምነት መሠረት መሆኑን፣ ይህ ደግሞ ከአንድ አምላክ እምነት ጋር እንደማይጋጭ አጥብቆ ተከራክሯል። ሊቁ ቅዱስ ባሲልም የመንፈስ ቅዱስን አምላክነት ሲያስረዳ፣ የሥላሴ እኩልነትንና የአንድነትን ምሥጢር አስረድቷል። የኒቂያና የቁስጥንጥንያ ጉባኤያትም የሥላሴን የባሕርይ አንድነትና የአካላት ሦስትነት በዶግማ ቀርጸው በማጽደቅ፣ ይህ እምነት ከአንድ አምላክ መርህ ጋር እንደማይጋጭ አረጋግጠዋል። በማጠቃለያም፣ በሦስት አካላት ማመን የአንድ አምላክ መርህን የሚጻረር አይደለም፤ ይልቁንስ የአንድን አምላክ የዘላለም ሕልውና በባሕርይ አንድ፣ በአካል ሦስት መሆኑን በቅዱሳት መጻሕፍት መሠረት መረዳት ነው። ይህ የጣዖት አምልኮ ሳይሆን፣ በአብ፣ በወልድ፣ በመንፈስ ቅዱስ በሆነው በአንድ አምላክ የሚቀርብ እውነተኛ አምልኮ ነው። የመለኮት ምሥጢር ለሰው አእምሮ ሙሉ በሙሉ ባይደረስበትም፣ በራሱ የሚጋጭ አይደለም፤ በእምነት የሚታመንበት የድኅነታችን መሠረት ነው።

ሥላሴ የሚለው ቃል በቀጥታ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ተጽፎ ይገኛል? ካልተጻፈ ለምን እናምናለን? "ሥላሴ" (በግሪኩ Τριάς፣ በላቲኑ Trinitas) የሚለው ቃል ራሱ በቀጥታ በመጽሐፍ ቅዱስ ገጾች ውስጥ እንደማይገኝ እውነት ነው። ሆኖም ግን፣ ቃሉ ባይኖርም ቃሉ የሚገልጸው እውነታ ወይም አስተምህሮ በመላው መጽሐፍ ቅዱስ (ብሉይ ኪዳንና አዲስ ኪዳን) ውስጥ በግልጽና በተደጋጋሚ ተገልጧል። ቤተ ክርስቲያን ይህንን ቃል (ሥላሴ) የፈጠረችው በመንፈስ ቅዱስ መሪነት፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተበተኑትን የአምላክን አንድነትና ሦስትነት የሚያሳዩ መለኮታዊ መገለጦችን በአንድ ሥነ-መለኮታዊ ቃል ለመጠቅለልና ለመግለጽ፣ እንዲሁም ከተነሱ የተሳሳቱ ትምህርቶች ለመከላከል ነው። ለምሳሌ "ሥጋዌ" የሚለውም ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ባይገኝም፣ ወልድ ሰው የመሆኑን መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት (ዮሐ 1:14) ለመግለጽ እንጠቀምበታለን። የሥላሴን እውነታ የሚያሳዩ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ብዙ ናቸው፤ ከላይ በጥያቄ 1 የተጠቀሱትን ጨምሮ፦

• ኢሳይያስ 6:3፦ ሱራፌል "ቅዱስ፣ ቅዱስ፣ ቅዱስ፣ የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር" እያሉ ይጮኻሉ። "ቅዱስ" የሚለው ቃል ሦስት ጊዜ መደገሙ በብዙ አባቶች ዘንድ የሥላሴን ምሥጢር እንደሚያመለክት ይታመናል።
• ማቴዎስ 3:16-17፦ በጌታችን ጥምቀት ወቅት፣ ወልድ በዮርዳኖስ ቆሞ፣ መንፈስ ቅዱስ በርግብ አምሳል ሲወርድ፣ የአብ ድምፅ ከሰማይ "በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው" ሲል ተሰማ። ሦስቱም አካላት በአንድ ጊዜና ቦታ ተገልጠዋል።
• ዮሐንስ 1:1, 14፦ "በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ... ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ።" ይህ ወልድን (ቃልን) ከመጀመሪያ የነበረና እግዚአብሔር እንደሆነ ይናገራል።
• ዮሐንስ 14-16፦ ኢየሱስ ክርስቶስ በስፋት ስለ አብ፣ ስለ ራሱ (ወልድ)፣ እና አብ በልጁ ስም ስለሚልከው ረዳት (መንፈስ ቅዱስ) ያስተምራል።
• ሐዋርያት ሥራ 5:3-4፦ ሐናንያ በመንፈስ ቅዱስ ላይ መዋሸቱ በእግዚአብሔር ላይ እንደ መዋሸት ተቆጥሯል፤ ይህም የመንፈስ ቅዱስን አምላክነት ያሳያል። ስለዚህ፣ "ሥላሴ" የሚለው ቃል ባይኖርም፣ አስተምህሮው ሙሉ በሙሉ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለውና ከሐዋርያት የተቀበልነው እምነት ነው።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የጸለየው እና "አብ ይበልጠኛል" ያለው በፍጹም ሰውነቱ ሲሆን፣ ይህ ከፍጹም አምላክነቱ ጋር በተዋሕዶ ምሥጢር የማይጋጭ ነው። ይህ ጥያቄ፣ የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ባሕርይ በሚመለከት የሚነሳ ሲሆን፣ ምላሹም በክርስትና እምነት እምብርት በሆነው በተዋሕዶ ምሥጢር ውስጥ ይገኛል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት መሠረት፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው ነው። የእርሱ መለኮታዊ ባሕርይ እና ፍጹም ሰብዓዊ ባሕርይ፣ ያለመለወጥ (ያለመቀየር)፣ ያለመቀላቀል (ያለመዋሃድ)፣ ያለመከፋፈል (ያለመለያየት)፣ ያለመለየት (ያለመዋወስ) በአንድ አካል ተዋሕደዋል ። የጸለየውና "አብ ይበልጠኛል" ያለውም በዚህ በተዋሐደው የሰው ባሕርዩ ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለምን ጸለየ?

ጌታችን የጸለየው አምላክ መሆኑ ቀርቶበት ወይም እርሱ ራሱ መለኮታዊ ኃይል አስፈልጎት አልነበረም። የጸለየው በፍጹም ሰብዓዊ ባሕርዩ ነው። እርሱ ፍጹም ሰው እንደመሆኑ መጠን፣ ፍጹም የሆነውን የሰው ልጅ ሕይወት ኖሯል፤ ይህም በአባቱ ላይ ያለውን ፍጹም ጥገኝነት በጸሎት መግለጽን ይጨምራል። 1. የሰው ልጅን ፍጹምነት ለማሳየት፦ ጸሎት የሰው ልጅ ከፈጣሪው ጋር የሚያደርገው ህብረትና ጥገኛነት መግለጫ ነው። ጌታችን ፍጹም ሰው ሆኖ ሲጸልይ፣ ፍጹም የሆነ የሰው ልጅ ከፈጣሪው ጋር እንዴት መኖር እንዳለበት አሳይቷል፤ እርሱ የፍጹም ሰው ምሳሌ ነው። “በሥጋው ወራትም ከሞት ሊያድነው ወደሚችል አጥብቆ እየጮኸና እንባ እያፈሰሰ ጸሎትንና ምልጃን አቀረበ፥ እግዚአብሔርንም ስለ መፍራቱ ተሰማለት” (ዕብራውያን 5:7)።

2. የእኛ አርዓያ ለመሆን፦ ጌታችን የጸለየው ለእኛ አርዓያ ለመሆን ነው። እኛም እንደ እርሱ በሕይወታችን ሁሉ መጸለይ እንዳለብን በተግባር አስተምሯል። “እናንተም በዚህ የጥሪ ምልክት ተጠርታችኋልና፤ ክርስቶስም ስለ እኛ መከራን ተቀብሎአልና በእግሩም ፍለጋ እንድንከተል ምሳሌ ትቶአልና” (1ኛ ጴጥሮስ 2:21)።

3. ካህናችንነቱን ለመፈጸም፦ እርሱ የሐዲስ ኪዳን ሊቀ ካህናት ነውና ስለ ሕዝቡ ይማልዳል። ጸሎቱ ይህንን የሊቀ ካህናትነቱን አገልግሎት መገለጫ ነው። “ስለዚህም ደግሞ በእርሱ ወደ እግዚአብሔር የሚመጡትን ፈጽሞ ሊያድን ይችላል፤ ስለ እነርሱም ሊያማልድ ዘወትር ሕያው ነውና” (ዕብራውያን 7:25)።

4. ትህትናውን ለመግለጽ፦ ምንም እንኳ በመለኮት ከአብ ጋር እኩል ቢሆንም፣ በሥጋዌው የባሪያን መልክ ይዞ ራሱን ዝቅ አድርጓል (ፊልጵስዩስ 2:6-8)። ጸሎቱ ይህንን ታላቅ ትህትናውን ያሳያል። ጸሎቱ በፍጹም አምላክነቱን የሚቃረን ሳይሆን፣ በፍጹም ሰውነቱ ከአብ ጋር ያለውን ልዩ ግንኙነትና ጥገኝነት በሥጋዌው ወቅት የሚያሳይ ነው። ጌታችን "አብ ይበልጠኛል" ያለውስ? (ዮሐንስ 14:28)

ይህ ቃል፣ አርዮስና ተከታዮቹ የወልድን አምላክነት ለመካድ ይጠቀሙበት የነበረ ቢሆንም፣ ትክክለኛው ትርጉሙ ግን የጌታችንን የሥጋዌ ምሥጢር (ተዋሕዶ) ስንረዳ ግልጽ ይሆናል። ጌታችን ይህንን የተናገረው በሥጋዌው ወቅት ከነበረው የተዋረደ ሁኔታ አንጻር ነው እንጂ፣ በመለኮታዊ ባሕርይ ከአብ እንደሚያንስ ለመግለጽ አይደለም። 1. የሥጋዌው ሁኔታ : ጌታችን በሥጋዌው ራሱን ዝቅ አድርጓል፤ የባሪያን መልክ ይዞ በሰው አምሳል ተገኝቷል (ፊልጵስዩስ 2:6-8)። በዚህ በተዋረደ ሁኔታው፣ የአብን ፈቃድ ለመፈጸም (ዮሐንስ 6:38)፣ ተልእኮውን ለማከናወን እና ለዓለም ቤዛ ለመሆን መጥቷል። ስለዚህ “አብ ይበልጠኛል” ያለው፣ ከተልእኮ አንጻር፣ እርሱ የተላከ መሆኑን፣ የአብን ፈቃድ የሚፈጽም መሆኑን ለመግለጽ ነው፤ በክብር በኃይልም ከአብ ጋር እኩል ቢሆንም በፈቃዱ ራሱን ዝቅ በማድረግ።

2. በባሕርይ እኩልነት: ጌታችን በሌሎች ቦታዎች ደግሞ ከአብ ጋር በባሕርይ እኩል መሆኑን በግልጽ ተናግሯል። “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐንስ 10:30)። “እኔን ያየ አብን አይቶአል” (ዮሐንስ 14:9)። እነዚህ ቃላት በመለኮት ከአብ ጋር ያለውን ፍጹም አንድነትና እኩልነት ያሳያሉ።

3. የአበው ትርጓሜ: ታላቁ ሊቅ ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ ይህንን ክፍል ሲያብራራ፣ ጌታችን “አብ ይበልጠኛል” ያለው “He is equal to the Father according to Godhead, and less than the Father according to Manhood.” (በአምላክነቱ ከአብ ጋር እኩል ነው፤ በሰውነቱ ግን ከአብ ያንሳል።) በማለት ነው። ይህ የሚያሳየው ጌታችን የተናገረው ስለ ሰው ባሕርዩ እንጂ ስለ መለኮታዊ ባሕርዩ አለመሆኑን ነው። ሊቁ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያም ፣ የጌታችን ቃላትና ተግባራት አንዳንዶቹ ከመለኮትነቱ፣ አንዳንዶቹም ከሰውነቱ እንደሚነሱ በማብራራት፣ “አብ ይበልጠኛል” የሚለው ቃል በሥጋዌው የነበረውን ሁኔታ እንደሚያመለክት አስረድቷል። በማጠቃለያም፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የጸለየውና "አብ ይበልጠኛል" ያለው በፍጹም ሰብዓዊ ባሕርዩ ሲሆን፣ ይህ በራሱ ፍጹም አምላክነቱንና ከአብ ጋር ያለውን የባሕርይ እኩልነት አይቀይረውም። ይህ ሁሉ የሚታየውና የሚገለጸው በመለኮትና በሰው ባሕርይ በአንድ አካል በተዋሐዱበት በተዋሕዶ ምሥጢር ውስጥ ነው። እርሱ ፍጹም አምላክ በመሆኑ እንሰግድለታለን፣ ፍጹም ሰው በመሆኑ ደግሞ ከእኛ ጋር መኖርን፣ መጸለይንና ትህትናን በተግባር አሳይቷል።

በመለኮት አንድ የሆኑት አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ በአካላት ያላቸው ልዩነት የሚገለጠው በመገኛቸው ወይም እርስ በርሳቸው ባላቸው ዘላለማዊ ግንኙነት ሲሆን፣ አንድነታቸው ደግሞ በባሕርይ፣ በፈቃድ፣ በሥልጣንና በመለኮታዊ ሥራዎች ሁሉ የጋራ መሆናቸው ይታያል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ በአንዱ መለኮታዊ ባሕርይ ውስጥ በሚኖሩት ሦስቱ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) መካከል ልዩነት ቢኖርም፣ ይህ ልዩነት የባሕርይ መለያየት ሳይሆን፣ የየራሳቸው አካላዊ መገለጫዎች ላይ የተመሠረተ ነው። እነዚህ ልዩ መገለጫዎች አንዱን አካል ከሌላው ለመለየት ያስችሉናል፤ አንድነታቸው ደግሞ በመለኮታዊ ባሕርይና በሥራቸው ይታያል። የአካላት ልዩ ልዩ መገለጫዎች :

እያንዳንዱ አካል የራሱ የሆነ፣ ከዘላለም የነበረና የማይለወጥ አካላዊ መገለጫ አለው።

• አብ : የአብ ልዩ መገለጫ እርሱ ምንጭ አልባ መሆኑ ነው። እርሱ ከማንም አልተገኘም፣ የተወለደም አይደለም። ነገር ግን እርሱ የወልድ የዘላለም ወላዲ ሲሆን፣ የመንፈስ ቅዱስ የዘላለም አስራጺ/አውጪ ነው። ስለዚህ፣ አብ “የሥላሴ ምንጭ” የሚባለው፣ እርሱ የመገኛ ምክንያት ሳይኖረው፣ የወልድ የመወለድ፣ የመንፈስ ቅዱስ የመስረጽ መገኛ ስለሆነ ነው። የፍጥረት ሥራ በዋነኝነት ከእርሱ ጋር ይያያዛል፤ ዓለምን የፈጠረው አብ ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 8:6)።
• ወልድ : የወልድ ልዩ መገለጫ ከአብ ከዘላለም የተወለደ መሆኑ ነው። ይህ ልደት የጊዜ ጉዳይ ሳይሆን፣ ከመጀመሪያው የነበረ የዘላለም ግንኙነት ነው። እርሱ “ከዘላለም ከአብ ጋር የነበረው ቃል” ነው (ዮሐንስ 1:1)። እርሱ የአብ ፍጹም አምሳልና ክብር ነው (ቆላስይስ 1:15፣ ዕብራውያን 1:3)። ለሰው ልጅ ድኅነት ሲል የሰው ሥጋ የለበሰ እርሱ ወልድ ነው። የማዳን (ቤዛነት) ሥራ በዋነኝነት ከእርሱ ጋር ይያያዛል፤ እርሱ ስለ ዓለም ኃጢአት ቤዛ ሆኗልና (1ኛ ዮሐንስ 2:2)።
• መንፈስ ቅዱስ : የመንፈስ ቅዱስ ልዩ መገለጫ ከአብ የዘላለም ሰርጸትን የሰረጸ/የወጣ መሆኑ ነው። የመስረጽ ባሕርይ ከልደት ባሕርይ የተለየ ነው። መንፈስ ቅዱስ አጽናኝ፣ ሕይወት ሰጪ፣ መምህር፣ አቅም ሰጪና እውነትን ገላጭ ነው። እርሱ በወልድ በኩል ወደ ዓለም የተላከው ነው (ዮሐንስ 14:26፣ 15:26)። የቀድስና ሥራ በዋነኝነት ከእርሱ ጋር ይያያዛል፤ እርሱ ምእመናንን ይቀድሳል፣ ያጸናል (ሮሜ 15:16)። የሥላሴ አንድነት እንዴት ነው የሚገለጠው?

እነዚህ ልዩ አካላዊ መገለጫዎች ቢኖሩም፣ አብ፣ ወልድና መንፈስ ቅዱስ በፍጹም አይለያዩም፤ በመካከላቸውም መከፋፈል ወይም መራራቅ የለም። አንድነታቸው በብዙ መልኩ ይገለጻል፦

• አንድ ባሕርይ : ሦስቱም አካላት በትክክል አንድ ዓይነት መለኮታዊ ባሕርይ፣ ፈቃድ፣ ኃይልና ክብር አላቸው። የአንዱ ባሕርይ የሦስቱም ነው። በመለኮትነት እኩል ናቸው፤ የአብ አምላክነት፣ የወልድ አምላክነት፣ የመንፈስ ቅዱስ አምላክነት አንድ ነው።
• የጋራ ሥራ : በአምላካዊ ሥራዎች ሁሉ ሦስቱም አካላት በጋራና በአንድነት ይሠራሉ። ፍጥረት የአብ ሥራ ቢባልም፣ በወልድ አማካኝነት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ነው (ዘፍጥረት 1:1-3፣ ዮሐንስ 1:3፣ መዝሙር 33:6)። ማዳን የወልድ ሥራ ቢመስልም፣ የአብ ፈቃድ (ዮሐንስ 3:16) እና የመንፈስ ቅዱስ ተሳትፎ (ቲቶ 3:5) አለበት። ቅድስና የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ቢባልም፣ የአብ (1ኛ ጴጥሮስ 1:2) እና የወልድ (ዕብራውያን 10:10) ተሳትፎ አለበት። ይህም የሚያሳየው የአንድ ሥራ መፈጸም የሦስቱም መሆኑን ነው።
• Perichoresis/Circumincessio (የጋራ መኖር/መሰለፍ): ሦስቱም አካላት እርስ በእርሳቸው ውስጥ ይኖራሉ፤ አንዱ ባለበት ሌሎቹም አሉ። ይህ የማይነጣጠል ህብረት ነው። ጌታችን “እኔ በአብ እንዳለሁ አብም በእኔ እንዳለ እመኑኝ” (ዮሐንስ 14:11)፣ “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐንስ 10:38) በማለት ይህንን የጋራ መኖር ገልጿል።
• የአንድ አምልኮ ተቀባይነት: አምልኮ የሚገባው ለአንዱ መለኮታዊ ባሕርይ ሲሆን፣ ይህ አምልኮ ለአብ፣ ለወልድና ለመንፈስ ቅዱስ በአንድነትና በእኩልነት ይቀርባል። ይህ የአንድነትና የልዩነት ምሥጢር በቤተ ክርስቲያን በጉባኤያት ተብራርቷል። የኒቅያ የሃይማኖት መግለጫ ወልድን ሲገልጽ “ብርሃን ከብርሃን፣ እውነተኛ አምላክ ከእውነተኛ አምላክ፣ የተወለደ እንጂ ያልተፈጠረ፣ ከአብ ጋር በባሕርይ አንድ የሆነ” በማለት፣ የወልድን ከአብ ጋር ያለውን የባሕርይ አንድነትና አካላዊ ልዩነት በግልጽ አስቀምጧል። በማጠቃለያም፣ የአብ፣ የወልድና የመንፈስ ቅዱስ ልዩነት በየራሳቸው ዘላለማዊ አካላዊ መገለጫዎች ሲሆን፣ አንድነታቸው ደግሞ በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ፣ በጋራ ፈቃድ፣ በጋራ ሥራና እርስ በእርስ ባላቸው ፍጹም ህብረት ይገለጻል። ይህ እውነት የሥላሴን ምሥጢር ጥልቀትና ውበት የሚያሳይ ነው።

መንፈስ ቅዱስ በባሕርይ ከአብና ከወልድ ጋር እኩል የሆነ የቅድስት ሥላሴ ሦስተኛ ሕያው አካል ነው፤ ግዑዝ ወይም ግላዊ ያልሆነ ኃይል አይደለም። ይህ ጥያቄ የመንፈስ ቅዱስን መለኮታዊ ማንነትና ህልውና በተመለከተ እጅግ መሠረታዊ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስም ሆነ በቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት መሠረት፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር በአንድነት የሚመለክ፣ የራሱ የሆነ አካላዊ መታወቂያ ያለው ፍጹም አምላክ ነው። እርሱ ግዑዝ፣ ዕውቀት ወይም ፈቃድ የሌለው፣ በራሱ የማይሠራ፣ በቀላሉ የሚገለጽ ኃይል ወይም ተጽእኖ አይደለም፤ ይልቁንስ ሕያው፣ የሚያስብ፣ የሚሠራ፣ የሚያስተምርና የራሱ ፈቃድ ያለው አካል ነው። መንፈስ ቅዱስ ሕያው አካል መሆኑን የሚያስረዱ ማስረጃዎች (ከመጽሐፍ ቅዱስ):

መጽሐፍ ቅዱስ የመንፈስ ቅዱስን ማንነት ሲገልጽ፣ ግላዊ ባሕርያትን እና ድርጊቶችን እንደሚፈጽም በግልጽ ያስተምራል። እነዚህም እርሱ አካል መሆኑን የማያሻማ ማስረጃዎች ናቸው። የግዑዝ ኃይል ተፈጥሮ የሌላቸውን ድርጊቶች ይፈጽማልና፦ 1. ያስተምራል፤ ያስታውሳል፦ “አብ በስሜ የሚልከው ግን መንፈስ ቅዱስ የሆነው አጽናኝ እርሱ ሁሉን ያስተምራችኋል እኔም የነገርኋችሁን ሁሉ ያሳስባችኋል” (ዮሐንስ 14:26)። ማስተማርና ማስታወስ የዕውቀትና የልቡና ተግባራት ሲሆኑ፣ የሚፈጸሙት በሕያው አካል እንጂ ግዑዝ ኃይል ሊያስተምር ወይም ሊያስታውስ አይችልም።

2. ይመሰክራል፦ “እኔ ከአብ ዘንድ የምልክላችሁ አጽናኝ እርሱም ከአብ የሚወጣ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ፥ እርሱ ስለ እኔ ይመሰክራል” (ዮሐንስ 15:26)። መመስከር ዕውነትን የሚገልጽ የሕያው አካል ባሕርይ ነው።

3. ይመራል፤ ይናገራል፤ ይልካል፦ “በእግዚአብሔር መንፈስ የሚመሩ ሁሉ እነዚህ የእግዚአብሔር ልጆች ናቸውና” (ሮሜ 8:14)። “መንፈስ ቅዱስም፦ በርናባስንና ሳውልን ለጠራኋቸው ሥራ ለዩልኝ አለ” (የሐዋርያት ሥራ 13:2)። መምራት፣ መናገርና መላክ የፈቃድና የሥልጣን ድርጊቶች ናቸው፤ እነዚህም የሚፈጸሙት በአካል እንጂ በኃይል አይደለም። “መንፈስም ለፊልጶስ፦ ቅረብና ይህችን ሰረገላ ያዛት አለው” (የሐዋርያት ሥራ 8:29)።

4. ይፈልጋል፤ ያዝናል፤ ሊቈጣ ይችላል፦ “መንፈስ ግን ሁሉን፥ የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር ስንኳ ሳይቀር ይመረምራል” (1ኛ ቆሮንቶስ 2:10)። መመርመር የአእምሮ ተግባር ነው። “ለቤዛም ቀን የታተማችሁበትን ቅዱሱን የእግዚአብሔርን መንፈስ አታሳዝኑ” (ኤፌሶን 4:30)። ማዘን ስሜት ነው፤ ግዑዝ ኃይል አያዝንም። “በአሥር ቀን ጸሎት /ምልጃ/ በእስራኤላውያን ታስቦ የነበረውን መቅሰፍት አንደተገታ ተገልጾአል” (ኤርምያስ 42:1-17) - ምንም እንኳ ይህ ክፍል ስለ ነቢይ ምልጃ ቢሆንም፣ መቅሰፍት መላኩ ከመለኮታዊ ቁጣ የመነጨ ሲሆን፣ መንፈስ ቅዱስም የዚህ መለኮታዊ ቁጣ አካል ነው። ኢሳይያስ 63:10 ላይ እስራኤላውያን መንፈስ ቅዱስን እንዳሳዘኑት ተጽፏል።

5. በፈቃዱ ስጦታዎችን ያካፍላል፦ “ይህን ሁሉ ግን ያ አንዱ መንፈስ እንደሚፈቅድ ለእያንዳንዱ ለብቻው እያካፈለ ያደርጋል” (1ኛ ቆሮንቶስ 12:11)። መፍቀድ፣ መወሰንና ማከፋፈል የራሱ ፈቃድ ያለው አካል ድርጊት ነው።

6. ይሰማል፤ ይናገራል፤ ያወራል፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ መንፈስ ቅዱስ ሲናገር “እርሱ ግን የሚሰማውን ሁሉ ይናገራል፥ የሚመጣውንም ይነግራችኋል” (ዮሐንስ 16:13) ብሏል። መስማትና መናገር የሕያው አካል ግልጽ መገለጫዎች ናቸው። እነዚህ ሁሉ ድርጊቶችና ባሕርያት የግዑዝ ወይም ግላዊ ያልሆነ ኃይል ሊፈጽማቸው የማይችሉ ናቸው። የሚያስብ፣ የሚወስን፣ የሚያዝን፣ የሚያስተምር፣ የሚመሰክር አካል እንጂ ሌላ ሊሆን አይችልም። የአበው አስተምህሮና የመንፈስ ቅዱስ አምላክነት፦

የቤተ ክርስቲያን ታላላቅ ሊቃውንት የመንፈስ ቅዱስን አካልነትና አምላክነት በጽናት አስተምረዋል፤ በተለይም አርዮሳውያንና መቄዶንዮሳውያን (የመንፈስ ቅዱስን አምላክነት የሚክዱ) በተነሱበት ዘመን። ታላቁ ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ በጻፈው “በመንፈስ ቅዱስ ላይ” በሚለው መጽሐፉ የመንፈስ ቅዱስን ከአብና ከወልድ ጋር ያለውን የባሕርይ እኩልነትና ፍጹም አምላክነት በሰፊው አስረድቷል። የመንፈስ ቅዱስን ስም ከአብና ከወልድ ስም ጋር በአንድነት መጥራት (ማቴዎስ 28:19)፣ በአንድነት መስገድና ማገልገል (2ኛ ቆሮንቶስ 13:14)፣ እርሱን መዋሸት እግዚአብሔርን መዋሸት መሆኑ (የሐዋርያት ሥራ 5:3-4) የመንፈስ ቅዱስ አምላክነት ማሳያዎች መሆናቸውን አስረድተዋል። የኒቅያ-ቁስጥንጥንያ የሃይማኖት መግለጫም የመንፈስ ቅዱስን አምላክነትና አካልነት በግልጽ ያስቀምጣል፦ “በመንፈስ ቅዱስም እናምናለን፤ እርሱም ጌታ ሕይወት ሰጪ፤ ከአብ የሰረጸ፤ ከባሕርይ አብዮል ከወልድም ጋር በክብር በአምልኮ የተካከለ፤ በነቢያት የተናገረ ነው።” የመንፈስ ቅዱስ ሥራ በሕይወታችን፦

የመንፈስ ቅዱስ ሕያው አካልነትና መለኮትነት በሕይወታችንና በቤተ ክርስቲያን በሚያከናውናቸው ሥራዎች በግልጽ ይታያል፦

• ያድሳል፤ ዳግም ልደትን ይሰጣል (ዮሐንስ 3:5)።
• በውስጣችን ያድራል (1ኛ ቆሮንቶስ 3:16)።
• ለአገልግሎት ስጦታን ያድላል (1ኛ ቆሮንቶስ 12:4-11)።
• ወደ እውነት ይመራል (ዮሐንስ 16:13)።
• ይቀድሳል (ሮሜ 15:16)። እነዚህ ሁሉ ሥራዎች የሚፈጸሙት በሕያውና በመለኮታዊ አካል እንጂ በግዑዝ ኃይል አይደለም። በማጠቃለያም፣ መንፈስ ቅዱስ የቅድስት ሥላሴ ሦስተኛ አካል የሆነ ፍጹም አምላክ ነው። እርሱ ግዑዝ ኃይል ሳይሆን፣ የራሱ ፈቃድ፣ ዕውቀትና ስሜት ያለው፣ ከአብና ከወልድ ጋር በአንድነት የሚመለክ ሕያው አካል መሆኑን መጽሐፍ ቅዱስና የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት በግልጽ ያስተምራሉ።

አዎን፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር በባሕርይ፣ በሥልጣንና በክብር እኩል የሆነ ፍጹም አምላክ ነው፤ ይህንን እውነትም መጽሐፍ ቅዱስና የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት በግልጽ ይመሰክራሉ። መንፈስ ቅዱስ የቅድስት ሥላሴ ሦስተኛ ሕያው አካል ነው። እርሱ ግዑዝ ኃይል ወይም ግላዊ ያልሆነ ተጽእኖ አይደለም፤ ይልቁንስ፣ እንደ አብና እንደ ወልድ ፍጹም አምላክ ነው። ይህ እምነት የመጽሐፍ ቅዱስ የማያወላውል ምስክርነት ነው። መንፈስ ቅዱስ አምላክ መሆኑን የሚያስረዱ የመጽሐፍ ቅዱስ ማስረጃዎች:

የቅዱሳት መጻሕፍት ትምህርት የመንፈስ ቅዱስን መለኮታዊ ማንነት በብዙ መልኩ ያሳያል፦ 1. መንፈስ ቅዱስን መዋሸት ማለት እግዚአብሔርን መዋሸት ማለት ነው፦ በሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 5 ላይ፣ ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ ሐናንያና ሰጲራ የሸጡትን ንብረት ዋጋ ደብቀው ሲዋሹ፣ ጴጥሮስ እንዲህ ብሏቸዋል፦ “ሐናንያ ሆይ፥ መንፈስ ቅዱስን ታታልልና ከእርሻው ዋጋ ትቀንሰው ዘንድ ሰይጣን ልብህን ስለ ምን ሞላው? ሳይሸጥ የአንተ አልነበረምን? ከተሸጠስ በኋላ በሥልጣንህ አልነበረምን? ይህን ነገር በልብህ ስለ ምን አሰብህ? ሰውን አልዋሸህም፥ እግዚአብሔርን እንጂ” (የሐዋርያት ሥራ 5:3-4)። እዚህ ላይ፣ መንፈስ ቅዱስን ማታለል ወይም መዋሸት በቀጥታ እግዚአብሔርን እንደመዋሸት መቆጠሩ፣ መንፈስ ቅዱስ እግዚአብሔር (አምላክ) መሆኑን በግልጽ ያሳያል። 2. መንፈስ ቅዱስ የሚኖርበት የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ ነው፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ለመንፈሳዊ ምእመናን ሲጽፍ “የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ እንደ ሆናችሁ የእግዚአብሔርም መንፈስ እንዲኖርባችሁ አታውቁምን?” (1ኛ ቆሮንቶስ 3:16) ብሏል። የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ የእግዚአብሔር ማደሪያ ነው። የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ የሆንን እኛ፣ የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ ከተባልን፣ መንፈስ ቅዱስ ራሱ እግዚአብሔር መሆን አለበት ማለት ነው። የሰው አካል የመንፈስ ቅዱስ ቤተ መቅደስ እንደሆነም ተጽፏል (1ኛ ቆሮንቶስ 6:19)። 3. በጥምቀት ቀመር ውስጥ ከአብና ከወልድ ጋር በእኩል ስም መጠቀሱ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከትንሣኤው በኋላ ለደቀ መዛሙርቱ ታላቅ ተልእኮ ሲሰጥ “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው...” (ማቴዎስ 28:19) ብሏል። ጥምቀት አንድን ሰው ወደ እግዚአብሔር ህብረት የሚጨምር ታላቅ ምሥጢር ነው። የአምልኮ መግቢያ በሆነው በዚህ ሥርዓት ውስጥ፣ የመንፈስ ቅዱስ ስም ከአብና ከወልድ ስም ጋር በአንድነት፣ ያለ ልዩነት መጠቀሱ፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር በባሕርይ፣ በሥልጣንና በክብር እኩል የሆነ ፍጹም አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል። በአንድ መለኮታዊ ስም መጠመቅ የምንችለው ሦስቱ አካላት አንድ መለኮታዊ ባሕርይ ያላቸው ከመሆኑ የተነሳ ነው። 4. መለኮታዊ ሥራዎችን መፈጸሙ፦ መጽሐፍ ቅዱስ የአምላክ ብቻ የሆኑ ሥራዎችን ለመንፈስ ቅዱስ ይሰጣል። * ፍጥረት፦ “ምድርም ባዶ ነበረች ትርኅምትም፤ በአዘቅት ላይም ጨለማ ነበረ፤ የእግዚአብሔርም መንፈስ በውኃ ላይ ሰፍፎ ነበር” (ዘፍጥረት 1:2)። ዓለም ሲፈጠር መንፈስ ቅዱስ ተሳትፏል። “በእግዚአብሔር ቃል ሰማያት ጸኑ፥ ሠራዊታቸውም ሁሉ በአፉ እስትንፋስ (በመንፈስ ቅዱስ)” (መዝሙር 33:6)። * መጻሕፍትን በመንፈስ መናገር/መጻፍ፦ የመጽሐፍ ቅዱስ ቃላት በሰዎች የተጻፉ ቢሆኑም፣ የመንፈስ ቅዱስ መለኮታዊ እስትንፋስ ያለባቸው ናቸው። “ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ” (2ኛ ጴጥሮስ 1:21)። * ዳግም ልደትን መስጠት፦ በውኃና በመንፈስ ዳግም ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት መግባት አይቻልም (ዮሐንስ 3:5)። አዳዲስ ፍጥረታት የምንሆነው በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ነው። “እንደ ምሕረቱ ብዛት ለአዲስ ልደት በሚሆነው መታጠብና በመንፈስ ቅዱስ በመታደስ አዳነን” (ቲቶ 3:5)። * ከሙታን ማስነሳት፦ ሙታንን ማስነሳት የመለኮት ብቻ ሥራ ነው። “የክርስቶስንም ሥጋ ከሙታን ያስነሣው የእርሱ መንፈስ በእናንተ ቢኖር፥ በሟች ሥጋችሁ ደግሞ በሚኖርባችሁ በመንፈሱ ሕይወትን ይሰጠዋል” (ሮሜ 8:11)። * ኃጢአትን ማሳመን፦ “እርሱም (መንፈስ ቅዱስ) ሲመጣ ስለ ኃጢአት ስለ ጽድቅም ስለ ፍርድም ዓለምን ይወቅሳል (ያሳምናል)” (ዮሐንስ 16:8)። የሰውን ልብ የመመርመርና ወደ ንስሐ የመምራት ሥራ የአምላክ ነው። 5. መለኮታዊ ባሕርያት የመንፈስ ቅዱስ ናቸው፦ የአምላክ ብቻ የሆኑ ባሕርያት በመንፈስ ቅዱስ ላይ ተገልጸዋል። * ሁሉን አዋቂነት : “መንፈስ ግን ሁሉን፥ የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር ስንኳ ሳይቀር ይመረምራል” (1ኛ ቆሮንቶስ 2:10-11)። የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር የሚያውቅ እርሱ ራሱ እግዚአብሔር ነው። * በሁሉም ቦታ መኖር : “ከመንፈስህ ወዴት እሄዳለሁ? ከፊትህስ ወዴት እሸሻለሁ? ወደ ሰማይ ብወጣ አንተ በዚያ ነህ፥ ወደ ሲኦልም ብወርድ በዚያ አለህ” (መዝሙር 139:7-10)። * ዘላለማዊነት : “በዘላለም መንፈስ ራሱን ነውር የሌለበት አድርጎ ለእግዚአብሔር ባቀረበው” (ዕብራውያን 9:14)። የቤተ ክርስቲያን እምነትና የአበው ምስክርነት፦

የኒቅያ-ቁስጥንጥንያ የሃይማኖት መግለጫ (ጸሎተ ሃይማኖት) የመንፈስ ቅዱስን አምላክነትና ከአብና ከወልድ ጋር ያለውን እኩልነት በማያሻማ ሁኔታ ያውጃል፦ “በመንፈስ ቅዱስም እናምናለን፤ እርሱም ጌታ ሕይወት ሰጪ፤ ከአብ የሰረጸ፤ ከባሕርይ አብዮል ከወልድም ጋር በአንድነት የሚሰገድለትና የሚከበር፤ በነቢያት የተናገረ ነው።” ይህ መግለጫ የመንፈስ ቅዱስን አምላክነትና ለርሱ የሚገባውን አምልኮና ክብር በግልጽ ያስቀምጣል። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ የመንፈስ ቅዱስን አምላክነት በዘመኑ የነበሩ መናፍቃንን ሲዋጋ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ ብቻ ተመሥርቶ አምላክነቱን፣ ከአብና ከወልድ ጋር እኩል መሆኑን፣ ለርሱም አምልኮ እንደሚገባው በሰፊው አስረድቷል። ቅዱስ አትናቴዎስም በሥላሴ አንድነትና ሦስትነት ላይ ሲያስተምር፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር ፍጹም እኩል የሆነ አምላክ መሆኑን አረጋግጧል። በማጠቃለያም፣ ከመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ እንደተረዳነውና የቤተ ክርስቲያንም አስተምህሮ እንደሚያረጋግጠው፣ መንፈስ ቅዱስ ግዑዝ ኃይል ሳይሆን፣ የቅድስት ሥላሴ ሦስተኛ አካል የሆነ ፍጹም አምላክ ነው። እርሱ የአብ፣ የወልድና የርሱ የሆነውን አንድ መለኮታዊ ባሕርይ የሚጋራ፣ በአንድነት የሚመለክ፣ ሕይወት ሰጪና ቅድስናን የሚሰጥ ነው።

ይህ በኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያን እንዴት ይታመናል? ከወልድስ አይሰርጽም ወይ?

መንፈስ ቅዱስ "ከአብ የሚሰርጽ/የሚወጣ" ማለት በቅድስት ሥላሴ ውስጥ ያለው እርሱ ብቻ የሆነው፣ ከአብ ከብቸኛው የመለኮት ምንጭ የመገኘት ዘላለማዊ የአካሉ መገኛ አኳኋን ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እና በመላው ኦርቶዶክሳዊት (ምስራቃዊት እና ምሥራቃዊት አብያተ ክርስቲያናት) አስተምህሮት መሠረት ይህ ስርጸት ከአብ ብቻ ነው። ይህ ጥያቄ በቅድስት ሥላሴ አካላት መካከል ያለውን ዘላለማዊና ውስጣዊ ግንኙነት የሚመለከት እጅግ ጥልቅና መሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ ነጥብ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን ጨምሮ በመላው ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት፣ አምላክ በባሕርይ አንድ ሲሆን በአካል ሦስት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) መሆኑን እናምናለን። የእያንዳንዱ አካል ልዩ መታወቂያ ደግሞ መገኛቸው ወይም እርስ በርሳቸው ያላቸው ዘላለማዊ ግንኙነት ነው። አብ ብቸኛው መገኛ የሌለው ፣ ያልተወለደ፣ ያልሰረጸ የባሕርይ ምንጭ ነው። ወልድ ከአብ የዘላለም ልደትን የተወለደ ነው (ልደት - Generation/Begottenness)። መንፈስ ቅዱስ ደግሞ ከአብ የዘላለም ሰርጸትን የሰረጸ ነው (ስርጸት - Procession)። "ይሰርጻል/ይወጣል" የሚለው ቃል የሚያመለክተው የመንፈስ ቅዱስን ይህንኑ ከአብ የመገኘት ልዩ፣ ዘላለማዊና ከአብ የመነጨ አካላዊ መገለጫ ነው። ይህ ከመወለድ የተለየ የመገለጥ መንገድ ሲሆን፣ ለመንፈስ ቅዱስ ብቻ የተሰጠ አካላዊ መገለጫ ነው። የዚህ እምነት መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት:

የኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን መንፈስ ቅዱስ ከአብ ብቻ የመስረጽ እምነት በዋነኝነት የተመሠረተው በራሱ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የማያወላውል ቃል ላይ ነው፤ ጌታችን ለደቀ መዛሙርቱ ስለ መንፈስ ቅዱስ ሲናገር እንዲህ ብሏል፦ “እኔ ከአብ ዘንድ የምልክላችሁ አጽናኝ እርሱም ከአብ የሚወጣ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ፥ እርሱ ስለ እኔ ይመሰክራል” (ዮሐንስ 15:26)።

• የሚለው የግሪክ ቃል፣ ከመገኛ ወይም ከመነሻ አንጻር “መውጣት”ን የሚያመለክት ሲሆን፣ በመጽሐፍ ቅዱስ መንፈስ ቅዱስ ከአብ ያለውን ዘላለማዊ መገኛ ሲገልጽ ብቻ ጥቅም ላይ የዋለ ልዩና ትርጉም ያለው ቃል ነው።
• “ከአብ” (*ek tou Patros*) የሚለው ሐረግ ደግሞ የመንፈስ ቅዱስ መገኛ ከአብ ብቻ መሆኑን በግልጽ ያስረዳል።
• ጌታችን በዚሁ ክፍልም ሆነ በሌላ ቦታ ስለ መንፈስ ቅዱስ ዘላለማዊ መገኛ ሲናገር ከአብ እንደሆነ እንጂ ከሌላ አካል፣ ለምሳሌ ከወልድ እንደሆነ ፈጽሞ አልተናገረም።
• መጽሐፍ ቅዱስ መንፈስ ቅዱስን “የእግዚአብሔር መንፈስ” (ዘፍጥረት 1:2)፣ “የአብ መንፈስ” (ማቴዎስ 10:20)፣ “የእግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስ” (ኤፌሶን 4:30) ብሎ ይጠራዋል። ምንም እንኳ “የክርስቶስ መንፈስ” (ሮሜ 8:9፣ ገላቲያ 4:6፣ ፊልጵስዩስ 1:19) ተብሎ ቢጠራም፣ ይህ የሚያመለክተው መንፈስ ቅዱስ በወልድ የሚሰጠውን ወይም በወልድ አማካኝነት በዓለም ላይ የሚሠራውን እንጂ ዘላለማዊ መገኛውን አይደለም። ዘላለማዊ ስርጸት እና ጊዜያዊ መላክ :

በሥነ-መለኮት ይህንን ነጥብ በትክክል መረዳት እጅግ ወሳኝ ነው። መንፈስ ቅዱስ “ከአብ የሚወጣ” የሚለው ዘላለማዊ ስርጸቱን ይገልጻል። ይህ በጊዜ ያልተጀመረ፣ ከመጀመሪያው የነበረ፣ በሥላሴ ውስጥ ያለ ዘላለማዊ የመገኛ አኳኋኑ ነው። ይህ የርሱ ልዩ አካላዊ ባሕርይ ነው። መንፈስ ቅዱስ ግን ደግሞ በጊዜ ውስጥ፣ በአብና በወልድ አማካኝነት ወደ ዓለም ለተወሰነ ሥራ የተላከ ነው።

• ጌታችን “አብ በስሜ የሚልከው ግን መንፈስ ቅዱስ የሆነው አጽናኝ...” (ዮሐንስ 14:26) ብሏል። አብ መንፈስ ቅዱስን ወደ ዓለም ይልካል።
• ጌታችን ደግሞ “እኔም ብሄድ አጽናኙን እልክላችኋለሁ” (ዮሐንስ 16:7) በማለት፣ እርሱም መንፈስ ቅዱስን እንደሚልክ ተናግሯል።
• ትንሣኤውንም ከጨረሰ በኋላ “ትንፋሽም እፍ አለበትና፦ መንፈስ ቅዱስን ተቀበሉ” (ዮሐንስ 20:22) በማለት ሰጥቷቸዋል። ይህ የመንፈስ ቅዱስ “መላክ” የሚያመለክተው መንፈስ ቅዱስ በዓለም ላይ የሚያከናውነውን ድርጊትና አገልግሎት እንጂ፣ በሥላሴ ውስጥ ያለውን ዘላለማዊ መገኛ አኳኋን አይደለም። መንፈስ ቅዱስ ከአብ ስለሚሰርጽ፣ በአብና በወልድ አማካኝነት ወደ ዓለም ይላካል። መላኩ ዘላለማዊ ስርጸቱን አያመለክትም። የመላክ ምሳሌ እንደ ፀሐይ ዲስኳ ለዘላለም ብርሃን ትሰጣለች (ስርጸት)፣ ያንንም ብርሃን ወደ ምድር ትልካለች (መላክ)። የቤተ ክርስቲያን አበው የማያወላውል አስተምህሮት:

ይህ የመንፈስ ቅዱስ ከአብ ብቻ የመስረጽ እምነት፣ ከመጽሐፍ ቅዱስ በተጨማሪ፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ በመላው ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የተጠበቀና የቅዱሳን አበው ሁሉ የጋራና የማያወላውል አስተምህሮት ነው። ታላላቅ የምስራቅ ቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት ይህንን እውነት በጽናት ተከላክለዋል፣ አብራርተዋል፦ * የቀጰዶቅያ አበው (ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ): እነዚህ ሊቃውንት የሥላሴን ምሥጢር በማብራራትና በመከላከል የላቀ አስተዋጽኦ አድርገዋል። የአብ የባሕርይ ብቸኛ ምንጭነትን በጽናት አስተምረዋል፤ አብ የሥላሴ ምንጭ እንደሆነ፣ ወልድ ከአብ እንደተወለደ፣ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ ከአብ እንደሰረጸ ገልጸዋል። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ በአምስቱ ሥነ-መለኮታዊ ንግግሮቹ የሥላሴን ግንኙነት ሲያብራራ፣ የመንፈስ ቅዱስ መስረጽ ከወልድ ልደት የተለየ አካላዊ ባሕርይ እንደሆነና ሁለቱም ከአብ መሆናቸውን አብራርቷል። “አብ ብቸኛው ምንጭ ነውና፤ እርሱ የወልድ ወላዲ የመንፈስ ቅዱስም አስራጺ ነው” በማለት የአብን ልዩ ሚና አጉልቷል። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ “በመንፈስ ቅዱስ ላይ” በሚለው መጽሐፉ የመንፈስ ቅዱስን አምላክነትና ከአብ የሚሰርጽ መሆኑን በሰፊው አስረድቷል።

• ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ : ምንም እንኳ አርዮሳውያንን ሲዋጋ በዋነኛነት በወልድ አምላክነት ላይ ቢያተኩርም፣ መንፈስ ቅዱስ ከአብ እንደሚሰርጽ እና ከአብና ከወልድ ጋር አንድ ባሕርይ ያለው መሆኑን አስተምሯል። እርሱ ወልድ ከአብ እንደተወለደ ሁሉ መንፈስ ቅዱስም ከአብ መሆኑን ገልጿል። “መንፈስ ከቃሉ እንደሚወጣ ቃልም ከአብ እንደሆነ እናውቃለን። በዚህም ሥላሴ ፍጹም እንደሆነ እንገነዘባለን።” (ቅዱስ አትናቴዎስ)።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ : የኤፌሶንን ጉባኤ በመምራት በወልድ አንድ አካልነት ላይ ያተኮረ ቢሆንም፣ በሥላሴ ላይ ባደረጋቸው ትምህርቶች መንፈስ ቅዱስ ከአብ እንደሚሰርጽ፣ የአብና የወልድም መንፈስ እንደሆነ፣ ነገር ግን መገኛው ከአብ ብቻ መሆኑን አስረድቷል።
• ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ : በ8ኛው ክፍለ ዘመን “የኦርቶዶክስ እምነት ትክክለኛ ማብራሪያ” በሚለው ሥራው፣ የመንፈስ ቅዱስ ከአብ የመስረጽ ትምህርትን በግልጽ አስቀምጧል። “መንፈስ ቅዱስ ከአብ እንደሚወጣ እንናገራለን፣ የአብ መንፈስም እንለዋለን፤ ከወልድ ግን አይወጣም እንላለን፣ የወልድ መንፈስ ግን እንለዋለን።” በማለት፣ መውጣቱ ከአብ መሆኑን፣ ነገር ግን በወልድ አማካኝነት እንደሚሰጥ ወይም የወልድ መሆኑን (በተግባር) ገልጿል። የማይካዱ የቅዱሳን ጉባኤያት ምስክርነት:

የኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን (ምስራቃዊትም ሆነ ምሥራቃዊት) የመንፈስ ቅዱስ ከአብ የመስረጽ እምነት በቅዱሳን ጉባኤያት ውሳኔዎች የተረጋገጠ ነው። የመጀመሪያው የቁስጥንጥንያ ቅዱስ ጉባኤ (381 ዓ.ም.) የኒቂያ የሃይማኖት መግለጫን ሲያጠናቅቅ፣ የመንፈስ ቅዱስን አምላክነትና ከአብና ከወልድ ጋር ያለውን እኩል ክብር ሲያጽድቅ፣ መንፈስ ቅዱስ “ከአብ የሚሰርጽ” የሚለውን ሐረግ በግልጽ አስቀምጧል። ይህ ቀኖናዊ አነጋገር እስከ ዛሬ ድረስ በመላው ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ተቀባይነት አለው፤ ለዚህም ቃል ምንም ዓይነት ተጨማሪ ነገር አልተጨመረም። የኤፌሶን ጉባኤ (431 ዓ.ም.) የኒቂያ-ቁስጥንጥንያን የሃይማኖት መግለጫ ሙሉ በሙሉ አጽድቆ፣ ማንም ሰው በዚህ መግለጫ ላይ እንዲጨምር ወይም እንዲቀንስ በጥብቅ ከልክሏል። የኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የ“ፊሊዮክዌ” ቃል አለመቀበል:

በኋለኛው ዘመን፣ በምዕራቡ ዓለም ቤተ ክርስቲያን በኒቅያ የሃይማኖት መግለጫ ላይ ያለ ቅዱሳን ጉባኤ ፈቃድ “ከወልድም” (*Filioque*) የሚለውን ቃል መጨመሩ፣ በምስራቅ ኦርቶዶክስ ዘንድ ተቀባይነት አላገኘም። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ከሌሎች የምሥራቃዊት ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት ጋር በአንድነት፣ ይህንን ጭማሪ አትቀበልም። ለዚህም ጠንካራ ሥነ-መለኮታዊና ቀኖናዊ ምክንያቶች አሏት፦

1. መጽሐፍ ቅዱሳዊ አለመሆኑ፦ የጌታችን የማያወላውል ቃል በዮሐንስ 15:26 ላይ መንፈስ ቅዱስ “ከአብ የሚወጣ” (ከአብ ብቻ) ነው ይላል እንጂ “ከወልድም” የሚል ድጋፍ የለውም።

2. ቀኖናዊ ሥርዓትን መጣሱ፦ “ፊሊዮክዌ” የሚለው ቃል በቅዱሳን ጉባኤያት ውሳኔ ያልተደነገገ፣ ነገር ግን በኋለኛው ዘመን በምዕራቡ ዓለም ቤተ ክርስቲያን ብቻ በራሷ ፍላጎት በጸሎተ ሃይማኖት ላይ የተጨመረ ነው። ይህ የቅዱሳን ጉባኤያትን ስልጣንና ውሳኔ የሚጥስ፣ በኤፌሶን የተሰጠውን እግዱን የሚጥስ ድርጊት ነው።

3. ሥነ-መለኮታዊ ስህተት መሆኑ፦ “ከወልድም” የሚለው ቃል መጨመር የሥላሴን ምሥጢር ያዛባል፦

• የመንፈስ ቅዱስን ልዩ የመገኛ ባሕርይ (ስርጸት) እና የወልድን ልዩ የመገኛ ባሕርይ (ልደት) ያደበዝዛል። ሁለቱም (ወልድና መንፈስ ቅዱስ) ከአብ የመመጣት መንገዳቸው የተለያየ ነው።
• ለአብ ብቻ የተሰጠውን የብቸኛ ምንጭነት ባሕርይ ይጋፋል። አብ የወልድ ወላዲና የመንፈስ ቅዱስ አስራጺ እንደሆነ መጽሐፍ ቅዱስ ያስተምራል። ሁለት ምንጮች እንዳሉ ያስመሰላል።
• በሥላሴ አካላት መካከል ያለውን ዘላለማዊ ሥርዓትና ግንኙነት ይለውጣል። መንፈስ ቅዱስ “ከወልድም ይሰርጻል” የሚለው ሐሳብ በመጽሐፍ ቅዱስም ሆነ በቅዱሳን አበው የማያወላውል ትምህርት መሠረት የሌለው፣ በኋለኛው ዘመን የመጣ አስተምህሮት ነው። የኦርቶዶክስ እምነት የመንፈስ ቅዱስ መገኛ ከአብ ብቻ መሆኑን በጽናት የጠበቀ ነው። በማጠቃለያም፣ መንፈስ ቅዱስ “ከአብ የሚሰርጽ/የሚወጣ” ማለት በሥላሴ ውስጥ ያለው እርሱ ብቻ የሆነው ዘላለማዊ የመገኛ አኳኋን ሲሆን፣ ይህ ስርጸት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እና በመላው ኦርቶዶክስ አስተምህሮት መሠረት ከአብ ብቻ ነው። ይህ እውነት የተመሠረተው በጌታችን የማያወላውል ቃል (ዮሐንስ 15:26)፣ በሐዋርያት ትውፊት፣ በቅዱሳን አበው የማያወላውል አስተምህሮትና በቅዱሳን ጉባኤያት ውሳኔ ላይ ነው። የመንፈስ ቅዱስ ጊዜያዊ መላክ (በአብና በወልድ ወደ ዓለም መላኩ) ከዘላለማዊ መገኛው (ከአብ ብቻ መስረጹ) ፈጽሞ የተለየ ነው። ይህንን የሥላሴን ጥልቅ ምሥጢር የምንቀበለው በእምነትና በትህትና ነው፤ በውስጡም ምንም ዓይነት መከፋፈል የሌለበት የአንድነትና የፍቅር ህብረት እናያለን።

የመንፈስ ቅዱስ ሥራ እጅግ ሰፊና ሁሉን አቀፍ ነው። እርሱ በዓለም፣ በቤተክርስቲያንና በግለሰብ ምእመናን ሕይወት ውስጥ ያለማቋረጥ ይሠራል፦

• በፍጥረትና በብሉይ ኪዳን፦ ዓለም ሲፈጠር (ዘፍ 1:2)፣ ነቢያትን በመናገር (2ጴጥ 1:21)፣ መሳፍንትንና ነገሥታትን በማነሳሳትና ኃይል በመስጠት (መሳ 6:34፤ 1ሳሙ 16:13)። • በጌታችን ምድራዊ ሕይወት፦ በጌታችን ሥጋዌ (ሉቃ 1:35)፣ በጥምቀቱ (ማቴ 3:16)፣ በምድራዊ አገልግሎቱ (ሉቃ 4:18)፣ በመለወጡ (ማቴ 17) እና በትንሣኤው (ሮሜ 1:4፤ ሮሜ 8:11)። • በቤተክርስቲያን፦ ቤተክርስቲያንን በበዓለ ሃምሳ መመሥረት (ሐዋ 2)፣ ሐዋርያትንና ቤተክርስቲያንን መምራት (ሐዋ 13:2፤ ሐዋ 15:28)፣ ቤተክርስቲያንን መቀደስና ማነጽ፣ የምሥጢራተ ቤተክርስቲያን ፈጻሚ መሆን። • በምእመናን ሕይወት፦ o ስለ ኃጢአት፣ ጽድቅና ፍርድ ዓለምን መውቀስ (ዮሐ 16:8)።

o ዳግም ልደትን መስጠት (በጥምቀት) (ዮሐ 3:5፤ ቲቶ 3:5)።

o በምሥጢረ ሜሮን ማተምና ጸጋን ማሳደር።

o ወደ እውነት ሁሉ መምራት (ዮሐ 16:13)።

o መቀደስ (1ጴጥ 1:2)።

o የእግዚአብሔር ልጆች መሆናችንን መመስከር (ሮሜ 8:16)።

o ማጽናናትና መርዳት (አጽናኝ) (ዮሐ 14:16, 26)።

o በጸሎት መርዳትና ማማለድ (ሮሜ 8:26)።

o የመንፈስን ፍሬ ማፍራት (ገላ 5:22-23)።

o መንፈሳዊ ስጦታዎችን መስጠት (1ቆሮ 12:4-11)።

o ለምስክርነት ኃይልን መስጠት (ሐዋ 1:8)።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ አንድ ሰው መንፈስ ቅዱስን በዋነኝነት የሚቀበለውና በእርሱ የሚታተመው በምሥጢራተ ቤተክርስቲያን አማካኝነት ነው፦ • ምሥጢረ ጥምቀት : ከውኃና ከመንፈስ ዳግም በመወለድ (ዮሐ 3:5) የኃጢአት ሥርየትን በማግኘት የእግዚአብሔር ልጅ ለመሆንና የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ለመሆን መሠረትን ይጥላል። • ምሥጢረ ሜሮን : ከጥምቀት በኋላ ወዲያው የሚፈጸም ምሥጢር ሲሆን፣ ምእመኑ/ምእምኒቷ የመንፈስ ቅዱስን ስጦታዎች ("የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም") የሚቀበሉበት ነው። ይህም ሐዋርያት ያደርጉት እንደነበረው በእጅ መጫን ወይም በቅብዓ ቅዱስ መቀባትን ያካትታል (ሐዋ 8:14-17፤ ሐዋ 19:5-6፤ 2ቆሮ 1:21-22፤ 1ዮሐ 2:20, 27)። ከዚያም በኋላ መንፈስ ቅዱስ በምእመኑ/ኗ ሕይወት ውስጥ እየሠራ ይቀጥላል።

• የመንፈስ ቅዱስ ስጦታዎች : እነዚህ መንፈስ ቅዱስ ለቤተ ክርስቲያን መታነጽና ለጋራ ጥቅም ሲል በፈቃዱ የሚያድላቸው ልዩ ልዩ የጸጋ መገለጫዎች ናቸው (1ቆሮ 12:4-11፤ ሮሜ 12:6-8፤ ኤፌ 4:11)። ለምሳሌ፦ የጥበብ ቃል፣ የእውቀት ቃል፣ እምነት፣ የመፈወስ ስጦታ፣ ተአምራትን ማድረግ፣ ትንቢት መናገር፣ መናፍስትን መለየት፣ በልዩ ልዩ ልሳን መናገር፣ ልሳንን መተርጎም፣ ማስተማር፣ ማገልገል፣ ማስተዳደር፣ መርዳት፣ ወዘተ... ናቸው። ቤተ ክርስቲያን እነዚህ ስጦታዎች እንዳሉ ታምናለች፤ ነገር ግን በሥርዓትና ለጋራ ጥቅም እንዲውሉ ታስተምራለች። ሁሉም ምእመን የግድ ሁሉንም ስጦታ አይቀበልም፤ መንፈስ እንደሚፈቅድ ይሰጣል። • የመንፈስ ቅዱስ ፍሬዎች : እነዚህ በመንፈስ ቅዱስ መሪነትና አሠራር በምእመናን ሕይወት ውስጥ የሚገለጡ የባሕርይ መገለጫዎች ናቸው (ገላ 5:22-23)፦ ፍቅር፣ ደስታ፣ ሰላም፣ ትዕግሥት፣ ቸርነት፣ በጎነት፣ እምነት፣ የዋህነት፣ ራስን መግዛት። ከስጦታዎች ይልቅ፣ ፍሬዎች የእያንዳንዱ ክርስቲያን የቅድስና ሕይወት መለኪያና የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ተጨባጭ ማስረጃ ናቸው፤ ሁሉም ምእመን ሊያፈራቸው ይገባል።

በመንፈስ ቅዱስ ላይ የሚናገረው ስድብ ሁሉ ግን አይሰረይለትም" (ማቴ 12:31-32፤ ማር 3:28-29፤ ሉቃ 12:10) ብሏል። ይህ ማለት በንዴት ወይም ባለማወቅ መንፈስ ቅዱስን የሚመለከት ክፉ ቃል መናገር ማለት አይደለም። ይልቁንስ፣ ይህ ይቅር የማይባል ኃጢአት የሚያመለክተው ሆን ብሎ፣ አውቆ፣ በልቡ ደንድኖ የመንፈስ ቅዱስን ግልጽና የማያዳግም ሥራ (በተለይ በክርስቶስ የተገለጠውን) የሰይጣን ሥራ ነው ብሎ መካድና መቃወም ነው። ይህ ማለት የአምላክን የመጨረሻ የጸጋ ጥሪና የማሳመን ሥራ በልብ መደንዳን ሙሉ በሙሉ መቃወም ማለት ነው። አንድ ሰው የመንፈስ ቅዱስን የማዳን ሥራ እያየና እያወቀ፣ ብርሃኑን ጨለማ፣ እውነቱን ውሸት ብሎ ሲፈርጅና ከዚህ ክፋቱ ንስሐ ለመግባት ፈቃደኛ ሳይሆን ሲቀር፣ ይቅርታን መቀበል አይችልም። ይቅርታ የሌለው ኃጢአት የሚሆነው ሰውየው ራሱ በንስሐ እጦት ምክንያት የይቅርታን በር ስለዘጋው ነው እንጂ፣ የእግዚአብሔር የምሕረት እጁ አጥሮ አይደለም። ስለዚህ፣ አንድ ሰው "ይህን ኃጢአት ሰርቼ ይሆን?" ብሎ የሚጨነቅ ከሆነ፣ ያ ጭንቀቱ ራሱ ለንስሐ ልቡ ክፍት መሆኑንና ያንን ይቅር የማይባል ደረጃ እንዳልደረሰ ሊያመለክት ይችላል። ዋናው ነገር ሁልጊዜ ወደ እግዚአብሔር ምሕረት መቅረብና በንስሐ መኖር ነው። በአጠቃላይ፣ መንፈስ ቅዱስ የሕይወታችን፣ የእምነታችንና የአምልኳችን ወሳኝ አካል ነው። እርሱን በማወቅና ከእርሱ ጋር ሕብረት በማድረግ በጸጋ እናድጋለን።

መለዋወጥ : ይህ ስህተት የሰባልዮሳውያን ነው፡፡ ስህተቱም አንድ እግዚአብሔር አለ በማለት የአካል ሦስትነትን አይቀበልም፡፡ በዚያ ፈንታ አንዱ እግዚአብሔር ራሱን በተለያየ መንገድ ይገልጻል በማለት ይናገራል፡፡ አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ የሚባሉት አካላት ሳይሆኑ ራሱን የገለጠባቸው መንገዶች ናቸው ይላል፡፡ ስለዚህም እግዚአብሔር አንድ ጊዜ አብ፣ ሌላ ጊዜ ወልድ፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ መንፈስ ቅዱስ ሆኖ ተገለጠ በማለት የሥላሴን ምስጢር አዛብቶ ያቀርባል፡፡ ምሳሌም ሲሰጥ ይህም ውኃ ፈሳሽ፣ በረዶ፣ እንፋሎት እንደሚሆነው ነው በማለት ያቀርባል፡፡ ነገር ግን እግዚአብሔር በባህርይው አይለወጥምና (ሚል 3፡6) ይህ የተወገዘ የስህተት ትምህርት ነው፡፡ መነጣጠል : ይህ ስህተት የሥላሴን አንድነት ካለመረዳት የሚመጣ ነው፡፡ አመለካከቱም አብ ወልድ መንፈስ ቅዱስ ሦስት አማልክት ናቸው ይላል፡፡ ልዩ በሆነ መንገድ የተጣመሩ አማልክት ናቸው በማለትም ኅብረት አላቸው ይላል፡፡ ይህ ስህተት ሦስት አካላት የሚለውን በትክክል ባለመረዳት አንዳንዶች ‹‹ክርስቲያኖች ሦስት አማልክት ያመልካሉ›› የሚሉት አይነት ስህተት ነው፡፡ ነገር ግን ሥላሴ የተለያዩ/የተነጣጠሉ/ አይደሉም፡፡ ሊቃውንት አባቶችም ‹‹አንድ አምላክ እንጂ ሦስት አማልክት አንልም›› ብለው በግልጽ መልስ ሰጥተውበታል፡፡ መከፋፈል : ይህ ስህተት ደግሞ አብ ወልድና መንፈስ ቅዱስ አንድ ላይ ሲሆኑ አምላክ ይሆናሉ ይላል፡፡ ይህም ማለት እያንዳንዳቸው የአምላክ ክፍል ናቸው እንጂ ሙሉ አምላክ አይደሉም የሚል ትርጉም አለው፡፡ ሦስቱ በአንድ ላይ ሲሆኑ ብቻ ሙሉ አምላክ ይሆናሉ ማለትም እያንዳንዳቸው አካላት አምላክ ሳይሆኑ ‹‹የአምላክ ክፍል›› ናቸው የሚል ፍጹም የክህደት ትምህርት ነው፡፡ እኛ ግን ሥላሴ ግን አይከፋፈሉም እንላለን፡፡ቅዱስ አትናቴዎስ እንደተናገረውም ‹‹“አብ አምላክ ነው፣ ወልድም አምላክ ነው፤ መንፈስ ቅዱስም አምላክ ነው፡፡›› የአርዮስ ክህደት : ይህ ደግሞ የወልድን ፍጹም አምላክነት የሚክድ ትምህርት ነው፡፡ ወልድ በአብ በልዕልና የተፈጠረ ነው ይላል፡፡ ፈጥሮ ፈጠረበት ይላል፡፡ አብ ወልድን ስለፈጠረው አብ ይቀድመዋል ይላል፡፡ስለዚህም ወልድ ያልነበረበት ጊዜ ነበር የሚል ክህደት ነው፡፡ ለዚህም ክህደቱ በምሳ 8፡22-25 ቆላ 1፡15 ዮሐ 14፡28 ያሉትን በተሳሳተ መንገድ በመተርጎም ተጠቅሞባቸዋል፡፡ የአርዮስ ክህደትም በኒቅያ ጉባዔ (በ325 ዓ.ም) የተወገዘ ትምህርት ነው፡፡ እኛም እንደ አባቶቻችን ‹‹ቃልም እግዚአብሔር ነበረ›› የሚለውን መሠረት አድርገን ‹‹የተወለደ እንጂ ያልተፈጠረ›› የሚለውን የኒቅያ ጉባዔ ድንጋጌ እንከተላለን፡፡ የመቅዶንዮስ ክህደት : የመቅዶንዮስ ክህደት ከአርዮስ ክህደት የቀጠለ ሲሆን የመንፈስ ቅዱስን ፍጹም አምላክነት የካደ ትምህርት ነው፡፡ ክህደቱም መንፈስ ቅዱስ ፍጡር (ሕፁፅ) ነው ይላል፡፡ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ያንሳል ይላል፡፡ እኛ ግን በሦስቱ አካላት መበላለጥ የለም ብለን እናምናለን፡፡ የመቅዶንዮስ ትምህርት በቁስጥንጥንያ ጉባዔ (381 ዓ.ም) የተወገዘ ትምህርት ነው፡፡ የቀናችውን ሃይማኖት ያስተማሩ አባቶችም በዚህ ጉባዔ ‹‹በመንፈስ ቅዱስም እናምናለን፤ እርሱ ጌታ ሕይወትን የሚሠጥ ከአብ የሰረፀ ከአብና ከወልድ ጋር እንሰግድለታለን፤ እናመሰግነለዋለን፤ እርሱም በነቢያት አድሮ የተናገረ ነው›› በማለት የመንፈስ ቅዱስን አምላክነት በተረዳ ነገር መስክረዋል፡፡ የሁለት ሥርፀት ትምህርት : ይህ የስህተት ትምህርት ቆይቶ በምዕራባውያኑ ዘንድ የተጨመረ ነው፡፡ እርሱም መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ይሰርፃል የሚል የስህተት ትምህርት ነው፡፡ የኒቅያ ጉባዔ ድንጋጌ ላይ ከጊዜ በኋላ የተጨመረ ነው፡፡ በጥንታዊያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ያልነበረ ምዕራባዊያኑ ያስገቡት ነው፡፡ መሠረታዊ ነገሩም ከምስጢረ ሥላሴ ጋር ይጣረሳል፡፡ ጌታችንም ያስተማረው መንፈስ ቅዱስ ከአብ እንደሚሰርፅ እንጂ ከአብና ከወልድ እንደሚሰርፅ አይደለም፡፡

በመሆኑም የሚታይና የሚዳሰስ አምላክ አይደለም፡፡ ከአካሉ ርቀት የተነሣ ከቶ በእይታና በዳበሳ ህልውናውን ለማረጋገጥ አይቻልም፡፡ እንዲህ ስለሆነ ደግሞ ከላይ እንደተገለጸው በሚዳሰስ ሥራውና በሚሰማ ቃሉ ራሱን ግልጽ ያደረገ ስለሆነ ህልውናው ከሰው የተሰወረ አይደለም: በመሆኑም ቅዱስ መጽሐፍ «ጨለማን መሰወሪያው አደረገ» /መዝ.16፥11/ በሚል ቃል ኅቡዕነቱን «እንወቅ» እናውቅም ዘንድ እግዚአብሔርን እንከተል፤ እንደወገግታም ተዘጋጅቶ እናገኘዋለን» /ሆሴ.6፥3/ የሚል ኃይለ ቃል ደግሞ ክሱትነቱን ይገልጣል፡፡ በዚህ መሠረት እግዚአብሔር ኅቡዕ ሲሆን ክሥት፤ ክሥት ሲሆን ኅቡዕ አምላክ እንደሆነ ይታመናል፡፡ ከዚህም ጋር በተለይ ንጹሕ ልብ ሳላቸው ሃይማኖተኞች ራሱን በይበልጥ ግልጥ እንደሚያደርግ ቅዱስ መ፳ሐፍ ይናገራል፡ር፤ ማቴ.5፥6፡። ሆኖም የፈጣሪን ምሥጢረ ኩነት ከዚህ ስፋትና ጥልቀት አልፎ ለመመራመር አቅሙ ከሰው አእምሮ በላይ ስለሆነ የሰው ልጅ በአሳቡ የፈለገውን ያህል ቢንጠራራ የዚህን ዕውቀት ጣራ መንካት አይችልም፡፡ ይህ ከሆነ ደግሞ የሰው ልጅ እንደ ፍጡርነቱ የታየውንና የተገለጠሉትን ያህል ተረድቶ ከአቅሙ በላይ የሆነውን በአንክሮ የማያልፍ አማኒ ቢሆን አቅሙን አዋቂ በመሆኑ ይመሰገንበታል፤ አቅምን ማወቅ ሊቅነት እንጂ አላዋቂነት አይሆንምና: ባሕርያዊ ምሥጢረ ኩነት እግዚአብሔር በባሕርዩ:-

• ቅዱስ - ዘሌ.19፥2፣ አሳ.6፥3 ፣]ጴጥ.1-፥15 - ጻድቅ - 1ሳሙ. 2፥2፣ 2ጢሞ.4፥8፣ ራዕ.16፥7 - ሁሉን ቻይ - ዘፍ. 17፥1፣ 18፥14፣ ኢሳ.40፥26፣ ሉቃ.1፥37 - ሁሉን አዋቂ - መዝ.24፥10፣ 38፥+2፣ ኤፌ.4፥6 - በሁሉ ቦታ ምሉዕ - መዝ.;139፥6-11፣ ዮሐ.1፥9-11 - ዘለዓለማዊ - መዝ.89፥1-3፣ ኢሳ.44፥6፤ ያፅ.1፥11 - ጥበበኛ - መዝ.103+24፣ ሮሜ.11፥33-ቸር፣መሐሪ፣፤ ይቅር ባይ- ሰቆ.ኤር.2፥22፣ መዝ.102፥8፣ሮሜ.2፥4፤ ዮና.4፥2-11 - ፈታሂ በ፳ድቅ - ኢሳ.9-፥1-5፣ 60፥10፤ ኤር.18፥8-12፣ 31+፥36-38፣ ወዘተ. የሆነ አምላክ ነው: ይህ ባሕርይ የእግዚአብሔር ልዩ ገንዘብ ቢሆንምበአርያውና አምሳሉ የፈጠረው ሰውም በጸጋ የሚታደለው ቅድስና፣ጽድቅ፣፤ከሃሊነት፣ዕውቀትና ጥበብ፤ቸርነትና መሐሪነት ወዘተ አለ: «እኔ ቅዱስ እንደሆንኩ እናንተም ቅዱሳን ሁኑ»ዘስ 19፥2፣1ጴጥ.1፥15 አምላካዊ ስየሜ እግዚአብሔር ለባሕርዩና ግብሩ ተስማሚ የሆነ ስም ያለው አምላክ ነው:: ፈጣሪ ራሱን ለሰው ልጅ በቅድሚያ ግልጽ ያደረገው የከሃልነቱን ምሥጢር ስለሆነ /ዘጸ.6ራ፥3/ በመጀመሪያ «ኤልሻዳይ/ኤልሻዳይ» /ከሃሊ/ በሚል ስም ራሱን ገለጠ፡: ዘፍ.]6-1፣ ሕዝ.10፥5፡፡ ቀጥሉም በባለሟሉ በሙሴ ቃል ስለ ስሙ ተጠይቆ በሰጠው መልስ - ዘሃሎ ዉይፄሎ /ሸሽህፀ፣ ሸራህፀ#/ የነበረ የሚናር - «ክስምሳከ ከብርዛም፣ ክምሳከ ፀስሐቅ፣ ከምሳከ ዩሰቆብ»

የሚስው የተጸጡፃ ስም የዘሰባስም መጠሪያው ክገዲሆገ መፁቀዋዱንገ ክከረጋገጠ፡፡ ዘጸ.3፥14፡፡ ከዚያም በመዋጠፅ «8ሆዋ» ጠይደም «ፀደክዌ» የሚሰውገ ስመ -ተጸውፃ ሰሰጡ ሰጁግስጽ ስሳደረገ በዚህ ታሳቅ ስም ሲጠሬዕና ሲመሰክ ፀናሬስ፡፡ ዘ8.3፥2-6፤ 17፥15፡ «ይሆዋ» ወይም «ይህዌ» የሚለው ቃልወደ እግዝ ሲመለስ «እግዚአብሔር» በሚል ቃል ተተክቶ ይታያል።:: ይህ ቃል የዓለም ፈጣሪና ሠራዒ መጋቢ ከነባሕርዩና ግብሩ ማለት እሱነቱ በጠቅላላ ከነማንነቱና ምንነቱ የሚገለጽበት ታላቅ ስያሜ ስለሆነ በአይሁድ ቤተ ክህነት በዓመት ውስጥ በተወሰነ የምህላ ጊዜ፣ ያውም በሊቀ ካህናቱ ካልሆነ በቀር የማንኛውም ጊዜና ሰዓት በሚካሄድ የግልም ሆነ የማኅበር ጸሉት ላይ አይነሣም: በዚህ ፈንታ በዘወትር ጸሎት እግዚአብሔር የሚጠራው -አምሳክ /ክምሳኬ (ኤሱፃፄ/ አሎጻም) - ጌታ /ጌታዩ (አጸገዝ/ ከጾኒ/ክጾና8)

• ስዑስ (ጺሲዮዝ/ዜስ አሲዮገ) በሚል የተጸውዖ ስም ነው: ከዚህም ጋር እነዚህን የተጸውዖ ስሞች «እግዚአብሔር» /ያህዌ/ ከሚለው ዐቢይ ስም ጋር በማጣመር - ገታ ክግዚክብሔር መዝ.7+1፣ ሕዝ.2፥4፡ - ሕይው ከገግዚክብሔር ጻገ.5-፥18፡፡
• ስዑስ ክገዚክብሔር ዳገ.6፥20፤ ዘፍ.14፥18-23:፡
• ከግዚክብሔር አምሳክ ዘጸ.2፥4፡፡ እያሉ መጥራት የታወቀ ልማደ መጽሐፍ ሆኖ ይታያል፡ ከዚህ ላይ በጥልቀት ማስተዋል የሚያስፈልገው እግዚአብሔር በብሉይና በሐዲስ ኪዳን ሕዝብ የሚታወቀውና የሚጠራው ራሱ ለራሱ ባወጣው ስም መሆኑን ነው:: በሰው የወጣለት ስያሜ ቢኖር እንኳ እግዚአብሔርነቱን ከነአምላካዊ ባሕርዩና ግብሩ የሚገልጥ እንጂ ከዚያ ውጭ ወይም ከዚያ ያነሰ ትርጉም ያለው አይደለም፤ ሊሆንም አይገባውም:፡: ከዚህም ጋር ቅዱስ መጽሐፍ «አምላክ ፈጣሪ፣ ጌታ ከሃሊ፣ ሠራዒ መጋቢ፣ አዳኝ ፈታሂ፣ ወዘተ...›› በሚል ቃል አምላካዊ ግብሩን፣ «ሕያው፣ ዘለዓለማዊ፣ የነበረና የሚኖር፣ ቸር፣ መሐሪ፣ ይቅር ባይ» ወዘተ... በሚል ሌላ ቃል ደግሞ አምላካዊ ባሕርዩን ሲገልጽ «እግዚአብሔር የሚለው ስያሜ ግን እሱነቱን ከነባሕርዩና ግብሩ የሚገል፳በት ቃል በመሆኑ ይህ ስም ለፈጣሪ የመጨረሻው ስመ ተጸውዖ እንደሆነ ሁሉም ዓለም በየእምነቱ ያረጋግጣል፡ጹ፡ ስለሆነም በዚህ ስም አምልኮቱን ሲገልጽ ኑሯል፣ ይኖራልም:: ይህ እንዲህ ሲሆን ፈጣሪ በሰው ዘንድ የሚጠራበት ስያሜ ሁሉ አሱነቱን በትክክል ለመግለጽ ወይም ለመጥራት የማያስችል አናሳ ቃል እንደሆነ አድርገው የሚያስቡ ወገኖች መኖራቸው አልቀረም፡፡ ይህ አባባል እውነት ከሆነ እግዚአብሔር የሚመለከው እሱን እንደ እሱነቱ በትክክል ለመጥራት በማያስችል ስም ነው እንደማለት ሊሆን ነው:: ለመሆኑ እሱ ራሱ ለራሱ ያወጣው ስም ራሱን እንደእሱነቱ ሊገልጥ እንደማይችል ማሰብም ሆነ መናገር እንዴት ይቻላል? ይህ ከሆነማ አባባሉ ከእሱ በላይ ስለአሱ አውቃለሁ ማለት ሊሆን ነው:: በሌላ አንጻር በእርግጥ ለሰው የሚነገር ቃል ሁሉ ለፈጣሪ ሲነገር የፈጣሪን ባሕርይና ግብር ለመግለጽ በቂ ቋንቋ ላይሆን ይችላል ለምሳሌ እግዚአብሔር በዓለም ላይ ምሉዕ ሲሆን ቅዱስ መጽሐፍ ግን እንደውሱን ፍጡር «መጣ፣ ሄደ፣ ወጣ፣ ወረደ» ወዘተ... ሲል ይገኛል፡ ይህ ዓይነቱ ቋንቋ ታዲይ ሰውኛ እንጂ እግዚአብሔርኛ አይደለም:: ለምሳሌ ወንጌላዊው ዮሐንስ ስለ ቃል ሥጋ መሆን ሲመሰክር «ብርሃን ወደ ዓለም መጣ» ካለ በኋላ «በዓለም ነበረ» ይላል፡ ዮሐ.1፥9: ወንጌላዊው በዓለም ላይ ያለውን አምላክ «መጣ» ሲል የተናገረውና «መጣ» ያለውን ደግሞ እንደገና መልሶ «በዓለም ነበረ» ያለው በመሳሳት አይደለም: ወንጌል የተሰበከው በሰውኛ ቋንቋ ስለሆነ መጀመሪያ በዓለም ላይ ያለውን አምላክ እንደውሱን ፍጡር «መጣ›» አለ:: በዓለም ላይ ምሉዕ እንደገና «በዓለም ነበረ» የሚል እግዚአብሔርኛ ቃል መልሶ አዳነው: «ንባብ ይገድላል፣ ትርጓሜ ግን ያድናል» /2ቆሮ.3፥6/ ተብሎ እንደተጻፈ ገድሎ ማዳንም ልማደ መጽሐፍ ስለሆነ አያስተችም፡፡ አሁንም ይህን የሞተ ንባብ ሕያው ለማድረግ ሲያስፈልግ «መጣ» የሚለውን ቃል «ታየ፣ ተገለጠ» ብሎ በመተርጎም ማዳን ያስፈልጋል፡ፎ፡ እግዚአብሔር በየትኛውም ዓለም ምሉዕ ስለሆነ «መጤ» ሊባል ከቶ አይገባውምና:ከዚህ በተረፈ እግዚአብሔር የሚጠራበት ስያሜ እሱን እንደ እሱነቱ ለመጥራት በቂ አይደለም ማለት ለስሙ የሚሰጠውን ክብር ለሰው ልጅ በስም ያስተዋወቀው ራሱ እግዚአብሔር ስለሆነ ስለስሙ ብቃትና ፍጹምነት አዋቂው ራሱ ባለቤቱ እንጂ ሌላ ሊሆን አይችልም።፡ ከእሱ በላይ ስለእሱ አውቃለሁ ማለትም ትክክለኛ ዕውቀት አይሆንም::

(የሥጋዌ ዓላማ) በክርስትና እምነት ውስጥ ከሁሉ የሚበልጥና የድኅነታችንም ሁሉ መሠረት የሆነው ታላቅና ሰማያዊ ምሥጢር ቢኖር፣ የሁሉ ፈጣሪና ገዥ የሆነ አምላክ ቃል (ወልድ) ሰው መሆኑ ነው። ይህንን 'ምሥጢረ ሥጋዌ' ብለን እንጠራዋለን፤ የመለኮት ዘላለማዊ አካል የሰውነትን ባሕርይ የመዋሐዱ፣ የሰው ልጅ ደግሞ በዚህ ታላቅ ትሕትና አማካኝነት በመለኮት ጸጋ የመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋይ የመሆን ጉዞ የሚጀምርበት ድንቅ የመለኮት ፍቅርና ጥበብ ሥራ ነው። ታዲያ፣ ሁሉን ቻይ፣ በክብርና በግርማ ሞገስ የሞላው አምላክ፣ ዓለማትን በቃሉ የፈጠረው ጌታ፣ ምን ባስፈለገውና ምን ባስገደደው ሰው ሊሆን? የእግዚአብሔርን ጥልቅ ዕቅድ ሙሉ በሙሉ መርምሮ የሚያውቅ ባይኖርም፣ ቅዱሳት መጻሕፍትና የቅድስት ቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመናት ትውፊት (በተለይም የቅዱሳን አበው አስተምህሮ) እንደሚያስተምሩን፣ አምላክ ሰው የሆነባቸው በርካታና እርስ በእርስ የተያያዙ ታላላቅ ዓላማዎች አሉ። 1. ቤዛ ለመሆንና የሰውን ልጅ ከኃጢአትና ከሞት ለማዳን ይህ የሥጋዌ ዋነኛውና ቀዳሚው ዓላማ ነው። አዳም ፈጣሪውን ባለመታዘዝ በኃጢአት ሲወድቅ፣ የሞትና የጥፋት ፍርድ በራሱ ላይ አመጣ። በዚህም ምክንያት የሰው ልጅ ሁሉ የኃጢአት ባርነትና የሞት ተገዥ ሆነ። “ኃጢአት በአንድ ሰው ወደ ዓለም ገባ በኃጢአትም ሞት፥ እንደዚሁም ሁሉ ኃጢአትን ስለ ሠሩ ሞት ወደ ሰው ሁሉ ደረሰ” (ሮሜ 5:12)። የሰው ልጅ በገዛ ራሱ ጥረት ከዚህ የጨለማና የሞት ሥልጣን ነጻ መውጣት አልቻለም። የጻድቅ ሥራውም ቢሆን በኃጢአት በተጎዳ ተፈጥሮው የተነሳ ፍጹም ሊሆን አልቻለም። የኃጢአት ዋጋ ሞት ነውና (ሮሜ 6:23) ፍጹም የሆነ፣ መለኮታዊ ዋጋ ያለው ቤዛ ያስፈልግ ነበር። ለዚህም ነው የእግዚአብሔር ወልድ፣ አምላክነቱን ሳይለቅ፣ ከድንግል ማርያም ፍጹም ሰው የሆነው። የሰውን ባሕርይ በመዋሐድ፣ በዚያ በተዋሐደ ሰብአዊ ባሕርይ ሥቃይን ተቀበለ፣ በኃጢአት ምክንያት የሚገባንን የሞት ፍርድ በሰውነቱ ተሸከመ፣ ሞተ፣ ተቀበረ። መለኮታዊ ባሕርይው ደግሞ ያንን የሰውነት መሥዋዕትነት ፍጹም፣ ቅዱስና የዘላለም የኃጢአት ማስተሰረያ አደረገው። ነቢዩ ኢሳይያስ ይህንን ታላቅ የቤዛነት ሥራ አስቀድሞ በትንቢት ሲናገር፡- “እኛ ሁላችን እንደ በግ ተቅበዝብዘን ጠፋን፣ እያንዳንዳችንም ወደ ገዛ መንገዳችን አዘነበልን፤ እግዚአብሔርም የሁላችንን በደል በእርሱ ላይ ጣለበት” (ኢሳ 53:6) ብሏል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም የክርስቶስ መሥዋዕትነት ፍጹም መሆኑን ሲገልጽ፡- “እንደዚህም ሁሉ ክርስቶስ ደግሞ የብዙዎችን ኃጢአት ሊሸከም አንድ ጊዜ ከተሰዋ በኋላ፥ ያድናቸው ዘንድ ለሚጠባበቁት ሁለተኛ ጊዜ ያለ ኃጢአት ይታይላቸዋል” (ዕብ 9:28)፣ እንዲሁም “አሁን ግን አንድ ጊዜ ብቻ በገዛ መስዋዕት የኃጢአትን ፊት ለማጥፋት ተገለጠ” (ዕብ 9:26) በማለት አስረድቷል። ጌታችን ኢየሱስ ራሱ የቤዛነት ተልዕኮውን ሲናገር፡- “እኔ መልካም እረኛ ነኝ፤ መልካም እረኛ ነፍሱን ስለ በጎቹ ይሰጣል” (ዮሐ 10:11) ብሏል። የኦርቶዶክስ አበው “ያልተዋሐደው አይድንም” በማለት ያስተምራሉ። አምላክ የሰውን ባሕርይ ሙሉ በሙሉ በመዋሐዱ ያንን ባሕርይ የመቤዠት፣ የመቀደስና የማዳን ሥልጣን አገኘ። ሥጋዌው የሰውን ልጅ ከኃጢአት ውድቀት አቅልቶ፣ ወደ ቀድሞ ክብሩ “የወደቁትን ያነሳ ዘንድ፣ በክብር ከፍ ያደርገን ዘንድ” የተከናወነ የመለኮት ሥራ ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ በታላቁ ድርሰቱ 'ስለ ሥጋዌ' ላይ “እርሱ ሰው የሆነው እኛን ለማዳን ነውና” በማለት የሥጋዌን ዋና ዓላማ የሰው ልጅ ድኅነት መሆኑን አጽንኦት ሰጥቷል። 2. አርአያና ምሳሌ ለመሆን እግዚአብሔር ሰውን ሲፈጥር “በመልካችንና በምሳሌአችን እንፍጠር” (ዘፍ 1:26) ብሎ ነበር። አዳም በኃጢአት ሲወድቅ ይህንን የመለኮታዊ አርአያነት አጣ። አምላክ ሰው በመሆን፣ በምድር ላይ ፍጹም የሆነውን የሰው ልጅ አርአያ አሳየን። በሕይወቱ ሁሉ፣ በትምህርቱ፣ በትሕትናው፣ በመከራ ተቀባይነቱ፣ በፍቅሩና በይቅርታው ለሰው ልጅ ሁሉ መከተል የሚገባውን ፍጹም ምሳሌ ሆኗል። “ከእኔ ተማሩ፣ እኔ የዋህ በልቤም ትሑት ነኝና” (ማቴ 11:29) በማለት እንድንመስለውና ፍጹም የሆነውን የጽድቅ ሕይወት በእርሱ አማካኝነት እንድንኖር ጠርቶናል። ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስም፡- “እናንተም ፈለጉን እንድትከተሉ ክርስቶስ ደግሞ ስለ እናንተ መከራን ተቀብሎ ምሳሌ ትቶላችኋልና” (1ጴጥ 2:21) በማለት የክርስቶስን የመከራ ሕይወት ምሳሌነት ያረጋግጣል። ቅዱስ ጳውሎስም “በክርስቶስ የነበረ ይህ አሳብ በእናንተ ዘንድ ይሁን” (ፊልጵ 2:5) በማለት እንድንከተለው ያሳስባል። አምላክ ሰው የሆነው፣ የተበላሸውን የእግዚአብሔር አርአያ በሰውነታችን መልሶ ሊያስተካክልና፣ እኛም እንደ እርሱ በጽድቅና በቅድስና እንድንኖር መንገዱን ሊያሳየን ነው። 3. የእግዚአብሔርን የማያልቅ ፍቅር ለመግለጥ የሥጋዌ ምሥጢር የእግዚአብሔርን ለሰው ልጅ ያለውን ታላቅና ሊለካ የማይችል ፍቅር መገለጫ ነው። አምላክ በፍቅሩ የተነሳ የሰው ልጅ በጥፋት ሲሄድ ዝም ብሎ ሊያይ አልቻለም። ኃጢአትን እየጠላ ሰውን ደግሞ ወዷል። ይህንን ፍቅር በሥጋዌው በተጨባጭ አሳይቷል። ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ፡- “በእግዚአብሔር ፍቅር በዚህ ተገለጠ፤ እግዚአብሔር አንድ ልጁን በእርሱ በኩል በሕይወት እንድንኖር ወደ ዓለም ልኮታልና” (1ዮሐ 4:9) በማለት ይገልጻል። ቅዱስ ጳውሎስም “ገና ኃጢአተኞች ሳለን ክርስቶስ ስለ እኛ ሞቶአልና እግዚአብሔር ለእኛ ያለውን የራሱን ፍቅር ያስረዳል” (ሮሜ 5:8) ብሏል። ጌታችን ራሱ የዚህን ፍቅር ታላቅነት ሲናገር፡- “በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ እግዚአብሔር አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና” (ዮሐ 3:16) ብሏል። የፍጥረት ሁሉ ገዥ የሆነ አምላክ፣ የፍጡርን ባሕርይ ተዋሕዶ መከራ መቀበሉና መሞቱ ምን ያህል ጥልቅ ፍቅር እንዳለው በተግባር ያሳየበት ነው። ይህ ፍቅር በፍርድ ሳይሆን በምሕረት የገለጠው መለኮታዊ ባሕርይ ነው። 4. የማይታየውን አምላክ ለመግለጥ እግዚአብሔር በባሕርዩ መንፈስ ነውና የማይታይ ነው። “አንድ ስንኳ እግዚአብሔርን ያየ የለም” (ዮሐ 1:18)። ነገር ግን ሰው በመሆን፣ በክርስቶስ በኩል እርሱን ማየት፣ መስማትና መረዳት ተቻለ። ጌታችን ኢየሱስ የአብን ፍጹም ምሳሌ ነው (ዕብ 1:3)። ፊልጶስ “አብን አሳየን” ብሎ ሲጠይቀው ጌታችን የመለሰለት መልስ ይህንን ያረጋግጣል፡- “ፊልጶስ ሆይ፥ ይህን ያህል ዘመን ከእናንተ ጋር ስኖር አታውቀኝምን? እኔን ያየ አብን አይቶአል፤ እንዴትስ አብን አሳየን ትላለህ?” (ዮሐ 14:9)። ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊም በመጀመሪያው ምዕራፍ ሲናገር፡- “አንድ ስንኳ እግዚአብሔርን ያየ የለም፤ በአብ እቅፍ ያለ አንድ ልጁ እርሱ ተረከው” (ዮሐ 1:18) ብሏል። 'ተረከው' ማለት ገለጠው፣ አስረዳው ማለት ነው። አምላክ ሰው የሆነው፣ የማይታየው አምላክ ለሰው ልጆች ተጨባጭ በሆነ መንገድ እንዲገለጥ፣ ፍቅሩና ፈቃዱ እንዲታወቅ ነው። 5. የሰይጣንን ጥበብና ሥራ ለመሻር ሰይጣን ሰውን በኃጢአት እንዲወድቅ በማድረግ የሞት ባርነት አስገዝቶ ነበር። በሞት ላይ ሥልጣን ነበረው (በኃጢአት ምክንያት)። ጌታችን ኢየሱስ አምላክነቱን ሳይለቅ ሰው የሆነው፣ የሰይጣንን ሥልጣንና በሰው ላይ ያለውን ፍርድ ለማፍረስ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን ሲያብራራ፡- “እንግዲህ ልጆቹ በሥጋና በደም ስለሚካፈሉ እርሱ ደግሞ እንዲሁ በተመሳሳይ ነገር ተካፈለ፤ ይኸውም በሞት በኩል የሞትን ሥልጣን ያለውን ዲያብሎስን እንዲሽር፥ በሕይወታቸውም ሁሉ ስለ ሞት ፍርሃት በባርነት ይታሰሩ የነበሩትን ሁሉ አርነት እንዲያወጣ” (ዕብ 2:14-15) በማለት የክርስቶስ ሥጋዌና ሞት የሰይጣንን ሥልጣን እንደሻረው በግልጽ ያስቀምጣል። ጌታችን ሰው ሆኖ በመከራውና በሞቱ በኩል ሞትን ድል ነሳው፤ በዚህም የሰይጣንን የሞት ሥልጣን ሰበረ። ቅዱስ ዮሐንስም “የእግዚአብሔር ልጅም የዲያብሎስን ሥራ ሊሽር ተገለጠ” (1ዮሐ 3:8) በማለት የሥጋዌን ዓላማ ከሰይጣን ሥራ መሻር ጋር ያገናኘዋል። ቅዱሳን አበው፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትመካባቸው የቤተ ክርስቲያን ዓምዶች፣ የሥጋዌን ምሥጢር በጥልቀት ሲያብራሩ፣ ይህ ሁሉ የእግዚአብሔር የላቀ ጥበብና ፍቅር መሆኑን ያስተምራሉ። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ “የማይታየው ሊታይ፣ ዘላለማዊው ሊጀመር፣ ከፍ ከፍ ያለው ሊዋረድ፣ ሁሉን የሞላው ሊገደብ፣ ሁሉን የሚያበራ ሊጨልም፣ ሊያልፍ የማይችለው ሊሰቀል መጣ” በማለት የሥጋዌን ትሕትናና ታላቅነት ይገልጻል። አባ ሕርያቆስ በቅዳሴው “ባሕርይህን ሳይለወጥ የባሪያውን መልክ ያዘ” በማለት አምላክ ሰው ሲሆን አምላክነቱን እንዳልተወው ያስተምራል። በማጠቃለያም፣ አምላክ ሰው የሆነው ዓለምን በፍትህ ለመኰነን ሳይሆን ለማዳን ነው (ዮሐ 3:17)፤ የጠፋውን በግ ፍለጋ ነው (ሉቃስ 19:10)። የሰውን ልጅ ከመከራ፣ ከሞትና ከዲያብሎስ ባርነት ነጻ ለማውጣት፣ የራሱን የማያልቅ ፍቅር ለመግለጥ፣ ለሰው ልጅ ሁሉ የጽድቅ አርአያ ለመሆንና የማይታየውን የአብን ማንነት ሊገልጥ ነው። ይህ የሥጋዌ ምሥጢር የመለኮት ታላቅ የድኅነት ዕቅድ ማዕከል ነው።

አምላክ ሰው የሆነበት ምሥጢረ ተዋሕዶ፣ የክርስትና ሃይማኖት ማዕከላዊና እጅግ ጥልቅ እምነት ነው። ሁሉን ቻይ የሆነው የማይመረመረው እግዚአብሔር፣ የሰው ልጅን ለማዳን ሲል የሰውን ባሕርይ ፍጹም በሆነ መንገድ ተዋሕዷል። ይህ እንዴት እንደተከናወነ ስንጠይቅ፣ የምንመለሰው የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ 'ተዋሕዶ' የሚለውን ቃል መሠረት ያደረገ ነው። ከተዋሕዶ በፊት፣ ሁለት ፍጹም የሆኑ ባሕርያት ነበሩ። አንደኛው የመለኮት ባሕርይ ነው። እግዚአብሔር ወልድ ከእግዚአብሔር አብ የዘላለም ልደት ያለው፣ በባሕርይ፣ በሥልጣንና በፈቃድ ከአብ ከመንፈስ ቅዱስ ጋር አንድ የሆነ፣ ፈጣሪ፣ ሁሉን የሚችል፣ ሁሉን የሚያውቅ፣ በሁሉ ቦታ ያለ ረቂቅ አካል ነው። ሁለተኛው የትስብዕት ወይም የሰው ባሕርይ ነው። ይህ ባሕርይ ከአራቱ የሥጋ ባሕርያት (ነፋስ፣ እሳት፣ ውኃ፣ አፈር) የተሠራ አካልና ሦስቱ የነፍስ ባሕርያት (ልባዊት፣ ነባቢት፣ ሕያዊት) ያላት ነፍስን ያቀፈ፣ በእግዚአብሔር አርአያና ምሳሌ የተፈጠረ ቢሆንም፣ በኃጢአት ምክንያት ውሱን የሆነ፣ የሚደክም፣ የሚራብ፣ የሚጠማ፣ የሚታመም፣ የሚተኛና ለሞት የተገዛ ነው። ተዋሕዶ ማለት፣ ይህ ረቂቅ የሆነው የመለኮት ባሕርይ እና ግዙፍ የሆነው የትስብዕት ባሕርይ፣ እግዚአብሔር ወልድ ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም ሥጋና ነፍስ ነስቶ፣ በሥጋ በተወለደበት ቅጽበት፣ ከሁለት አካል አንድ አካል፣ ከሁለት ባሕርይ አንድ ባሕርይ የመሆን ምሥጢር ነው። ይህ መዋሐድ እንዴት እንደሆነ ስናብራራ፣ አባቶች በአራት “እንበለ” እና በአንድ “በ” ቃላት ይገልጹታል። 1. ያለመለወጥ (ዘእንበለ ውላጤ): የመለኮት ባሕርይ ወደ ትስብዕት ባሕርይ አልተለወጠም፣ የትስብዕት ባሕርይም ወደ መለኮት ባሕርይ አልተለወጠም። እንደ ቃና ዘገሊላ ውኃ ወደ ወይን እንደተለወጠ ወይም ብረት ወደ እሳትነት እንደተለወጠ አይደለም። እያንዳንዱ ባሕርይ ባሕርዩን ሳይለቅ ተዋሐዱ። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ “ሁሉን የፈጠረ ነው፤ ሰው ከመሆኑ አስቀድሞ፤ ሰውም ሆኖ ከቅድስት ድንግል ማርያም ከተወለደ በኋላ እግዚአብሔር ቃል ነውና እርሱ መቸም መች አንድ ነው፤ የመለኮቱ ባሕርይ ወደ ሰውነቱ ባሕርይ አልተለወጠም፤ የሰውነቱ ባሕርይም ወደ መለኮቱ ባሕርይ አልተለወጠም፤ ደንግል ማርያም አንድ አካል ሆኖ ወለደችው እንጂ፤ ሰብአ ሰገልም አንድ ባሕርይ ሁኖ ሰገዱለት እንጂ” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙ 60:17) በማለት ያረጋግጣል። 2. ያለመቀላቀል (ዘእንበለ ቱሳሔ): መለኮትና ትስብዕት ሲዋሐዱ እንደ ውኃና ወተት ተቀላቅለው ሌላ ሦስተኛ ባሕርይ አልፈጠሩም። እያንዳንዱ ባሕርይ የራሱን ባሕርያት እንደያዘ በመጠባበቅ (በተዐቅቦ) ተዋሐዱ። የመለኮት ሁሉን ቻይነትና የትስብዕት ውሱንነት ሳይቀላቀሉ አንድ ሆኑ። ቅዱስ ሳዊሮስ “የምናምንባት ሃይማኖት ይህች ናት፤ መስሎ በመታየት በሐሰት አልተወለደም፤ ባሕርይን እውነት በሚያደርግ በከዊን ነው እንጂ፤ ይኸውም በተዋሕዶ እግዚአብሔርም ሰውም መሆን ነው፤ እርሱ ሰው የሆነ አምላክ ነውና” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ሳዊሮስ 84:13) በማለት ተዋሕዶው እውነት መሆኑን ይገልጻል። 3. ያለመለያየት (ዘእንበለ ፍልጠት): ከተዋሕዶ በኋላ የመለኮት ባሕርይ ከትስብዕት ባሕርይ ለቅጽበት እንኳ አልተለየም። እስከ ሞት ድረስ፣ በመቃብርም፣ ከትንሣኤ በኋላም፣ እስከ ዘላለም ድረስ አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ ናቸው። እንደ ነፍስና ሥጋ በሞት ሰዓት እንደሚለያዩ አይደለም። ሊቁ ቅዱስ አዮክንድዮስ “ሥጋ በሠራው ሥራ ሁሉ መለኮት አንዲት ሰዓት ስንኳን በማናቸውም ሥራ ከእርሱ እንዳልተለየ እናምናለን፤ ጌታችን መድኃኒታችን ሰው በሆነ ጊዜ መለኮቱን ከሥጋ ጋር በተዋሕዶ አንድ እንደ አደረገ እናምናለን...ለመለኮት ጥንት እንደሌለው ከትንሣኤው በኋላ ለትስብእትም እንዲሁ ፍጻሜ የለውም” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ አዮክንድዮስ 44:4-5) በማለት ይህንን ዘላለማዊ አንድነት ያረጋግጣል። 4. ያለመነጣጠል (ዘእንበለ ቡዕዴ): ልክ እንደ እንጨትና መቁረጫው (ዛቢያው) ተዋደው በኋላ እንደሚነጣጠሉ አይደለም። የተዋሕዶ አንድነት ዘላለማዊና የማይነጣጠል ነው። 5. ያለማደር (ዘእንበለ ኅድረት): ይህ ከንስጥሮስ ትምህርት ለመለየት የመጣ ነው። መለኮት በሥጋ ላይ ያደረው ልክ ሰይፍ በሰገባው እንዳደረ ወይም ሰው በቤት እንዳደረ አይደለም። ኅድረት ማለት መኖሪያና ነዋሪን ይለያል። በክርስቶቶስ ግን መለኮትና ትስብዕት የተዋሐዱት አንድ ለመሆን ነው፤ አንዱ የአንዱ መኖሪያ ሌላኛው ነዋሪ አይደለም። ሁለቱ ፍጹም አንድ ሆኑ። በዚህ ድንቅ ምሥጢረ ተዋሕዶ አማካኝነት ነው የእግዚአብሔር ልጅ ወልድ ፍጹም አምላክ ሆኖ ሳለ ፍጹም ሰው የሆነው። ይህ ምሥጢር ከዓለም አፈጣጠር ምሥጢርም ይበልጣል ይላሉ ሊቃውንት። ቅዱስ መጠሊጎን “የእግዚአብሔር ልጅ ወልድ ዋሕድ ነፍስን ሥጋን ነስቶ ሰው ሆነ ባልን ጊዜም ስለዚህም ነገር ቢሆን እነዚያ እንደሚያምኑ መቀላቀል የለበትም፤ የቃል ባሕርይ የሥጋን ባሕርይ ወደመሆን የሥጋ ባሕርይም የቃል ባሕርይን ወደመሆን አልተለወጠም፤ ሁለቱ ባሕርያት ያለመለዋወጥ ባለመቀላቀል ጸንተው ይኖራሉ እንጂ” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ መጠሊጎን 43:6) በማለት የተዋሕዶን ያለመለወጥና ያለመቀላቀል ባሕርይ አጽንኦት ሰጥቷል። ይህ ነው ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምታምነውና የምታስተምረው አምላክ ሰው የሆነበት ድንቅ ምስጢር።

በእኛ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሁለት ልደታት አሉት። እነዚህም “ቀዳማዊ ልደት” እና “ደኃራዊ ልደት” ተብለው ይጠራሉ። እነዚህን ልደታት በትክክል መረዳት ስለ ወልድ አምላክነትና ሰውነት ያለንን እውቀት ያጠራል። ቀዳማዊ ልደት

ይህ ልደት ዘመን ሳይቆጠር፣ ዓለም ሳይፈጠር በፊት፣ ከዘላለም የነበረው የእግዚአብሔር ልጅ ወልድ ከእግዚአብሔር አብ የተወለደበት ልደት ነው። ይህ ልደት የባሕርይ ልደት ነው። ልክ ብርሃን ከፀሐይ እንደሚመነጭ ሁሉ፣ ወልድም ከባሕርይ አባቱ ከአብ ተወለደ። ይህ ልደት በሰው አእምሮ ሊመረመር ወይም ሊገለጽ የማይችል ምሥጢር ነው። “አካል ዘእምአካል ባሕርይ ዘእምባሕርይ” ማለትም፣ ልክ አብ አካል እንደሆነ ወልድም አካል ነው፣ የአብ ባሕርይ የመለኮት ባሕርይ እንደሆነ የወልድም ባሕርይ የመለኮት ባሕርይ ነው፤ ሁለቱም በባሕርይ ፍጹም አንድ ናቸው። ነገር ግን በአካላት ሦስት ናቸው። ይህንን የዘላለም ልደት የሚገልጹ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች አሉ፡- “ልጄ አንተ ነህ፣ እኔ ዛሬ ወለድሁህ” (መዝ. 2:7)፣ “ኃይል በሚገለጥበት ቀን ከማኅፀን በፊት እንደ ጠል ወለድሁህ” (መዝ. 110:3)፣ “ዓለሞች ሳይፈጠሩ የነበርሁ፣ በቀድሞ ዘመን የሆንሁ፣ ከምድር ጥልቅም በፊት የነበርሁ ነኝ” (ምሳ. 8:23-25)። ይህ ልደት የኢየሱስ ክርስቶስ የባሕርይ አምላክ መሆኑን ያሳያል። ደኃራዊ ልደት

ይህ ልደት ዓለም ከተፈጠረ በኋላ፣ አዳም ከበደለና የድኅነት ተስፋ ከተሰጠ ከአምስት ሺህ አምስት መቶ ዘመን በኋላ የተፈጸመ ልደት ነው። ይኸውም ከዘላለም ከአብ የተወለደው የእግዚአብሔር ልጅ ወልድ፣ በዘመናት ፍጻሜ፣ ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም በሥጋ የተወለደበት ልደት ነው። ይህ ልደት በጊዜ የተወሰነ፣ የሚታይና የሚዳሰስ ነው። “የዘመኑ ፍጻሜ በደረሰ ጊዜ እግዚአብሔር ልጁን ላከ እርሱም ከሴት ተወለደ...” (ገላ. 4:4)። ነቢዩ ኢሳይያስ “እነሆ፥ ድንግል ትፀንሳለች፥ ወንድ ልጅም ትወልዳለች፥ ስሙንም አማኑኤል ትለዋለች” (ኢሳ. 7:14)፣ “ሕፃን ተወልዶልናልና፥ ወንድ ልጅም ተሰጥቶናልና” (ኢሳ. 9:6) ብሎ አስቀድሞ ትንቢት ተናግሯል። ይህ ልደት የኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም ሰው መሆኑን ያሳያል። የኦርቶዶክስ አስተምህሮ የሚያስረዳው፣ ከዘላለም ከአብ የተወለደው፣ ዘመን የማይቆጠረለት አካላዊ ቃል ወልድ፣ አምላካዊ አካሉንና ባሕርዩን ሳይለቅ፣ በተለየ አካሉ (በሥጋ) ከድንግል ማርያም በተወለደ ጊዜ፣ መለኮታዊ አካሉና ባሕርዩ ከሰው አካልና ባሕርይ ጋር ያለመለወጥ፣ ያለመቀላቀል፣ ያለመለያየት ተዋሐደ እንጂ፣ አምላክነቱም ሆነ ሰውነቱ አልተለወጠም። እርሱ አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ ሆኖ ተወለደ። ሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን እነዚህን ሁለት ልደታት በጥልቀት አስተምረዋል። አባታችን ቅዱስ ፊሊክስ “ዓለም ሳይፈጠር ከእግዚአብሔር አብ የተወለደው በኋላ ዘመን በእመቤታችን በቅድስት ድንግል ማርያም ማኅፀን ያደረ እርሱ ነው፤ እርሱ ሰውም ቢሆን አንድ አካል፣ አንድ ገፅ፣ አንድ ባሕርይ ነው” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ፊሊክስ 38:10) በማለት ሁለቱን ልደታትና የተዋሕዶን ውጤት ገልጿል። ቅዱስ ናጣሊስም “ከእግዚአብሔር አብ በተወለደው በቀዳማዊ ልደቱ የእግዚአብሔር አብ ልጅ ነው፤ ከድንግል በተወለደው በደኃራዊ ልደቱ የሰው ልጅ ሆነ፡፡ እርሱ አንዱ በመለኮት ከአብ ጋር አንድ የሚሆን የሚተካከል ፍጹም አምላክ ነው፤ እርሱ ብቻ ከድንግል በተወለደው ልደት በሥጋ ከሰው ጋር አንድ የሚሆን ፍጹም ሰው ነው” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ናጣሊስ 46:3-4) በማለት የሁለቱን ልደታት ምንነትና ውጤት፣ የክርስቶስንም ፍጹም አምላክና ፍጹም ሰው መሆን አስረድቷል። ይህ የሁለት ልደታት አስተምህሮ ስለ ክርስቶስ ሙሉ አምላክነትና ሙሉ ሰውነት ያለንን እምነት የሚያጸና ነው።

የክርስትና እምነት የልብ ምት፣ የድኅነታችንም ምስጢር ሁሉ የተመሰረተበት የጌታችንና የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ነው። ይህ ምሥጢር እጅግ ታላቅና የሰው ልጅ አእምሮ ብቻውን ሊደርስበት የማይችለው ጥልቀት አለው። ቅድስት ቤተ ክርስቲያናችን የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ከሐዋርያት ተቀብላ በቅዱሳን አበው አማካኝነት ጠብቃ በምታስተላልፈው እምነት መሠረት፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው ነው። ይህንን እውነት መረዳት ለቀና እምነትና ለድኅነት እጅግ ወሳኝ ነው። ታዲያ ይህ ምን ማለት ነው? እንዴትስ ልንገነዘበው እንችላለን? ፍጹም አምላክነቱ ማለት፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከመጀመሪያ የነበረ፣ ያልተፈጠረ፣ ከአብ የባሕርይ ልጅ የሆነ፣ በዘላለማዊነት፣ በሥልጣን፣ በፈጣሪነት፣ ሁሉን በማወቅና ሁሉን ማድረግ በመቻል ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር ፍጹም አንድና እኩል የሆነ አምላክ ነው ማለት ነው። እርሱ ዓለምን ሁሉ በቃሉ የፈጠረ፣ የፈጠረውንም የሚገዛና የሚጠብቅ የባሕርይ አምላክ ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት ይህንን እውነት በብዙ ቦታ ይመሰክራሉ። የፍቁረ እግዚእ ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌል በመጀመሪያው ክፍል፡- “በመጀመሪያ ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ይህ በመጀመሪያ በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ። ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም ነበር” (ዮሐ 1:1-3) በማለት፣ ቃል የተባለው ክርስቶስ የባሕርይ አምላክነቱንና ፈጣሪነቱን በግልጽ ያስረዳል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ወደ ሮሜ ሰዎች ሲጽፍ፡- “አባቶችም የነርሱ ናቸውና፤ ክርስቶስም በሥጋ ከነርሱ እንደ መጣ፥ እርሱም ከሁሉ በላይ ሆኖ ለዘላለም የተባረከ አምላክ ነው፤ አሜን” (ሮሜ 9:5) ብሎ፣ የክርስቶስን መለኮትነት ከትውልዱ የዘር ሐረግ ጋር አያይዞ አረጋግጧል። ቅዱስ ዮሐንስ በመልእክቱ ደግሞ “እውነተኛ አምላክና የዘላለም ሕይወት” (1ዮሐ 5:20) በማለት ይመሰክራል። ጌታችን በምድራዊ ሕይወቱ ያደረጋቸው ተአምራት ሁሉ፣ ለምሳሌ በገሊላ ባሕር ላይ ታላቁን ወጀብ በቃሉ ማነጥፉ “ነፋሱም ዘረጋ፥ ታላቅም መረጋጋት ሆነ” (ማር 4:39)፣ የተወለደ ዕውር ዓይን በጭቃ ብቻ መፍጠሩ (ዮሐ 9:6)፣ የሞቱትን ማስነሳቱ፣ የሕሙማንን መፈወሱ—እነዚህ ሁሉ ፍጹም የመለኮት ኃይል መገለጫዎች ናቸው እንጂ የሰው ብቻ ሊያደርጋቸው የሚችላቸው አይደሉም። ኃጢአትን በሥልጣኑ ማስተሰረይ የእግዚአብሔር ብቻ እንደሆነ ፈሪሳውያን ሲያስቡ፣ እርሱ ግን ሽባውን ሰው “ልጄ ሆይ፥ ኃጢአትህ ተሰረየችልህ” (ማር 2:5) በማለት አምላክነቱን አሳይቷል። በመወለዱ ጊዜ መላእክት “ክብር ለእግዚአብሔር በአርያም ሰላምም በምድር ለሰውም በጎ ፈቃድ” (ሉቃስ 2:14) ብለው ያመሰገኑት፣ ሰብአ ሰገል የንጉሥ አምላክ አድርገው የወርቅ፣ የእጣንና ከርቤ ስጦታ ያቀረቡለትና የሰገዱለት (ማቴ 2:11) ፍጹም አምላክነቱን የሚያሳዩ እውነታዎች ናቸው። ከትንሣኤ በኋላም ቶማስ ሲያየውና ቁስሉን ሲዳስስ “ጌታዬና አምላኬ!” (ዮሐ 20:28) ብሎ በግልጽ መስክሯል። ይህ ሁሉ የክርስቶስ የባሕርይ አምላክ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ፍጹም ሰውነቱ ደግሞ ማለት፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ እንደ እኛ ሁሉ፣ ከኃጢአት በቀር የሰውን ባሕርይ ፍጹም በሆነ መንገድ መቀበሉ ነው። ከአባቱ ከአብ ዘንድ የባሕርይ አምላክ ሆኖ ሳለ፣ የድኅነታችን ምሥጢር እንዲፈጸም፣ ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም ንጹሕ ሥጋን፣ ነፍስንና መንፈስን ነስቶ፣ ሳይቀላቀልና ሳይለወጥ በድንግልና ተወልዶ እውነተኛ ሰው ሆኗል። ቅዱስ ዮሐንስ “ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ፤ አንድ ልጅም ከአብ ዘንድ እንደ መጣ ክብሩን አየን” (ዮሐ 1:14) በማለት የሥጋዌውን ምሥጢር ይናገራል። እርሱ እንደ ሕፃናት በቤተልሔም በበረት ተኝቷል (ሉቃስ 2:12)፣ በዕድሜና በጥበብ አድጓል (ሉቃስ 2:52)፣ እንደ ሰው ደክሟል (ዮሐ 4:6 ላይ በጉድጓድ አጠገብ ሲደክመው)፣ ተርቧል (ማቴ 4:2 ላይ ጾሞ ከጨረሰ በኋላ)፣ ተጠምቷል (ዮሐ 19:28 ላይ በመስቀል ላይ ሳለ)፣ ወዳጁ አልዓዛር ሲሞትበት አልቅሷል (ዮሐ 11:35)። እንደ ሰው ተሰቃይቷል፣ በጲላጦስ ፊት ቀርቧል፣ ተገርፏል፣ ተሰቅሏል፣ ሞቷል፣ ተቀብሯል። ከሞት ከተነሳም በኋላ የትንሣኤውን እውነታ ለማሳየት ደቀ መዛሙርቱን “እኔ ራሴ ነኝ፤ እኔን ዳብሱና እዩ፤ መንፈስ ሥጋና አጥንት የለውምና እንደምታዩኝ አለኝና” (ሉቃስ 24:39) ብሎ ሰውነቱን አሳይቷል። ከእነርሱም ጋር በልቷል (ሉቃስ 24:42)። የቤተ ክርስቲያን አበው ይህንን የክርስቶስን ፍጹም ሰውነት በሰፊው አብራርተዋል። ቅዱስ አትናቴዎስ በታላቁ ድርሰቱ 'ስለ ሥጋዌ' ላይ ሲያብራራ፣ እግዚአብሔር ቃል ሰው የሆነው እኛን ከጥፋት ለመታደግ እንደሆነና የሰውን ባሕርይ ሙሉ በሙሉ መቀበሉ የድኅነታችን መሠረት እንደሆነ ያስተምራል። “እርሱ [እግዚአብሔር ቃል] ሰው የሆነው እኛን ለማዳን ነው” ይላል ቅዱስ አትናቴዎስ። ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያም በተዋሕዶ ትምህርቱ የክርስቶስን ፍጹም አምላክነትና ፍጹም ሰውነት አጥብቆ ተከላክሏል። የሰውነታችን መከራ በእርሱ ፍጹም ሰውነት መሆኑን ያስረዳሉ። ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክና ፍጹም ሰው የሆነው በተዋሕዶ ነው። ይህ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ልዩና ማዕከላዊ አስተምህሮ ነው። ተዋሕዶ ማለት ሁለቱ ፍጹም ባሕርያት፣ መለኮትና ትስብዕት (ሰውነት)፣ ሳይቀላቀሉ (ያለመቀላቀል - without confusion), ሳይወላለጡ (ያለመወላለጥ - without change), ሳይለያዩ (ያለመለያየት - without division), እና ሳይነጣጠሉ (ያለመነጣጠል - without separation) በአንድ አካል፣ በአንድ ባሕርይ አንድ ሆኑ ማለት ነው። ይህ አንድነት የተፈጸመው ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም በማኅፀን በተፀነሰበት ቅጽበት ነው። ከዚህች ሰዓት ጀምሮ ክርስቶስ አንድ አካል ነው፤ ባሕርዩም አንድ የተዋሐደ መለኮታዊና ሰብአዊ ባሕርይ ነው። የቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ ታዋቂ አገላለጽ “የእግዚአብሔር ቃል ሥጋን የተዋሐደ አንድ ባሕርይ” (One Nature of God the Word Incarnate) የሚያስረዳው ይህንን ፍጹም አንድነት ነው። ይህም ማለት ሁለት ነጠላ ባሕርያት ተዋሕደው አንድ ነጠላ ባሕርይ ሆኑ ማለት ሳይሆን፣ ሁለት ፍጹም ባሕርያት (መለኮታዊና ሰብአዊ) በአንድ አካል ተዋሕደው ከኅብረታቸው በኋላ አንድ የመለኮት-ሰው ባሕርይ ሆነው መኖራቸውን ነው። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የንስጥሮስን “ሁለት አካል ሁለት ባሕርይ” ትምህርትም ሆነ የኤውቲኪስን መለኮት ሰውነትን ዋጠው ወይም ተቀላቅለው ሦስተኛ ባሕርይ ፈጠሩ የሚለውን ትምህርት አትቀበልም። የእኛ እምነት “ተዋሕዶ” ነው—ሁለት ፍጹም ባሕርያት በአንድ አካል ፍጹም የሆነ አንድነት መስርተዋል። ቅዱሳን አበው ይህንን ሲያብራሩ፣ እንደ እሳትና ብረት አንድ መሆን፣ እንደ ነፍስና ሥጋ በአንድ ሰው ውስጥ መኖር፣ እንደ ውሃና ወይን አንድ መሆን (ከጸሎት በኋላ) የመሰሉ ምሳሌዎችን ይጠቀማሉ። ይህ የክርስቶስ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው የመሆን ምሥጢር የድኅነታችን መሠረት ነው። እርሱ ፍጹም አምላክ ስለሆነ፣ መስቀል ላይ ያቀረበው መሥዋዕት ፍጹም፣ ዘላለማዊ ዋጋ ያለውና የአዳምን ኃጢአት ጨምሮ የዓለምን ኃጢአት በሙሉ ለማስተሰረይ የሚችል ነው። የሞተው አምላክ ነውና ሞቱ ሞትን ድል ነሳው። እርሱ ፍጹም ሰው ስለሆነ ደግሞ፣ የሰውን መከራ ሊቀበል፣ በሰውነት ሊሞትና በሰውነት ትንሣኤውን ሊያሳይ ችሏል። ቅዱሳን አበው “ያልተወሐደው አይድንም” ይላሉ። ክርስቶስ ሰብአዊ ባሕርያችንን ሙሉ በሙሉ በመዋሐዱ፣ ይህንን ባሕርይ ከኃጢአትና ከሞት ባርነት ነጻ አውጥቶ አከበረው፣ ቀደሰው፣ ወደ እግዚአብሔርም መለሰው። ስለዚህ የክርስቶስ ፍጹም አምላክነትና ፍጹም ሰውነት በአንድ አካል መዋሐዱ የሰውን ልጅ ለማዳን እጅግ አስፈላጊ ነበር። ይህ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትሰብከው የድኅነት ወንጌል የልብ ምት ነው።

(ተዋሕዶ) የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ስለ ጌታችን ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ባሕርይ ያላት አስተምህሮ ከሌሎች አብያተ ክርስቲያናት የሚለያት፣ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አብያተ ክርስቲያናትም መለያ የሆነ ታላቅና መሠረታዊ እምነት ነው። ይህ አስተምህሮ ተዋሕዶ ይባላል። ተዋሕዶ ማለት በቃል ሊገለጽ ከሚችለው በላይ የሆነ ጥልቅ ምሥጢር ቢሆንም፣ አባቶቻችን በቅዱሳት መጻሕፍትና በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን ተመርተው በሚከተለው መልኩ አስረድተውታል። ከመለኮት ባሕርይ እና ከትስብዕት ባሕርይ (የሰው ባሕርይ)፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም በሥጋ በተወለደበት ቅጽበት፣ ያለመለወጥ፣ ያለመቀላቀል፣ ያለመለያየትና ያለመነጣጠል አንድ አካል አንድ ባሕርይ ሆነ። ይህ ነው የተዋሕዶ ምሥጢር። ይህ ማለት ምን ማለት ነው? ኦርቶዶክሳውያን ሁለት ባሕርይ አንልም። ምክንያቱም ከተዋሕዶ በኋላ መለኮትና ትስብዕት ፍጹም አንድ ሆነዋል። ቅዱስ ቄርሎስ እንዳስተማረው “የሥጋ ገንዘብ ለቃል፣ የቃል ገንዘብ ለሥጋ ሆነ”። ይህም ማለት፣ የትስብዕት መከራ መቀበል፣ መራብ፣ መጠማት የመለኮት ገንዘብ ሆነ፤ የመለኮት ሁሉን ቻይነት፣ የዘላለም ሕይወት መስጠት ደግሞ የትስብዕት ገንዘብ ሆነ። ሁለቱ ባሕርያት በአንድ አካል፣ በአንድ ባሕርይ፣ በአንድ ፈቃድ፣ በአንድ ግብር (አሠራር) ተዋሕደው በዘላለም ኖሩ። የተዋሕዶን እምነት ከሌሎች የኑፋቄ ትምህርቶች የሚለዩት አራት “እንበለ” እና አንድ “በ” ቃላት ናቸው። መለኮትና ትስብዕት የተዋሐዱት፡-

1. ያለመለወጥ (ዘእንበለ ውላጤ): አንደኛው ባሕርይ ወደ ሌላኛው ሳይለወጥ።

2. ያለመቀላቀል (ዘእንበለ ቱሳሔ): ሁለቱ ባሕርያት ተቀላቅለው ሦስተኛ ባሕርይ ሳይፈጠር።

3. ያለመለያየት (ዘእንበለ ፍልጠት): ከተዋሕዶ በኋላ በፍጹም ሳይለያዩ።

4. ያለመነጣጠል (ዘእንበለ ቡዕዴ): በዘላለም አንድ ሆነው እንጂ በኋላ ሳይነጣጠሉ ናቸው። መዋሐዱም በተዋሕዶ (በ) ነው። ይህ አስተምህሮ በቅዱሳት መጻሕፍት የተመሠረተ ነው። “ቃልም ሥጋ ሆነ በእኛም አደረ” (ዮሐ. 1:14)። ቃል (መለኮት) ሥጋ (ትስብዕት) ሆነ ማለት ሁለቱ አንድ ሆኑ ማለት እንጂ ቃል ወደ ሥጋ ተለወጠ ወይም ሥጋ ወደ ቃል ተለወጠ ማለት አይደለም። ቅዱስ ጳውሎስ “እርሱም የእግዚአብሔር መልክ ሲሆን ከእግዚአብሔር ጋር መተካከልን መቀማት እንደሚገባ አላሰበም፥ ነገር ግን የባሪያን መልክ ይዞ በሰውም አምሳል ሆኖ ራሱን ባዶ አደረገ” (ፊልጵ. 2:6-7) ሲል የክርስቶስ አምላክ ሆኖ ሳለ ሰው መሆኑን ይገልጻል። የተዋሕዶ አስተምህሮ የድኅነታችን መሠረት ነው። ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው የሆነው ክርስቶስ ብቻ ነው ዓለምን ማዳን የሚችለው። የሰውነቱን ባሕርይ በመሥዋዕትነት በማቅረብ የሰውን ዕዳ ከፈለ፤ የመለኮት ባሕርይ ደግሞ ያንን መሥዋዕት ፍጹም አደረገው፤ ሞትን ድል ነሳ። ቅዱሳን አበው የተዋሕዶን ምሥጢር በጥልቀት አስረድተዋል። ቅዱስ አትናቴዎስ ሐዋርያዊ “አሁንም በተዋሕዶ ሰው የሆነ አምላክ እንደሆነ ሰምተህ ዕወቅ፤ አምላክ ብቻ ከሆነማ እንደምን በታመመ ነበር? ወይስ እንደምን በሰቀሉት ነበር? ወይስ እንደምን በሞተ ነበር? ... ሰው ብቻ ከሆነ በታመመ በሞተ ጊዜ ሞትን እንደምን ድል በነሣው ነበር? ... እርሱ ታሞ ሞቶ ፍጥረቱን አዳነ፣ ሞትንም ድል ነሳ፤ ሰው የሆነ አምላክ ነውና” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ አትናቴዎስ ሐዋርያዊ 27:6-8) በማለት ክርስቶስ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው የሆነው በተዋሕዶ መሆኑን፣ ሁለቱንም ባሕርያት የያዘ መሆኑን አስረድቷል። ቅዱስ ኤራቅሊስም “እኛ ኦርቶዶክሳውያን እንዲህ እናምናለን፡፡ መለየት መለወጥ የሌለበትን አንዱን ሁለት አንለውም፤ ሁለት ገዥ፣ ሁለት መልክ፣ ሁለት አካል፣ ሁለት ግብር፣ ሁለት ባሕርይ ነው አንለውም፤ እንደተናገርኩ ሰው ሆነ እግዚአብሔር ቃል አንድ አካል አንድ ባሕርይ ነው እንጂ” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ኤራቅሊስ 48:6-7) በማለት የተዋሕዶን አንድነት አጽንኦት ሰጥቷል። ቅዱስ አፍሮንዮስም “እንግዲህ እንጠበቅ መለኮትንም ከሥጋ አንለይ፡፡… አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ አፍሮንዮስ 51:8-9) በማለት ተመሳሳይ እምነት አስተምሯል። በማጠቃለያም፣ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ የክርስቶስ ባሕርይ አስተምህሮ የሚያስረዳው፣ እግዚአብሔር ወልድ የሰውን ባሕርይ ፍጹም በሆነ መንገድ በመዋሐድ፣ ያለመለወጥ፣ ያለመቀላቀል፣ ያለመለያየትና ያለመነጣጠል አንድ አካል አንድ ባሕርይ ሆኖ ዘላለማዊ ድኅነትን ለዓለም እንዳመጣ ነው። ይህ ነው የምናምንበትና የምንመሰክርለት የተዋሕዶ ምሥጢር።

የክርስትና እምነት ማዕከል የሆነው የጌታችን የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ የሥጋዌ ምሥጢር፣ ማለትም እግዚአብሔር ቃል ሰው መሆኑ፣ ከጥንት ጀምሮ የሰይጣን የጥቃትና የመናፍቃን የክህደት ዒላማ ነው። ይህ ሊመረመር የማይችል የመለኮት ጥበብና ፍቅር ድርጊት፣ የሰው ልጅ አእምሮ ሙሉ በሙሉ ለመረዳት በሚቸገርበት መጠን፣ ለተሳሳቱ ትርጓሜዎችና ለኑፋቄ መነሻ ሆኗል። እነዚህ የኑፋቄ ትምህርቶች በዋነኛነት የክርስቶስን ፍጹም አምላክነት፣ ወይም ፍጹም ሰውነት፣ ወይም ደግሞ የሁለቱ ባሕርያት ፍጹም አንድነት (ተዋሕዶ) የሚክዱ ወይም የሚያዛቡ ናቸው። በእኛ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ በታሪክ የተነሱ ዋና ዋና የሥጋዌ ኑፋቄዎችና ትምህርቶቻቸው እነሆ፡- 1. የክርስቶስን ሰውነት የካዱ ወይም ያዛቡ ትምህርቶች ከጥንት ከተነሱት ኑፋቄዎች መካከል፣ በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን አካባቢ የነበሩት አንዳንድ ግኖስቲክስ እና ሌሎች ወገኖች፣ የክርስቶስ ሰውነት እውነተኛ እንዳልሆነ አስተማሩ። ሰውነቱ የታየው ለማስመሰል ወይም መለኮት የተገለጠበት ምሳሌያዊ መልክ ብቻ ነው እንጂ እውነተኛ ሥጋ፣ ደምና ነፍስ አልነበረውም አሉ። እግዚአብሔር ፍጹም መንፈስ ስለሆነ ከቁስ ጋር ሊዋሐድ አይችልም ብለው በማሰብ፣ የክርስቶስ ሥቃይና ሞት እውነተኛ አይደለም ብለው አስተማሩ። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የክርስቶስን ፍጹም ሰውነት የሚክድ ነው። ጌታችን የኛን ሰብአዊ ባሕርይ ካልተዋሐደ፣ በዚያ ባሕርይ መከራን ተቀብሎ ካልሞተ፣ እኛ የሰው ልጆች መዳን አንችልም። ቅዱስ ዮሐንስ ሐዋርያ ይህንን ኑፋቄ ሲያወግዝ፡- “ኢየሱስ ክርስቶስም በሥጋ እንደ መጣ በማያምን መንፈስ ሁሉ፣ ከእግዚአብሔር አይደለም። ይህ የክርስቶስ ተቃዋሚው መንፈስ ነው” (1ዮሐ 4:2-3) ብሏል። “ቃልም ሥጋ ሆነ” (ዮሐ 1:14) የሚለውን የመጽሐፍ ቅዱስ እውነት የሚክድ ነው። የሰው ልጅ ድኅነት የተመሰረተው አምላክ የሰውን ባሕርይ በመዋሐዱና በዚያ ባሕርይ መከራ በመቀበሉ ላይ ነውና። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ 'ስለ ሥጋዌ' በተባለው ድርሰቱ፣ እግዚአብሔር ቃል ሰው የሆነው የሰውን ባሕርይ በመዋሐድ ሞትን ድል ሊነሳ እንደሆነ ያስረዳል። 2. የክርስቶስን አምላክነት የካዱ ወይም ያዛቡ ትምህርቶች * አርዮስ : የአርዮስ ትምህርት የሥላሴን እኩልነትና የወልድን የባሕርይ አምላክነት የሚክድ ነው። አርዮስ ኢየሱስ ክርስቶስ ከአብ ከተፈጠሩት ፍጥረታት ሁሉ በቍልቁል የላቀ ቢሆንም፣ ከአብ ጋር የባሕርይ አንድነት የሌለው ፍጡር ነው ብሎ አስተማረ። “ወልድ አንድ ጊዜ አልነበረም ከዚያም በኋላ ሆነ” በማለት ዘላለማዊነቱን ካደ። “አብ ወልድን ሲወልደው በፈቃዱ ነው፤ ከአብም ይበልጣል” በማለት የወልድን የበታችነት አስተማረ። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የክርስቶስን የባሕርይ አምላክነት የሚክድ በመሆኑ የድኅነትን መሠረት ያፈርሳል። ፍጡር የሆነ አካል ሌላ ፍጡርን ማዳን አይችልም። ቤዛ ለመሆንና የዓለምን ኃጢአት ለማስተሰረይ የባሕርይ አምላክ መሆን ያስፈልጋል። ቅዱስ ዮሐንስ “ቃልም እግዚአብሔር ነበረ” (ዮሐ 1:1)፣ ጌታችን ራሱ “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ 10:30) ብለው የመሰከሩትን እውነት ይክዳል። በ325 ዓ.ም በተካሄደው በኒቂያ ታላቅ ጉባዔ፣ 318ቱ ቅዱሳን አበው የአርዮስን ትምህርት አውግዘው፣ ወልድ “ከአብ ጋር በአንድ ባሕርይ” (ሆሞኡሲዮስ - Homoousios) መሆኑን፣ እርሱ “የእግዚአብሔር ልጅ አንድያ ልጁ ከአብ ባሕርይ የተወለደ ብርሃን ከብርሃን፣ አምላክ ከእውነተኛ አምላክ፣ የተወለደ ያልተፈጠረ፣ ከአብ ጋር በአንድ ባሕርይ የሆነ…” በማለት በሃይማኖት ጸሎት (ጸሎተ ሃይማኖት) አጽንተዋል። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ በአርዮስ ላይ በጽናት በመቆም የኦርቶዶክስ እምነትን ተከላክሏል። * ጸጋና ቅባት (በኢትዮጵያ የተነሳ ኑፋቄ): ይህ በቅርብ ጊዜ በኢትዮጵያ የተነሳው ኑፋቄ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነቱን ያገኘው በእናቱ ማኅፀን ሳለ በመንፈስ ቅዱስ ተቀብቶ በጸጋ እንደሆነ ያስተምራል። የባሕርይ አምላክነቱን ይክዳሉ። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የአርዮስን ትምህርት የሚመስል፣ የክርስቶስን የባሕርይ አምላክነት የሚክድ ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከአብ የባሕርይ ልጅ ነውና ከዘላለም የነበረ የባሕርይ አምላክ ነው። በሥጋዌው አምላክ የሆነው አይደለም፤ አምላክ ሆኖ ሰው የሆነው እንጂ። መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል እመቤታችንን ሲያበስራት “እርሱ ታላቅ ይሆናል የልዑል ልጅም ይባላል፤ ጌታ እግዚአብሔር የአባቱን የዳዊትን ዙፋን ይሰጠዋል፤ በያዕቆብ ቤትም ለዘላለም ይነግሣል፥ ለመንግሥቱም መጨረሻ የለውም” (ሉቃስ 1:32-33) ብሏል። “የልዑል ልጅም ይባላል” ማለት በጸጋ ሳይሆን በባሕርይ የልዑል (የእግዚአብሔር) ልጅ መሆኑን ነው። በመንፈስ ቅዱስ የተቀባው ለአገልግሎት እንጂ አምላክ ለመሆን አይደለም። ይህ ኑፋቄ ሥላሴን፣ ምሥጢረ ሥጋዌንና ድኅነትን የሚቃረን ነው። 3. የክርስቶስን የሁለት ባሕርያት አንድነት (ተዋሕዶ) ያዛቡ ወይም የካዱ ትምህርቶች * አቡሊናርዮስ : አቡሊናርዮስ ክርስቶስ በሥጋና በነፍስ ሰው ቢሆንም፣ የሰው ምክንያታዊ አእምሮ አልነበረውም፣ በምትኩ የመለኮት ቃል ነበረበት ብሎ አስተማረ። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የክርስቶስን ፍጹም ሰውነት የሚክድ ነው። የሰው ልጅ ሙሉ በሙሉ የሚድነው፣ የሰውን ባሕርይ ሁሉ ክርስቶስ ስለተዋሐደው ነው። የሰው አእምሮ ካልተዋሐደው የሰው አእምሮ ድኅነት አላገኘም ማለት ነው። ቅዱሳን አበው “ያልተዋሐደው አይድንም” የሚሉት ለዚህ ነው። ሰው ነፍስ፣ ሥጋና መንፈስ አለው፤ ክርስቶስም ይህንን ሁሉ ተዋሕዷል። * ንስጥሮስ : የንስጥሮስ ትምህርት ክርስቶስን የሚከፋፍል ነው። ክርስቶስ ሁለት አካል ሁለት ባሕርይ ነው፤ መለኮት በሰው በኢየሱስ ላይ ያደረበት (ኅድረት) ነው እንጂ አልተዋሐደም ብሎ አስተማረ። በዚህም ምክንያት፣ ድንግል ማርያም “የእግዚአብሔር እናት” (ቴዎቶኮስ - Theotokos) ሳትሆን “የክርስቶስ እናት” (ክርስቶቶኮስ - Christotokos) ብቻ ናት አለ። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የክርስቶስን አንድነት ይክዳል። ክርስቶስ ሁለት አካል ሳይሆን አንድ አካል ነው። መለኮትና ሰውነት የተዋሐዱ እንጂ የተጠጋጉ ወይም አንዳቸው በሌላው ያደሩ አይደሉም። ድኅነት የተገኘው አምላክ ሰው በመሆኑ እንጂ፣ አምላክ በሰው ላይ በማደሩ አይደለም። ድንግል ማርያም የወለደችው ፍጹም አምላክ የሆነውን ፍጹም ሰው ክርስቶስን ነውና እርሷ የእግዚአብሔር እናት ናት። በ431 ዓ.ም በኤፌሶን በተደረገው ሦስተኛው የዓለም ሲኖዶስ፣ በታላቁ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ መሪነት፣ የንስጥሮስ ትምህርት ተወገዘ፤ ድንግል ማርያምም “የእግዚአብሔር እናት” መሆኗ ጸደቀ። ይህ ጉባኤ የክርስቶስን አንድ አካልነት አጽንቷል። አንድ አባት የንስጥሮስን ኅድረት አስተምህሮ ሲያወግዝ እንደተናገረው፡- “ክርስቶስ አምላክ ያደረበት ሰው እንደሆነ የሚናገር ቢኖር የተወገዘ ይሁን፤ አምልኮተ እግዚአብሔርን የዘነጋ ያ ሰው የባሕርይ ገዥ ክርስቶስን ከተገዦች እንደ አንዱ አደረገው” በማለት፣ እንዲህ ያለው ትምህርት ክርስቶስን ከአምላክነት ዝቅ እንደሚያደርገው ገልጿል። * አውጣኪ : አውጣኪ ደግሞ ከተዋሕዶ በኋላ የክርስቶስ ባሕርይ አንድ (ነጠላ) ባሕርይ ነው፣ ይህም የመለኮትና የትስብዕት መደባለቅ ወይም መዋጥ ውጤት ነው ብሎ አስተማረ። ይህም መለኮት ሰውነቱን ዋጠው ወይም ሁለቱ ተቀላቅለው ሦስተኛ ባሕርይ ፈጠሩ የሚል ሃሳብ ነው። ለምን ስሕተት ነው? ይህ ትምህርት የሁለቱን ፍጹም ባሕርያት ዕውነተኝነትና ልዩነት የሚክድ ነው። መለኮትነቱ መለኮት ሆኖ ቀጥሏል፤ ሰውነቱም ሰው ሆኖ ቀጥሏል፤ ነገር ግን በአንድ አካል ያለመቀላቀል ተዋሕደዋል። ባሕርያቱ አልተዋጡም፣ አልተቀላቀሉም፣ ሦስተኛም ባሕርይ አልፈጠሩም። ድኅነት የሚገኘው መለኮትነቱ መለኮት ሆኖ በመቅረቡ (ፍጹም መስዋዕት ለማድረግ)፣ ሰውነቱም ሰው ሆኖ በመቅረቡ (መከራን ለመቀበልና ለመሞት) ነው። የአውጣኪ ትምህርት ይህንን ያፈርሳል። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምትከተለው የቅዱስ ቄርሎስን አስተምህሮ “የእግዚአብሔር ቃል ሥጋን የተዋሐደ አንድ ባሕርይ” የሚለውን ነው። ይህ ማለት ከሁለት ፍጹም ባሕርያት (መለኮትና ሰውነት) የተገኘ አንድ የተዋሐደ ባሕርይ በአንድ አካል መሆኑን ሲሆን፣ የባሕርያቱን ልዩነትና ፍጹምነት የሚያስቀር አይደለም። * የኬልቄዶን ጉባዔ (451 ዓ.ም): በዚህ ጉባዔ “ሁለት ባሕርይ በአንድ አካል” የሚል ቀኖና ጸደቀ። ምንም እንኳ የዚህ ጉባዔ አላማ የንስጥሮስንና የአውጣኪን ጽንፎች ማስወገድ ቢሆንም፣ ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ አብያተ ክርስቲያናት (የእኛ ቤተ ክርስቲያንን ጨምሮ) የዚህን ጉባዔ ቀኖና አልተቀበሉም። ለምን አልተቀበልንም? “ሁለት ባሕርይ” የሚለው አገላለጽ፣ ከተዋሕዶ በኋላም ቢሆን በክርስቶስ ውስጥ የባሕርያትን መለያየት ወይም ክፍፍል የሚያሳይ መስሏልና ነው። ቀደምት አበው በተለይ ቅዱስ ቄርሎስ “የእግዚአብሔር ቃል ሥጋን የተዋሐደ አንድ ባሕርይ” የሚለውን ሲጠቀሙ፣ ከተዋሕዶ በኋላ ያለው ፍጹም አንድነት የሚያሳይ ነው። የኬልቄዶን ቀኖና ግን ይህንን የአንድነት አጽንኦት ያጎድፋል፣ ወደ ንስጥሮሳዊ ክፍፍል ሊመራም ይችላል የሚል ሥጋት ነበር። ቤተ ክርስቲያናችን ይህንን ጉባዔ “ጉባዔ ኬልቄዶን” ብላ ስትጠራ፣ ውሳኔውንም ከአበው ትምህርት ያፈነገጠ አድርጋ ታምናለች። ይህም በዓለም ላይ በክርስቲያኖች መካከል ትልቁን መከፋፈል ከፈጠሩ ምክንያቶች አንዱ ነው። እኛ የሐዋርያትንና የሦስቱ ጉባዔያት (ኒቂያ፣ ቍስጥንጥንያ፣ ኤፌሶን) ቀኖና አጥብቀን እንይዛለን። እውነተኛው የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አስተምህሮ እነዚህን ሁሉ ኑፋቄዎች የሚጻረርና የሚያወግዝ ነው። የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ፍጹም አምላክነትን፣ ፍጹም ሰውነትንና የሁለቱን ባሕርያት በአንድ አካል ያለመቀላቀል፣ ያለመለወጥ፣ ያለመከፋፈልና ያለመለያየት የተዋሕዶ ምስጢርን አጥብቆ ይይዛል። ይህንን እምነት አጥብቀን መያዝ፣ ከስህተት ለመጠበቅና በቀናች ኦርቶዶክሳዊት መንገድ በድኅነት ለመጓዝ ያስችለናል።

ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በመስቀል ላይ በተሰቀለበት ጊዜ “ኤሎሄ ኤሎሄ ለማ ሰበቅታኒ” ማለትም “አምላኬ አምላኬ ለምን ተውኸኝ?” ብሎ መጮኹ፣ የብዙዎች የመሰናከያ ምክንያት ሆኗል። በተለይም የክርስቶስን አምላክነት ለመካድ የሚፈልጉ ወገኖች ይህንን ቃል እንደ ማረጋገጫ ይጠቀማሉ። ነገር ግን ይህንን ቃል በአውዱና በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜ መረዳት እጅግ አስፈላጊ ነው። ጌታችን ይህንን የተናገረው የባሕርይ አምላክ መሆኑን ለመካድ ወይም በአብ እንደተተወ ለመግለጽ አይደለም። ለዚህ ቃል የሚሰጡት ኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜዎች በርካታ ናቸው። የመጀመሪያውና ቀጥተኛው ትርጉም፣ ጌታችን ይህንን ቃል የተናገረው ትንቢት ይፈጸም ዘንድ ነው። ይህ ቃል በመዝሙረ ዳዊት ምዕራፍ 22 ቁጥር 1 ላይ የሚገኝ ነው። ነቢየ እግዚአብሔር ዳዊት በመንፈስ ሆኖ ስለ መሲሑ መከራ የተናገረው ትንቢት ነው። ጌታችን በመስቀል ላይ ሆኖ ይህንን የመዝሙር ክፍል መጥቀሱ፣ ያ የዳዊት መዝሙር ስለ እርሱ እንደተነገረና አሁን በእርሱ ሕይወት ፍጻሜውን እንዳገኘ ለማሳየት ነው። በዙሪያው ለነበሩት አይሁድ፣ እነርሱ የሚያውቁትን ቅዱሳት መጻሕፍት በማጣቀስ፣ ስለ እርሱ የተጻፈው ትንቢት እየተፈጸመ መሆኑን እንዲረዱ ዕድል ሰጥቷቸዋል። ሁለተኛ፣ ይህ ቃል ጌታችን የሰውን ባሕርይ በመዋሐዱ ምክንያት የሰውን ሥቃይ ፍጹም በሆነ መንገድ እንደተቀበለ ለማሳየት ነው። አምላካዊ ባሕርይ መከራን አይቀበልም። ነገር ግን ጌታችን ሰው በመሆኑ የሰውን ሥቃይ፣ ሕመም፣ ጭንቀት ተሰምቶታል። በመስቀል ላይ ያለው ሥቃይ እጅግ የበረታ ነበር። ይህ ጩኸት የዚያ የሰውነት ሥቃይ መግለጫ ነው። እርሱ ፍጹም ሰው ነውና የሥጋውን መከራ ተሰምቶታል፤ ሞትንም ቀምሷል (ዕብ. 2:9)። አብ ስለእኛ በሚሆነው የድኅነት ሥራ ምክንያት ፊቱን የሸፈነ ይመስል ነበር፤ ይህ ደግሞ በሰውነቱ ለብሶ ለነበረው ክርስቶስ ከባድ ነበር። ሦስተኛ፣ ይህ ቃል ስለ አዳምና ስለ ሰው ልጆች ሁሉ ተገብቶ የተናገረው ነው ብለው አባቶች ይተረጉማሉ። አዳም ከገነት በተባረረ ጊዜ፣ ከእግዚአብሔር ተለይቶ የሞት ፍርድ ደረሰበት። ያ የአዳም ጩኸት ነበር። ጌታችን የሰውን ባሕርይ በመልበስ የአዳምን ዕዳ ከፍሏል፤ የአዳምን መከራ ተቀብሏል፤ የአዳምን ጩኸት ጮኸ። እርሱ የባሪያን መልክ ይዞ በትሕትና እስከ መስቀል ሞት ድረስ የታዘዘ ነው (ፊልጵ. 2:7-8)። የሰው ልጅ በኃጢአት ምክንያት ከእግዚአብሔር የተተወ መስሎ ተሰምቶት ነበር፤ ክርስቶስ ደግሞ የእኛን ቦታ በመያዝ የዚያን የመተውን ስሜት ተቀበለ። አራተኛ፣ አንዳንድ አባቶች ይህንን ቃል ሰይጣንን ለማታለል (ለአቅርቦተ ሰይጣን) የተነገረ እንደሆነ ይተረጉማሉ። ሰይጣን ጌታችንን ከልደቱ ጀምሮ ማንነቱን በትክክል አላወቀውም ነበር። አንዳንዴ አምላክ መስሎት ይፈራል፣ አንዳንዴ ደግሞ ሰው መስሎት ሊፈትን ይቀርባል። ጌታችን “አምላኬ አምላኬ ለምን ተውኸኝ” ሲል፣ ሰይጣን እርሱን ሌላ አምላክ እንደተወው ሰው ወይም እንደ ቀድሞ ነቢያት አድርጎ እንዲያስብ አስቻለው። በዚህም ሊያጠፋው ሞትን ይዞ ቀረበ። ጌታችን ግን በሞቱ ሞትን ድል በመንሳት፣ ሰይጣንን አስሮ፣ በሲኦል የነበሩትን ምርኮኞች ነጻ አወጣ (ቆላ. 2:14-15)። ስለዚህ ያ ጩኸት ሰይጣንን ወደ መስቀሉ ስር አቅርቦ ለማሰር ከተጠቀመባቸው መንገዶች አንዱ ነበር። በማጠቃለያም፣ ጌታችን “አምላኬ አምላኬ ለምን ተውኸኝ” ሲል የተናገረው፡-

• የትንቢት ቃልን ለመፈጸም (መዝ. 22:1).
• የሰውን ሥቃይና መከራ ፍጹም በሆነ መንገድ መቀበሉን ለማሳየት።
• ስለ አዳም ተገብቶ የሰው ልጅ የመተውን ስሜት መወከሉን ለማሳየት።
• ሰይጣንን ለማታለልና ድል ለመንሳት ነበር። ይህ ቃል የክርስቶስን ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው የመሆን ምሥጢር የሚያሳይ እንጂ አምላክነቱን የሚክድ አይደለም። እርሱ ፍጹም አምላክ ነውና የዘላለም ሕይወት ይሰጣል፤ ፍጹም ሰው ነውና ደግሞ ሞትን ቀምሷል፤ ሞትን ድል ነስቷል። ሁለት ጊዜ “አምላኬ” ማለቱ ደግሞ ነፍስንና ሥጋን፣ ወይም አይሁድንና አሕዛብን፣ ወይም ጻድቃንንና ኃጢአተኞችን ለመካስ መምጣቱን ያመለክታል ብለው አንዳንድ አባቶች ይተረጉማሉ።

ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሞትን ድል አድርጎ ከተነሳ በኋላ ለመግደላዊት ማርያም የተናገረው ይህ ቃል “ወደ አባቴ፣ ወደ አባታችሁ፣ ወደ አምላኬ፣ ወደ አምላካችሁም አርጋለሁ” የሚለው፣ አንዳንዶች የክርስቶስን አምላክነት የሚጠራጠሩበት ምክንያት ሆኖ አገልግሏል። “ወደ አምላኬ” ማለቱ እርሱም ሌላ አምላክ ያለው ፍጡር ነው የሚል የተሳሳተ ግንዛቤ እንዲፈጠር አድርጓል። ነገር ግን ይህንን ቃል በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ አስተምህሮና በቅዱሳት መጻሕፍት አውድ መረዳት ያስፈልጋል። ጌታችን ይህንን የተናገረው የእርሱን ማንነት በሁለት መልኩ ለመግለጽ ነው። በመጀመሪያ፣ “ወደ አባቴ፣ ወደ አባታችሁ” በማለት፣ እርሱንና ደቀ መዛሙርቱን (ምእመናንን) በተለያየ ደረጃ ከአብ ጋር ያላቸውን ግንኙነት ገልጿል። “ወደ አባቴ” ያለው፣ እርሱ የባሕርይ አብ የሆነው የአብ የዘላለም ልጅ፣ በባሕርይ ከአብ ጋር አንድ መሆኑን ለመግለጽ ነው። ወልድ ከዘላለም ከአብ የተወለደ፣ በባሕርይ እኩል የሆነ የመለኮት አካል ነው። “ወደ አባታችሁ” ያለው ደግሞ፣ አብ የሰው ልጆች በልጅነት ጸጋ አባት መሆኑን ለመግለጽ ነው። እኛ በአዳም በኃጢአት ከእግዚአብሔር ተለይተን የባርነት መንፈስ ይዞን ነበር። ጌታችን በመስቀል ላይ ባደረገው የቤዛነት ሥራና በጥምቀት ምሥጢር አማካኝነት፣ የእግዚአብሔር ልጆች እንድንሆን አድርጎናል። ስለዚህ እርሱ በባሕርይ ልጅ፣ እኛ ደግሞ በጸጋ ልጅ። ይህንን ልዩነት ለመግለጽ ነው “ወደ አባታችን” ብሎ በአንድነት ሳይሆን “ወደ አባቴና ወደ አባታችሁ” ያለው። በሁለተኛ ደረጃ፣ “ወደ አምላኬ፣ ወደ አምላካችሁም” በማለት፣ በክርስቶስ የተዋሐዱትን ሁለት ባሕርያት (መለኮትና ትስብዕት) አስመልክቶ ተናገረ። “ወደ አምላኬ” ያለው፣ በተዋሕዶ ለነሳውና ፈጽሞ ላላስቀረው የሰውነት ባሕርይ ተናገረ። የመለኮት ባሕርይ ፈጣሪ ሲሆን፣ የትስብዕት ባሕርይ ፍጡር ነው። ምንም እንኳ ሁለቱ ባሕርያት በተዋሕዶ አንድ ቢሆኑም፣ እያንዳንዱ ባሕርይ የራሱ ባሕርያት አሉት። ስለዚህ ጌታችን ሰው በመሆኑ፣ የሰውነት ባሕርይ ደግሞ ፈጣሪ የሆነው አምላክ አለውና፣ ለዚያ ለነሳው የሰውነት ባሕርይው ሲል “ወደ አምላኬ” አለ። አንድም ይህ የሚያሳየው፣ ከተዋሕዶ በኋላም የሰውነቱ ባሕርይ ፈጣሪው አምላክ እንዳለው ነው። “ወደ አምላካችሁ” ያለው ደግሞ፣ አብ የሰው ልጆች ሁሉ ፈጣሪና አምላክ መሆኑን ለመግለጽ ነው። በጥንተ ተፈጥሮ ሁላችንንም የፈጠረን እርሱ ነው። ይህ ንግግር ጌታችን ከተነሳ በኋላም ቢሆን ፍጹም ሰው መሆኑን የሚያሳይ ነው። ከተዋሕዶ በኋላ የሰውነቱ ባሕርይ ለቅጽበት እንኳ ከመለኮት እንዳልተለየ ያስረዳናል። አምላክ የሆነው ቃል፣ የነሳውን ሥጋና ነፍስ ከትንሣኤ በኋላም ይዟል፤ በዚያም ሥጋ ወደ ሰማይ ዐርጓል። ሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን ይህንን ቃል ሲተረጉሙ፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “...ሰው የሆነ እርሱ እግዚአብሔር ቃል አስቀድሞ አቡየ ብሎ ከዚህ በኋላ አምላኪየ አለ እንጂ፡፡…ከእኔ ጋር አንድ አካል አንድ ባሕርይ ላደረግኹት ለሥጋ ሥርዓት እንደሚገባ እንዲህ አባቴን አምላኪየ ብዬ ጠራሁት ይላል” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ 68:12-13) በማለት፣ “ወደ አምላኬ” ማለቱን ለተዋሐደው ሰውነት እንደተናገረው ያስረዳል። ቅዱስ ኤጲፋንዮስም “የባሕርይ ልጁ ስለሆነ አቡየ (አባቴ) አለ፤ ለደቀመዛሙርቱ ስለሰጣቸው ልጅነትም አቡክሙ (አባታችሁ) አለ፤ ባሕርየ ትስብእትን ስለሚመስል ባሕርየ አርድእት አምላኪየ አለ ይኸውም ፈጣሪያችሁ ማለት ነው” (ሃይማኖተ አበው ዘቅዱስ ኤጲፋንዮስ 54:8) በማለት ተመሳሳይ ትርጓሜ ይሰጣል። ስለዚህ ጌታችን “ወደ አባቴ፣ ወደ አባታችሁ፣ ወደ አምላኬ፣ ወደ አምላካችሁም አርጋለሁ” ማለቱ፣ የእርሱን ልዩ የባሕርይ ልጅነትና አምላክነት፣ የሰውን ልጅ ደግሞ በጸጋ ያገኘውን ልጅነትና ፍጡርነት የሚገልጽ እንጂ፣ እርሱ ፍጡር መሆኑን የሚያሳይ አይደለም። በተዋሕዶ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው መሆኑን የሚያረጋግጥ ንግግር ነው።

በዕብራውያን መልእክት ምዕራፍ 7 ቁጥር 25 ላይ “ስለ እነርሱም ሊያማልድ ዘወትር በሕይወት ይኖራልና” የሚለው ኃይለ ቃል፣ በብዙ የአማርኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሞች ላይ ይገኛል። ይህ አገላለጽ የክርስቶስን የድኅነት ሥራ በተመለከተ በተለይም በእርሱና በሌሎች አማላጆች መካከል ያለውን ልዩነት በተመለከተ አንዳንድ ግርታዎችን ሊፈጥር ይችላል። ነገር ግን የዚህን ክፍል ትክክለኛ ትርጉም በግዕዙ መጽሐፍ ቅዱስና በቤተ ክርስቲያን ትርጓሜ መሠረት መረዳት ያስፈልጋል። የዕብራውያን መልእክት ዓላማ የብሉይ ኪዳን ክህነትና መሥዋዕት ከሐዲስ ኪዳን ክህነትና መሥዋዕት ጋር ሲነፃፀር የክርስቶስ ክህነትና መሥዋዕት እጅግ የላቀ፣ ፍጹምና ዘላለማዊ መሆኑን ለማስረዳት ነው። በብሉይ ኪዳን ካህናት የሚሞቱ ስለነበር ብዙ ካህናት ነበሩ፤ የሚያቀርቡት መሥዋዕትም የኃጢአትን ዕዳ ፈጽሞ የማያስተሰርይ ስለነበር ደጋግመው መሥዋዕት ያቀርቡ ነበር። “እርሱ ግን ለዘለዓለም ይኖራልና ክህነቱ አያልፍም። ስለዚህም ደግሞ በእርሱ ወደ እግዚአብሔር የሚቀርቡትን ፈጽሞ ሊያድናቸው ይችላል፤ ዘወትር ስለ እነርሱ ሕያው ነውና ያስታርቃቸዋል” (ዕብ. 7:24-25 - በ1960ዎቹ የታተመው ትርጉም)። እዚህ ላይ በብዙ ትርጉሞች ላይ “ሊያማልድ” የሚለው ቃል፣ በግዕዙና በሌሎች ጥንታውያን ትርጉሞች እንዲሁም በ1960ዎቹ በአማርኛ በተተረጎመው መጽሐፍ ቅዱስ ላይ “ያስታርቃቸዋል” የሚል ትርጉም እንዳለው እንመለከታለን። (ዲያፓንቶስ ዞን ኤይስ ቶ ኢንቲንካነይን ሂፐር አውቶን) የሚለው የግሪክ ቃል ማለት “ለመገናኘት፣ ለመማለድ፣ ለመገናኘት፣ ለማስታረቅ፣ ለመጠየቅ” የሚሉ ትርጉሞች አሉት። የቃሉ አጠቃቀም ግን እንደ አውዱ ይለያያል። በዕብራውያን 7:25 አውድ ውስጥ፣ የክርስቶስ ክህነት ዘላለማዊ መሆኑንና በዚያ ዘላለማዊ ክህነት አማካኝነት ሰዎችን ፈጽሞ ማዳን እንደሚችል ለመግለጽ ጥቅም ላይ ውሏል። ክርስቶስ የሚያስታርቀው ራሱን አንድ ጊዜ ፍጹም መሥዋዕት አድርጎ በማቅረብ ነው። “ኃጢአትን ለማጥፋት አንድ ጊዜ ብቻ በዘመናት ፍጻሜ ተገልጦአልና” (ዕብ. 9:26)። እርሱ “አንድ ጊዜ ያቀረበው የመሥዋዕት ሁሉ ኃጢአት ፈጽሞ ያነጻል” (ዕብ. 10:12-14)። ስለዚህ የክርስቶስ ሥራ አንድ ጊዜ ተፈጽሞ ለዘላለም የሚሠራ ነው። እርሱ አሁንም ደጋግሞ መሥዋዕት አያቀርብም ወይም ደጋግሞ አይማልድም። ታዲያ “ዘወትር በሕይወት ይኖራልና ያስታርቃቸዋል” ማለት ምን ማለት ነው? ይህ የሚያሳየው የክርስቶስ የክህነት ሥራና የመሥዋዕቱ ኃይል ዘላለማዊና የማያቋርጥ መሆኑን ነው። እርሱ አሁን በሕይወት ስላለና በሰማይ በክብሩ ስላለ፣ አንድ ጊዜ የሠራው የድኅነት ሥራ አሁንም ድረስ ይሠራል። ሰዎች በእርሱ አምነው ወደ እግዚአብሔር ሲቀርቡ፣ በዚያ በአንድ ጊዜ በተሠራው የቤዛነት ሥራ አማካኝነት ይታረቃሉ፣ ድኅነትንም ያገኛሉ። የክርስቶስ ዘላለማዊ ሕይወት፣ የክህነቱና የመሥዋዕቱ ኃይል ዘላለማዊነት መገለጫ ነው። እርሱ ዘወትር “ያስታርቀናል” ሲባል፣ አንድ ጊዜ ያመጣው እርቅ ዘወትር ለሚያምኑት ሁሉ ክፍት መሆኑን፣ የዚያም እርቅ ባለቤት እርሱ መሆኑን ነው። በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜ፣ ይህ ክፍል የሚያተኩረው በክርስቶስ ዘላለማዊ ክህነትና ፍጹም የመዳን ኃይል ላይ ነው። እርሱ አሁንም በየቀኑ በአብ ዘንድ ስለ እኛ የሚማልድ (ለምሳሌ እንደ ቅዱሳን) ሳይሆን፣ አንድ ጊዜ በሠራው የቤዛነት ሥራ አማካኝነት፣ ወደ እርሱ የሚመጡትን ፈጽሞ ማዳን የሚችል መሆኑን ነው። አባቶቻችን ይህንን ክፍል ሲተረጉሙ፣ የክርስቶስ የማስታረቅ ሥራው ዘላለማዊ ፍሬ እንዳለው፣ እርሱም ይህንን ፍሬ ለዘለዓለም በሕይወት በመኖሩ እንደሚያስገኝ ይገልጻሉ። ስለዚህ “ሊያማልድ ዘወትር በሕይወት ይኖራልና” የሚለው አገላለጽ፣ ክርስቶስ የድኅነት ሥራው ዘላለማዊ እንደሆነ፣ ያም ሥራ የሚሠራው እርሱ ራሱ ዘወትር ሕያው ስለሆነ መሆኑን የሚያሳይ እንጂ፣ በየጊዜው አብን ስለ እኛ ምሕረት የሚለምን አማላጅ መሆኑን የሚገልጽ አይደለም።

በሮሜ መልእክት ምዕራፍ 8 ቁጥር 34 ላይ “የሞተው ይልቁንም ከሙታን ተለይቶ የተነሣው በእግዚአብሔርም ቀኝ የተቀመጠው ደግሞ ስለ እኛ የሚማልደው ክርስቶስ ኢየሱስ ነው” የሚለው ቃል፣ ልክ እንደ ዕብራውያን 7:25፣ በአንዳንድ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሞች “የሚማልደው” በሚል ተተርጉሞ ይገኛል። ይህ ደግሞ ጌታችን አሁንም ድረስ አብን ስለ እኛ ምሕረት የሚለምን አማላጅ ነው የሚል የተሳሳተ ግንዛቤ እንዲፈጠር አድርጓል። ሆኖም ይህንን ኃይለ ቃል በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜና በቅዱሳት መጻሕፍት አውድ መረዳት የሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስን እውነተኛ ሃሳብ ለመረዳት ወሳኝ ነው። የዚህ ንባብ ትክክለኛ ትርጉም “የሚማልደው” ሳይሆን “የሚፈርደው” ወይም “የሚሟገተው” (ለእኛ ሲል የሚከራከረው) የሚል ነው። በ1946 እና በ2000 ዓ.ም በታተሙት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሞች ላይ “ስለ እኛ የሚፈርደው” ወይም በግዕዙ “ወይትዋቀሥ በእንቲአነ” (የሚከራከርልን/የሚሟገትልን) ተብሎ ተተርጉሟል። ይህ ትርጉም የሐዋርያውን መልእክት አውድ የሚገልጽ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በሮሜ መልእክት ምዕራፍ 8 ከቁጥር 31 እስከ 39 ባለው ክፍል ውስጥ የሚያስተምረው ስለ አማኞች፣ በተለይም ስለ ሰማዕታት የሚገጥማቸውን መከራ ነው። ይህ የመከራና የሰማዕትነት አውድ ነው። ሐዋርያው “እንግዲህ ስለ እነዚህ ነገሮች ምን እንላለን? እግዚአብሔር ከእኛ ጋር ከሆነ ማን ይቃወመናል?” (ሮሜ. 8:31) ብሎ ይጠይቃል። ከዚያም በእግዚአብሔር የተመረጡትንና መከራን ስለ ስሙ የተቀበሉትን ማን ሊኮንና ማን ሊቃወማቸው እንደሚችል ይጠይቅና መልሱን ይሰጣል። “እግዚአብሔር የመረጣቸውን የሚከሳቸው ማን ነው? የሚያጸድቅ እግዚአብሔር ነው፤ የሚኮንንስ ማን ነው? የሞተው ይልቁንም ከሙታን ተለይቶ የተነሣው በእግዚአብሔርም ቀኝ የተቀመጠው ደግሞ ስለ እኛ የሚከራከረው (ወይም የሚፈርደው) ኢየሱስ ክርስቶስ ነው” (ሮሜ. 8:33-34)። በዚህ አውድ፣ ቅዱስ ጳውሎስ የሚያስረዳው፣ አማኞች (ሰማዕታትም ጭምር) ስለ ስሙ በሚደርስባቸው መከራና ክስ፣ ክርስቶስ የሚፈርድላቸውና የሚከራከርላቸው መሆኑን ነው። እርሱ በመስቀል ላይ ሞቶ፣ ተነሥቶ፣ በአብ ቀኝ የተቀመጠው፣ ስለ እኛ ሊፈርድልንና ሊሟገትልን ነው። በራዕይ መጽሐፍ፣ ከመሠዊያው በታች ስለ እግዚአብሔር ቃል የታረዱት የሰማዕታት ነፍሳት “እስከ መቼ ድረስ አትፈርድም? ስለ ደማችንስ በምድር በሚኖሩት ላይ እስከ መቼ አትበቀልም?” (ራዕይ 6:9-10) በማለት ለክርስቶስ ሲጮኹ እናያለን። ሰማዕታቱ የሚጠብቁት አማላጅን ሳይሆን ፈራጅን ነው። በተጨማሪም፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ “በዚያን ቀን በስሜ ትለምናላችሁ፤ እኔም ስለ እናንተ አብን እንድለምን የምላችሁ አይደለሁም፤” (ዮሐ. 16:26) በማለት፣ እርሱ በአብና በሰው መካከል ሆኖ አብን ስለ እኛ የሚለምን አማላጅ እንዳልሆነ በግልጽ ተናግሯል። እርሱ ራሱ ፍጹም አምላክ በመሆኑ፣ ከአብ ጋር እኩል ነው። ፍርድን ሁሉ አብ ለወልድ እንደሰጠው (ዮሐ. 5:22)፣ ወልድም ሰዎችን በሥራቸው ሁሉ የሚፈርድ መሆኑን “አብ ሙታንን እንደሚያነሳ ሕይወትም እንደሚሰጣቸው፥ እንዲሁ ወልድ ደግሞ ለሚወዳቸው ሕይወትን ይሰጣቸዋል” (ዮሐ. 5:21) በማለት ተናግሯል። ስለዚህ፣ በሮሜ. 8:34 ላይ ያለው “የሚማልደው” የሚለው ትርጉም ትክክል አይደለም። ትክክለኛው “የሚፈርደው” ወይም “የሚከራከርልን/የሚሟገትልን” የሚል ነው። ይህ የሚያሳየው ክርስቶስ የሰማዕታትና የጽድቅ መከራ የተቀበሉ ሁሉ ፈራጅ፣ ደጋፊና ወካይ መሆኑን እንጂ፣ እርሱ ራሱ ፍጡር ሆኖ በአብ ፊት ስለ እኛ የሚለምን አማላጅ መሆኑን አይደለም። የቤተ ክርስቲያን መተርጉማንና ሊቃውንት ይህንን ሲያብራሩ፣ የክርስቶስ ሥራ የቤዛነት ሥራ እንጂ የአማላጅነት (የምልጃ) ሥራ አይደለም።

ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ በመጀመሪያ መልእክቱ ምዕራፍ 2 ቁጥር 1 ላይ “ማንም ኃጢአትን ቢያደርግ ከአብ ዘንድ ጠበቃ አለን፥ እርሱም ጻድቅ የሆነ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው” የሚል ቃል ጽፏል። ይህ ጥቅስ በተለይ የኢየሱስ ክርስቶስን አማላጅነት ለመግለጽ በብዙዎች ዘንድ ይጠቀሳል። ሆኖም የዚህን ኃይለ ቃል ትክክለኛ ትርጉም በግዕዝ መጽሐፍ ቅዱስና በቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት መረዳት ወሳኝ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በ2000 ዓ.ም ባሳተመችው የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ (ከግዕዝ ተተርጉሞ) ላይ፣ የ1ዮሐ. 2:1 ንባብ ሲተረጎም “... የሚበድልም ቢኖር ከአብ ዘንድ ጰራቅሊጦስ አለን፥ ኢየሱስ ክርስቶስም ኃጢአታችንን ያስተሠርይልን ዘንድ ጻድቅ ነው፤” ይላል። እዚህ ላይ “ጠበቃ” ለሚለው ቃል በግዕዙ “ጰራቅሊጦስ” የሚል ቃል ተጠቅሷል። ይህ ቃል በዮሐንስ ወንጌልና መልእክታት፣ መንፈስ ቅዱስን ለመግለጽ በሰፊው ጥቅም ላይ ውሏል (ዮሐ. 14:16, 26፤ 15:26፤ 16:7)። ጰራቅሊጦስ ማለት “አጽናኝ፣ ረዳት፣ አማካሪ፣ ከሳሽን የሚከራከር” የሚሉ ትርጉሞች አሉት። በዚህ አውድ፣ ቅዱስ ዮሐንስ ስለ ኃጢአት ሥርየት እየተናገረ ነው። “ልጆቼ ሆይ፥ እንዳትበድሉ ይህን እጽፍላችኋለሁ” (1ዮሐ. 2:1) በማለት ማስጠንቀቂያ ይሰጣል። ነገር ግን ሰው በድሎ ቢወድቅ፣ ተስፋ መቁረጥ እንደሌለበትና የኃጢአት ሥርየት መንገድ እንዳለ ሲገልጽ፣ “የሚበድልም ቢኖር ከአብ ዘንድ ጰራቅሊጦስ አለን” ይላል። ይህ የሚያመለክተው፣ ንስሐ ገብቶ ለኃጢአት ሥርየት የሚቀርብ ሰው፣ መንፈስ ቅዱስ ረዳቱና አጽናኙ እንደሆነ ነው። መንፈስ ቅዱስ በንስሐ ሕይወት ይረዳናል፣ ወደ እውነት ይመራናል፣ ከአብ ጋር ያለንን ግንኙነት ያድሳል (ዮሐ. 14:26)። ከዚያም “እርሱም ጻድቅ የሆነ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው፤” ይላል። ይህ ክፍል ሁለት ትርጉም አለው። የመጀመሪያው፣ መንፈስ ቅዱስን ከአብ የሚልክልን ጻድቅ የሆነው ኢየሱስ ክርስቶስ ነው ማለት ሊሆን ይችላል። ሁለተኛው ደግሞ፣ ኃጢአታችንን የሚያስተሰርይልን (የኃጢአት ማስተሰርያ የሆነው) ጻድቅ የሆነው ኢየሱስ ክርስቶስ ነው ማለት ነው። “እርሱም የኃጢአታችን ማስተሰረያ ነው…” (1ዮሐ. 2:2) በማለት ሐዋርያው በሚቀጥለው ቁጥር ያስረዳል። ስለዚህ፣ 1ዮሐ. 2:1 በትክክል ሲተረጎም፣ ማንም ሰው በኃጢአት ቢወድቅ፣ ንስሐ ከገባ፣ መንፈስ ቅዱስ ረዳቱና አጽናኙ ሆኖ ከአብ ጋር ያስታርቀዋል፣ ያም የኃጢአት ሥርየት የሚገኘው በክርስቶስ የቤዛነት ሥራ አማካኝነት ነው። “ጠበቃ” የሚለው ቃል፣ መንፈስ ቅዱስ በክርስትና ሕይወት የሚሰጠውን ረድኤትና የምልጃ አገልግሎት (በሮሜ 8:26 ላይ መንፈስ ቅዱስ በግ groanታ ስለ እኛ ይማልዳል የሚለውን አስታውስ) ሊያመለክት ይችላል፤ ነገር ግን ይህንን ጥቅስ ብቻ ይዞ ክርስቶስ ራሱ በአብ ፊት ስለ እኛ የሚማልድ አማላጅ ነው ማለት የኦርቶዶክስ አስተምህሮ አይደለም። የክርስቶስ ሥራ የቤዛነትና የማስታረቅ ሥራ እንጂ የመለመን አይደለም። እርሱ ራሱ አምላክ ነው። “በዚያን ቀን በስሜ ትለምናላችሁ፤ እኔም ስለ እናንተ አብን እንድለምን የምላችሁ አይደለሁም፤ አብ ራሱ ይወዳችኋልና...” (ዮሐ. 16:26-27) በማለት ጌታችን ራሱ አስረድቷል። ስለዚህ 1ዮሐ. 2:1 የሚያስረዳው የኃጢአት ሥርየት መንገድ በክርስቶስ ቤዛነትና በመንፈስ ቅዱስ ረድኤት አማካኝነት መሆኑን እንጂ፣ ክርስቶስ በአብ ፊት አማላጅ መሆኑን አይደለም።

ይህ ጥቅስ የወልድን ከአብ ጋር ያለውን እኩልነት ይቃረናል? ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለደቀ መዛሙርቱ ሲናገር “...የምትወዱኝ ከሆነ እኔ ወደ አብ እሄዳለሁ ብዬ ስለ ተናገርሁ ደስ ባላችሁ ነበር፤ አብ ከእኔ ይበልጣልና” (ዮሐ. 14:28) ብሏል። ይህ ቃል አንዳንድ ጊዜ የክርስቶስን አምላክነት ወይም ከአብ ጋር ያለውን እኩልነት ለመካድ እንደ ማረጋገጫነት ይጠቀሳል። ሆኖም ይህንን ቃል በቅዱሳት መጻሕፍት አውድና በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜ መረዳት ስህተትን ያስወግዳል። ይህ ቃል የወልድን ከአብ ጋር ያለውን የባሕርይ እኩልነት ፈጽሞ አይቃረንም። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የቅድስት ሥላሴን እምነት ስታስተምር፣ አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ ሦስት አካላት ሲሆኑ፣ በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በዘላለማዊነት ፍጹም አንድ አምላክ መሆናቸውን ታስተምራለች። ወልድ በባሕርይ ከአብ ጋር እኩል ነው። “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ. 10:30) በማለት ጌታችን ራሱ ተናግሯል። ታዲያ “አብ ከእኔ ይበልጣል” ሲል ምን ማለቱ ነው? ይህንን የተናገረው በባሕርይ አምላክነቱ ሳይሆን፣ የሰውን ባሕርይ በመዋሐዱ ምክንያት ነው። ጌታችን የሰውን ባሕርይ ሲወስድ ራሱን ዝቅ አድርጓል (ፊልጵ. 2:7)። ሰውነት ደግሞ እንደ መለኮት ሁሉን ቻይ፣ ዘላለማዊ ወይም የማይሰቃይ አይደለም። የሰውነት ባሕርይ ውሱን ነው፣ ለህማም፣ ለሞት፣ ለድካም የተገዛ ነው። አብ ግን ይህ የሰውነት ባሕርይ የለውም። ሥቃይን አያውቅም፣ ሞትን አያውቅም፣ አይደክምም። በዚህ ምክንያት፣ ጌታችን በነሳው የሰውነት ባሕርይው ምክንያት ከአብ “ያነሰ” ወይም በሆነ መንገድ “የበታች” መስሎ በመታየቱ፣ በዚህ አኳያ “አብ ከእኔ ይበልጣል” አለ። እርሱ ወደ አብ የሚሄደው፣ ማለትም የሰውነት ባሕርዩን በክብር ከፍ አድርጎ ወደ ቀድሞ ክብሩ የሚመለሰው በመሆኑ፣ ያ ደግሞ ከመከራ ነጻ መሆን ስለሆነ፣ “ወደ አባቴ መሄዴ መልካም ነው፤ እሱ ዘንድ መከራ የለም” በሚል ስሜት ተናገረው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን ሲያብራራ “ነገር ግን በእግዚአብሔር ጸጋ ስለ ሰው ሁሉ ሞትን ይቀምስ ዘንድ፥ ከመላእክት ይልቅ በጥቂት አንሶ የነበረውን ኢየሱስን ከሞት መከራ የተነሣ የክብርና የምስጋናን ዘውድ ተጭኖ እናየዋለን” (ዕብ. 2:9) ብሏል። ክርስቶስ ሰው በመሆኑ ከመላእክት “አንሶ” ነበር፤ ይህ የሚያሳየው በሰውነቱ ራሱን ዝቅ ማድረጉን ነው። አብ ግን አልተዋሐደም፣ ስለዚህ ይህንን ዝቅጠት አያውቅም። በዚህ አኳያ ነው አብ “የበለጠው”። ቅዱስ ጳውሎስ በፊልጵስዩስ መልእክት “እርሱ የእግዚአብሔር መልክ ሲሆን ከእግዚአብሔር ጋር መተካከልን መቀማት እንደሚገባ አላሰበም፥ ነገር ግን የባሪያን መልክ ይዞ በሰውም አምሳል ሆኖ ራሱን ባዶ አደረገ፤ ራሱንም አዋረደ፥ እስከ ሞትም ድረስ፥ አዎን የመስቀል ሞትም ድረስ ታዘዘ” (ፊልጵ. 2:6-8) በማለት የክርስቶስ ራሱን ዝቅ ማድረጉን ይገልጻል። ይህ ዝቅጠት የተፈጸመው አምላክነቱን ትቶ ሳይሆን የሰውነት ባሕርይን በመዋሐድ ነው። ስለዚህ ጌታችን “አብ ከእኔ ይበልጣል” ሲል የተናገረው በባሕርይ አምላክነቱ ከአብ እንደሚያንስ ለመግለጽ ሳይሆን፣ በነሳው የሰውነት ባሕርይው ምክንያት በውሱንነትና በመከራ መቀበል ከአብ ጋር ያለውን ልዩነት ለመግለጽ ነው። ይህ ቃል የወልድን ከአብ ጋር ያለውን የባሕርይ እኩልነት ፈጽሞ አይቃረንም። እርሱ ፍጹም አምላክ ነውና ከአብ ጋር እኩል ነው፤ ፍጹም ሰው ነውና ደግሞ የሰውነትን ገደብ ተቀብሏል።

ከአምላክነቱ ጋር እንዴት ይስማማል? ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በቆሮንቶስ ሰዎች መልእክቱ ላይ ስለ ሥርዓት ሲያስተምር “ነገር ግን የወንድ ሁሉ ራስ ክርስቶስ፥ የሴትም ራስ ወንድ፥ የክርስቶስም ራስ እግዚአብሔር እንደ ሆነ ልታውቁ እወዳለሁ” (1ቆሮ. 11:3) ብሏል። ይህ ሐረግ በተለይ “የክርስቶስም ራስ እግዚአብሔር እንደ ሆነ” የሚለው፣ አንዳንድ ጊዜ የክርስቶስን ከአብ እንደሚያንስ ወይም እንደ የበታችነት ለማሳየት ይጠቀሳል። ነገር ግን ይህንን ቃል በኦርቶዶክሳዊት ትውፊትና በቅዱሳት መጻሕፍት አውድ መረዳት እጅግ አስፈላጊ ነው። ይህ ቃል የክርስቶስን ፍጹም አምላክነት አይቃረንም። ሐዋርያው በዚህ ክፍል ውስጥ ስለ ሥልጣን ተዋረድ እና ስለ መገኛ እየተናገረ ነው። “ራስ” የሚለው ቃል እዚህ ላይ በሁለት መንገድ ተተርጉሟል—አንደኛ ሥልጣን ወይም ገዥ ማለት ሲሆን፣ ሁለተኛ ደግሞ መገኛ ወይም ምንጭ ማለት ነው። አውዱ ሁለቱንም ሊያመለክት ቢችልም፣ ብዙውን ጊዜ ግንኙነቱንና መገኛውን ለመግለጽ ጥቅም ላይ ውሏል። “የወንድ ሁሉ ራስ ክርስቶስ ነው” ሲል፣ ክርስቶስ በሁሉም ወንዶች ላይ ሥልጣን ያለው መሆኑንና የመዳናቸው ምንጭ መሆኑን ያመለክታል። “የሴትም ራስ ወንድ ነው” ሲል፣ ሴት የተገኘችው ከወንድ መሆኑን ያመለክታል። “እግዚአብሔር አምላክም በአዳም ከባድ እንቅልፍን ጣለበት፥ አንቀላፋም፤ ከጎኑም አንዲት አጥንትን ወስዶ ስፍራውን በሥጋ ዘጋው” (ዘፍ. 2:21)። ሔዋን ከአዳም አጥንት የተሠራች ስለሆነች፣ መገኛዋ አዳም ነው። ወንድ የሴት ራስ የተባለው የመገኛዋ ምንጭ ስለሆነ ነው። ይህ ማለት ሴት ከወንድ ታንሳለች ወይም የበታች ናት ማለት ሳይሆን፣ የመገኛዋን ምንጭ ያሳያል። በባሕርይ ሴትም እንደ ወንድ ሙሉ ሰው ነች። “የክርስቶስም ራስ እግዚአብሔር ነው” የሚለው ሐረግም በተመሳሳይ፣ የወልድ መገኛ አብ መሆኑን ያመለክታል። ወልድ ከዘላለም ከአብ የተወለደ ነው፤ “ከአብ ወጥቼ ወደ ዓለም መጥቻለሁ” (ዮሐ. 16:28)። አብ የወልድ መገኛ አባት ነው። ይህ ማለት ወልድ ከአብ ያንሳል ወይም ፍጡር ነው ማለት አይደለም። ልክ ሴት ከወንድ ብትገኝም በባሕርይ ግን ከእርሱ ጋር እኩል እንደሆነች፣ ወልድም ከአብ ቢወለድም በባሕርይ ግን ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር እኩል ነው። ሦስቱ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በዘላለማዊነት ፍጹም አንድ አምላክ ናቸው። ወልድ ፍጡር አይደለም፤ አልተፈጠረም፤ ተወልዷል እንጂ። ስለዚህ “የክርስቶስ ራስ እግዚአብሔር ነው” የሚለው ሐረግ የሚያስረዳው በሥላሴ ውስጥ ያለውን የአካላት ዝምድናና የወልድን መገኛ ከአብ መሆኑን እንጂ፣ የወልድን ከአብ የሚያንስ መሆኑን አይደለም። ይህ ቃል የጌታችንን ፍጹም አምላክነት ፈጽሞ አይቃረንም፤ ይልቁንም በሥላሴ ውስጥ ያለውን ልዩነትና አንድነት በትክክል ስንረዳው፣ የኦርቶዶክሳዊት ሥላሴ አስተምህሮ አካል ሆኖ እናገኘዋለን።

ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “አንድ እግዚአብሔር አለና በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ አለ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው” (1ጢሞ. 2:5) ብሏል። ይህ ጥቅስ የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ልዩ ሚና ለመግለጽ ይጠቀሳል። ታዲያ “መካከለኛ” መሆኑ ምን ማለት ነው? ይህ አገላለጽ የክርስቶስን ማንነትና የድኅነት ሥራ በተመለከተ በኦርቶዶክስ አስተምህሮ እንዴት ይተረጎማል? በቅዱሳት መጻሕፍት፣ በእግዚአብሔርና በሰው መካከል መካከለኛ የሚያስፈልገው በኃጢአት ምክንያት የተቋረጠውን ግንኙነት ለመመለስ ነው። ሰው በኃጢአት ከእግዚአብሔር ተለየ፤ በመካከላቸውም ገደል ተፈጠረ። ይህንን ግንኙነት ወደነበረበት ለመመለስ ደግሞ በሁለቱም ወገን የሆነ፣ የሁለቱንም ባሕርይ የያዘ አካል ያስፈልጋል። ቅዱስ ጳውሎስ “አንድ እግዚአብሔር አለና” በማለት ይጀምራል። ይህ የሚያመለክተው በአብ፣ በወልድ፣ በመንፈስ ቅዱስ በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በፈቃድ አንድ የሆነ አምላክ መኖሩን ነው። ከዚያም “በእግዚአብሔርና በሰውም መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ አለ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው” ይላል። እዚህ ላይ “መካከለኛ” መባሉ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክና ፍጹም ሰው በመሆን በሁለቱ ወገን በመቆሙ ነው። * እግዚአብሔር የሆነ፦ ጌታችን የባሕርይ አምላክ ነው። ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር በባሕርይ አንድ ነው። ስለዚህ የእግዚአብሔርን ወገን ይወክላል።

• ሰው የሆነ፦ ጌታችን የሰውን ባሕርይ ፍጹም በሆነ መንገድ ተዋሕዷል። “እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው” ተብሎ ተጽፏል። ከኃጢአት በቀር በሁሉም ነገር እንደ እኛ ነው። ስለዚህ የሰውን ወገን ይወክላል። በተዋሕዶ፣ እነዚህ ሁለት ባሕርያት በአንድ አካል አንድ ሆኑ። ስለዚህ ክርስቶስ በራሱ ማንነት እግዚአብሔርን ከሰው ጋር የሚያገናኝ ድልድይ ነው። እርሱ ብቻ ነው ይህንን ማድረግ የሚችለው፤ ምክንያቱም የሁለቱንም ባሕርይ ፍጹም በሆነ መንገድ የያዘ እርሱ ብቻ ነው። አብ መካከለኛ አይባልም፤ ምክንያቱም ፍጹም አምላክ ብቻ ነው እንጂ ሰው አልሆነም። መንፈስ ቅዱስም መካከለኛ አይባልም፤ ምክንያቱም ፍጹም አምላክ ብቻ ነው እንጂ ሰው አልሆነም። ወልድ ግን ፍጹም አምላክ ሆኖ ሳለ ፍጹም ሰው በመሆኑ “መካከለኛ” ተባለ። ይህ መካከለኛነት፣ የክርስቶስ የቤዛነት ሥራን የሚያመለክት ነው። “ራሱን ለሁሉ ቤዛ ሰጠ” (1ጢሞ. 2:6)። እርሱ ራሱ በመስቀል ላይ በመሞት፣ በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ያለውን የኃጢአት ግድግዳ አፈረሰ (ኤፌ. 2:14-16)። በእርሱ መሥዋዕትነት፣ የሰው ልጅ ከእግዚአብሔር ጋር ታረቀ። “ነገር ግን ሁሉ ከእግዚአብሔር ነው፥ እርሱም በኢየሱስ ክርስቶስ ከራሱ ጋር አስታረቀን...” (2ቆሮ. 5:18)። በሌላ አውድ ደግሞ፣ ክርስቶስ የሐዲስ ኪዳን መካከለኛ ነው (ዕብ. 9:15)። በብሉይ ኪዳን ሙሴ የእግዚአብሔርን ሕግ ለሕዝቡ በማስተላለፍ መካከለኛ እንደነበረ፣ ክርስቶስ ደግሞ በራሱ ደም የተመሠረተውን አዲስ ኪዳን ለሰው ልጆች ሁሉ ያመጣ መካከለኛ ነው። ስለዚህ 1ጢሞ. 2:5 ላይ “መካከለኛ” የሚለው ቃል የሚያመለክተው፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው በመሆን፣ በራሱ ማንነትና በቤዛነት ሥራው በእግዚአብሔርና በሰው መካከል እርቅን ያመጣ፣ የተቋረጠውን ግንኙነት የመለሰና የአዲስ ኪዳን ባለቤት መሆኑን ነው። እርሱ በአብና በሰው መካከል ሆኖ አብን ስለ እኛ የሚለምን አማላጅ ሳይሆን፣ ራሱ አምላክ ሆኖ ሰውን ወደ አብ ያቀረበ መካከለኛ ነው።

በሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 2 ቁጥር 32 ላይ ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ ሲናገር “ይህን ኢየሱስን እግዚአብሔር አስነሣው ለዚህም ነገር እኛ ሁላችን ምስክሮች ነን” ብሏል። ይህ ጥቅስ አንዳንድ ጊዜ የኢየሱስ ክርስቶስን አምላክነት ለመካድ ወይም እርሱ ራሱ የመነሣት ሥልጣን እንደሌለው፣ በአብ ሥልጣን ብቻ እንደተነሳ ለማሳየት ይጠቀሳል። ሆኖም ይህንን ቃል በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜና በቅዱሳት መጻሕፍት አውድ መረዳት ግድ ነው። ይህ ጥቅስ የክርስቶስን በራሱ የመነሣት ሥልጣን አይቃረንም፤ ይልቁንም የሥላሴን አንድነትና ሥራ ያሳያል። “እግዚአብሔር አስነሣው” ሲል እዚህ ላይ “እግዚአብሔር” የሚለው ቃል ቅድስት ሥላሴን በአንድነት የሚያመለክት አገላለጽ ነው። አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በፈቃድ አንድ ናቸው። ስለዚህ የሥላሴ ሥራ ሁሉ አንድ ነው። ወልድን ከሞት ያስነሳው፣ በአብ ፈቃድ፣ በገዛ ሥልጣኑ፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ነው። የትንሣኤው ሥራ የሦስቱ አካላት የጋራ ሥራ ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት ኢየሱስ ክርስቶስ በገዛ ሥልጣኑ እንደተነሳ በግልጽ ያስተምራሉ።

• “ኢየሱስም መልሶ እንዲህ አላቸው፦ ይህን ቤተ መቅደስ አፍርሱት፥ እኔም በሦስት ቀን አነሣዋለሁ” (ዮሐ. 2:19)። እዚህ ላይ ጌታችን የሚናገረው ስለ ሥጋው ቤተ መቅደስ መፍረስ (ሞት) እና እርሱ ራሱ በሦስተኛው ቀን ስለሚያነሣው ነው። ይህ የሚያሳየው በራሱ ሥልጣን የመነሣት ኃይል እንዳለው ነው።
• “ነፍሴን ደግሞ አነሣት ዘንድ አኖራታለሁ። እኔ በገዛ ፈቃዴ አኖራታለሁ እንጂ ከእኔ የሚወስዳት የለም። ላኖራት ሥልጣን አለኝ ደግሞም ላነሣት ሥልጣን አለኝ። ይህችን ትእዛዝ ከአባቴ ተቀበልሁ” (ዮሐ. 10:17-18)። በዚህ ክፍል ጌታችን ነፍሱን በገዛ ፈቃዱ እንደሚያኖር ( እንደሚሞት)፣ በገዛ ሥልጣኑም እንደሚያነሳት በግልጽ ይናገራል። ይህ ሥልጣን ከአብ የተሰጠው ቢሆንም፣ ያ ማለት ግን በራሱ የመነሣት ኃይል የለውም ማለት አይደለም። የአብና የወልድ ፈቃድና ሥልጣን አንድ ነው።
• “እርሱንም እግዚአብሔር የሞትን ሕመም አስፈትቶ አስነሣው፥ በእርሱም ተይዞ ይኖር ዘንድ አልቻለምና” (ሐዋ. 2:24)። እዚህ ላይም ቢሆን “እግዚአብሔር” የሚለው አገላለጽ ሥላሴን ሊያመለክት ይችላል። የሞትን ሥልጣን ድል መንሳት የሚችለው አምላክ ብቻ ነው። የሰው አካል በሞተ ጊዜ በራሱ ሊነሳ አይችልም። የክርስቶስ ሥጋ ከሞት የተነሳው በውስጡ ከነበረው መለኮታዊ ኃይል ነው። ስለዚህ ሐዋርያት “እግዚአብሔር አስነሣው” ሲሉ፣ የሥላሴን የጋራ ሥራና የክርስቶስን አምላክነት ነው የገለጹት። ኢየሱስ አምላክ በመሆኑ በገዛ ሥልጣኑ የመነሣት ኃይል አለው፤ ይህም ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ሥልጣን ጋር አንድ ነው። በኦርቶዶክሳዊት ትርጓሜ፣ የክርስቶስ ትንሣኤ በአንድ ጊዜ የሦስቱ አካላት ሥራ ነው። አብ ወልድን አስነሳው፣ ወልድ ራሱን አስነሳው፣ መንፈስ ቅዱስም እርሱን አስነሳው። ይህ የሥላሴ አንድነትና የሥራቸው አንድነት መገለጫ ነው። ስለዚህ ሐዋ. 2:32 ላይ “እግዚአብሔር አስነሣው” የሚለው ቃል ኢየሱስ በራሱ ሥልጣን እንዳልተነሳ አያሳይም፤ ይልቁንም የሥላሴ የጋራ ሥራ መሆኑንና የክርስቶስንም አምላካዊ የመነሣት ሥልጣን ያረጋግጣል።

በዮሐንስ ራዕይ መጽሐፍ ምዕራፍ 3 ቁጥር 14 ላይ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለሎዶቅያ ቤተ ክርስቲያን በላከው መልእክት ራሱን ሲገልጽ “አሜን፣ የታመነውና እውነተኛው ምስክር፣ በእግዚአብሔር ፍጥረት መጀመሪያ የነበረው እንዲህ ይላል” ብሏል። ይህ አገላለጽ አንዳንድ ወገኖች የኢየሱስ ክርስቶስን ፍጡርነት ለመግለጽ ይጠቀሙበታል። “ፍጥረት መጀመሪያ የነበረው” ማለት እርሱ የመጀመሪያው ፍጥረት ነው የሚል የተሳሳተ ትርጉም ይሰጡታል። ሆኖም ይህንን ሐረግ በኦርቶዶክሳዊ ትርጓሜና በቅዱሳት መጻሕፍት አውድ መረዳት አስፈላጊ ነው። ይህ ቃል የክርስቶስን ፍጡርነት ሳይሆን ፈጣሪነትና የዘላለም አምላክ መሆኑን ያሳያል። “በእግዚአብሔር ፍጥረት መጀመሪያ የነበረው” የሚለው አገላለጽ ትክክለኛ ትርጉም “የእግዚአብሔር ፍጥረት መጀመርያ (ምንጭ) የሆነው” ወይም “የእግዚአብሔር ፍጥረት ራስ (ባለቤት)” ማለት ነው። የሚለው ቃል መጀመሪያ፣ ምንጭ፣ ገዥ፣ ራስ፣ አለቃ የሚሉ ትርጉሞች አሉት። የአውዱንና የመጽሐፍ ቅዱስን አጠቃላይ አስተምህሮ ስንመለከት፣ እዚህ ላይ “መጀመሪያ” ወይም “ራስ” የሚለው ቃል የክርስቶስን ፈጣሪነትና በሁሉም ፍጥረት ላይ ሥልጣን ያለውን መሆኑን ለመግለጽ ጥቅም ላይ ውሏል። ቅዱሳት መጻሕፍት በግልጽ እንደሚያስተምሩት፣ ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ፈጣሪ ነው።

• “ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም” (ዮሐ. 1:3)። ሁሉም ነገር የተፈጠረው በክርስቶስ አማካኝነት ነው።
• “ዓለም በእርሱ ሆነ፥ ዓለምም አላወቀውም” (ዮሐ. 1:10)።
• “እርሱም የማይታየው አምላክ ምሳሌ፣ የሚታየውም የማይታየውም ሁሉ፥ ዙፋናት ቢሆኑ ወይም ጌትነት ወይም አለቅነት ወይም ሥልጣናት፥ በሰማይና በምድር ያሉት ሁሉ በእርሱ ተፈጠሩ፤ ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል። እርሱም ከሁሉ በፊት ነው፣ ሁሉ በእርሱም ጸንቶአል። እርሱም የሥጋው ማለትም የቤተ ክርስቲያን ራስ ነው። እርሱም የቀዳሚው ነው፣ ከሙታንም በኵር ነው፤ በሁሉ እርሱ እንዲቀዳደም” (ቆላ. 1:15-18)። ይህ ክፍል በግልጽ እንደሚያሳየው፣ ክርስቶስ የተፈጠረ ሳይሆን፣ ሁሉን የፈጠረ፣ ከሁሉ በፊት የነበረና ሁሉ በእርሱ የጸና ነው። እርሱ የፍጥረት ራስ ነው። ስለዚህ በራዕይ 3:14 ላይ “በእግዚአብሔር ፍጥረት መጀመሪያ የነበረው” የሚለው አገላለጽ የሚያመለክተው፣ ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔር የፍጥረት ሥራ ሁሉ መገኛ (ምንጭ)፣ ባለቤትና ገዥ መሆኑን ነው። እርሱ ራሱ የእግዚአብሔር የባሕርይ ልጅ፣ ፈጣሪ አምላክ በመሆኑ፣ ፍጥረታት ሁሉ በእርሱ ተጀምረዋል፣ በእርሱም ጸንተዋል። ይህ ቃል የክርስቶስን አምላክነትና በሁሉም ፍጥረት ላይ ያለውን የሥልጣን የበላይነት የሚያረጋግጥ ነው። ልክ ቆላስይስ 1:18 ላይ “የሥጋው ማለትም የቤተ ክርስቲያን ራስ ነው” ሲል ቤተ ክርስቲያን በእርሱ እንደተመሰረተችና በእርሱ ሥልጣን እንደምትመራ እንደሚያሳይ፣ ራዕይ 3:14 ላይ “የእግዚአብሔር ፍጥረት መጀመሪያ የነበረው” ሲልም፣ የፍጥረት ሁሉ መገኛና ራስ እርሱ መሆኑን ያሳያል።

ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በኤፌሶን መልእክቱ ምዕራፍ 4 ቁጥር 24 ላይ “በእግዚአብሔር ምሳሌ እውነተኛ ጽድቅና ቅድስና እንዲኖረው የተፈጠረውን አዲሱን ሰው ልበሱ” ብሏል። ይህ ጥቅስ የሰው ልጅ ክርስቲያናዊ ሕይወትን በሚኖርበት ጊዜ ሊኖረው ስለሚገባው ለውጥና አዲስ ማንነት ይናገራል። ታዲያ ይህ “በእግዚአብሔር ምሳሌ የተፈጠረው አዲሱ ሰው” የሚለው አገላለጽ ከጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ጋር እንዴት ይያያዛል? በመጀመሪያ ደረጃ፣ “በእግዚአብሔር ምሳሌ የተፈጠረው” ሲል፣ ይህ የሚያመለክተው የመጀመሪያውን አዳምን ነው። እግዚአብሔር ሰውን ሲፈጥር “ሰውን በመልካችን እንደምሳሌአችን እንፍጠር…” (ዘፍ. 1:26) ብሏል። ስለዚህ ሰው በመጀመሪያ የተፈጠረው በእግዚአብሔር አርአያና ምሳሌ ነው። ይህ አርአያነት የሞራል ንጽሕናን፣ ጽድቅን፣ ቅድስናን፣ የማመዛዘን ችሎታን፣ በእግዚአብሔር ላይ ሥልጣን የማግኘትን ያካትታል። ነገር ግን አዳም በኃጢአት ሲወድቅ፣ ይህንን የእግዚአብሔር ምሳሌነትና አርአያነት አበላሸው። ኃጢአት የሰውን ተፈጥሮ ጎዳው፤ ንጽሕናውንና ቅድስናውን አጣ። በዚህም ምክንያት የሰው ልጅ መንፈሳዊ ሞት ሞተ። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ እዚህ ላይ የሚናገረው “አዲሱን ሰው” ስለመልበስ ነው። ይህ አዲስ ሰው በኃጢአት የጎሰቆለውና ያረጀው የአዳም ባሕርይ ሳይሆን፣ በክርስቶስ አማካኝነት የታደሰውና አዲስ የሆነው ማንነት ነው። ይህ አዲስ ሰው የተፈጠረው (የታደሰው) ደግሞ “በእግዚአብሔር ምሳሌ እውነተኛ ጽድቅና ቅድስና እንዲኖረው” ነው። ይህም ማለት፣ የሰው ልጅ ወደ ቀድሞው፣ ከመውደቁ በፊት ወደ ነበረው፣ በእግዚአብሔር አርአያና ምሳሌ ወደ መኖር መመለሱ ነው። ይህ ሁሉ ከክርስቶስ ማንነት ጋር በቅርብ የተያያዘ ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “ሁለተኛው አዳም” ይባላል (1ቆሮ. 15:45)። የመጀመሪያው አዳም በኃጢአት ጥፋትንና ሞትን እንዳመጣ፣ ሁለተኛው አዳም ክርስቶስ ደግሞ በጽድቁና በሞቱ ሕይወትንና ድኅነትን አመጣ። ክርስቶስ ሰው የሆነው፣ የሰውን የተበላሸ ባሕርይ ተዋሕዶ፣ በራሱ ሕይወትና መሥዋዕትነት ያንን ባሕርይ ለማደስ ነው። እርሱ ራሱ ፍጹም የእግዚአብሔር ምሳሌ ነው። “እርሱም የማይታየው አምላክ ምሳሌ...” (ቆላ. 1:15)። እርሱ በራሱ ሕይወት ፍጹም ጽድቅንና ቅድስናን አሳይቷል። በክርስቶስ በማመንና በጥምቀት ምሥጢር፣ እኛ ከክርስቶስ ጋር እንተባበራለን፤ አሮጌው አዳም ከክርስቶስ ጋር በመስቀል ላይ ይሞታል፣ አዲሱ ሰው ደግሞ ከክርስቶስ ጋር ይነሳል (ሮሜ. 6:3-6)። “አሮጌውን ሰው ከሥራው ጋር ገፋችሁትና ፍጥረቱን በሚያውቀው ሰው እውቀት እንዲታደስ አዲሱን ሰው ለብሳችሁታልና” (ቆላ. 3:9-10)። ይህ አዲስ ሰው ክርስቶስ ነው። ስለዚህ “አዲሱን ሰው መልበስ” ማለት፣ የክርስቶስን ማንነት፣ እርሱ የገለጠውን ጽድቅና ቅድስና መኖር ማለት ነው። እርሱ በእኛ ውስጥ ሆኖ ያንን አዲስ ሕይወት ይኖራል። በማጠቃለያም፣ ኤፌሶን 4:24 ላይ “በእግዚአብሔር ምሳሌ የተፈጠረውን አዲሱን ሰው ልበሱ” የሚለው ጥቅስ የሚያመለክተው፣ በኃጢአት ምክንያት የጠፋውን የመጀመሪያውን የአዳም ክብርና የእግዚአብሔር ምሳሌነት በክርስቶስ አማካኝነት ወደነበረበት መመለስ መሆኑን ነው። ክርስቶስ የዚያ “አዲሱ ሰው” ምሳሌና ራስ ነው። በእርሱ በማመንና ከእርሱ ጋር በመተባበር፣ እኛም ያንን አዲስ ማንነት እንቀበላለን፤ በእርሱ ምሳሌነትም በእውነተኛ ጽድቅና ቅድስና እንኖራለን።

ይህ የቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ክፍል (ማቴ 24:36) ስለ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ዳግም ምጽአት ቀንና ሰዓት ሲናገር “ያቺን ሰዓትና ቀን አብ ብቻ እንጂ የሰማይ መላእክትም ቢሆኑ ወልድም አያውቋትም” ይላል። ይህ ጥቅስ ብዙ ጊዜ የጌታችንን ኢየሱስ ክርስቶስን ሁሉን አዋቂነት ወይም መለኮታዊ ባሕርይ ለመካድ እንደ ማስረጃ ሆኖ ይቀርባል። ነገር ግን የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን የክርስቶስ ባሕርይ አስተምህሮ በትክክል ስንረዳው፣ ይህ ጥቅስ በምንም መልኩ የአምላክን ሁሉን አዋቂነት ወይም የወልድን ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር ያለውን እኩልነት የሚቃረን አይደለም። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አስተምህሮ የክርስቶስን ሁለት ፍጹም ባሕርያት — ፍጹም አምላክነትንና ፍጹም ሰውነትን — በአንድ አካል ያለመቀላቀል፣ ያለመለወጥ፣ ያለመከፋፈልና ያለመለያየት (ተዋሕዶ) ያምናል። በመለኮታዊ ባሕርይው፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከአብና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በፈቃድና በእውቀት እኩል ነው። እርሱ ሁሉን አዋቂ ነው፤ ሁሉን የሚያውቀው አብ፣ ሁሉን የሚያውቀው ወልድ፣ ሁሉን የሚያውቀው መንፈስ ቅዱስ ነው። ይህ በቅዱሳት መጻሕፍት በብዙ ቦታ ተረጋግጧል፤ ለምሳሌ ጌታችን ራሱ “አብ የሚያውቀውን ሁሉ አውቃለሁ” የሚል ተመሳሳይ ቃል ባይናገርም፣ ከአብ ጋር ያለውን አንድነትና እኩልነት “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ 10:30) በማለት ገልጿል፤ ይህም በባሕርይና በእውቀት አንድ መሆናቸውን ያመለክታል። እንዲሁም ቅዱስ ጴጥሮስ “አንተ ሁሉን ታውቃለህ” (ዮሐ 21:17) ብሎ መስክሯል። ታዲያ ጌታችን “ወልድም አያውቃትም” ያለው እንዴት ነው? ቅዱሳን አበው፣ በተለይም እንደ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ቅዱስ ባስልዮስ፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘእንዚናዙና ቅዱስ ቄርሎስ የመሰሉ የቤተ ክርስቲያን ዓምዶች፣ ይህንን ጥቅስ ሲተረጉሙ፣ ጌታችን እንደ ፍጹም ሰውነቱ መጠን የተናገረው እንደሆነ ያስረዳሉ። ሰውነቱ በወሰን የተገደበ ነው፤ እንደ መለኮቱ ባሕርይ ሁሉን የሚያውቅ አይደለም። ጌታችን ሰው በሆነ ጊዜ፣ የሰውን ባሕርይ ሁሉ (ከኃጢአት በቀር) ተቀብሏል። እንደ ሰውም አድጓል (ሉቃስ 2:52)፣ እንደ ሰው ደክሟል፣ ራበዋል፣ ጠምቶታል፣ አልቋል፣ ሞቷል። ዕውቀትም በሰውነቱ በደረጃ የጨመረ መሆኑን የሚያሳዩ ምንባቦች አሉ። ስለዚህ “አያውቃትም” ሲል፣ በወሰን ባለው ሰብአዊ ተፈጥሮው ያቺን ሰዓት ማወቁ ለሰውነቱ ባሕርይ አልተገለጠለትም ወይም እንደ ሰውነቱ መጠን ይህ ዕውቀት አልተመለከተውም ማለቱ ነው። ሌላውና ሰፊ ተቀባይነት ያለው አተረጓጎም ደግሞ፣ ጌታችን ይህንን የተናገረው በፍጹም አምላክነቱ ሁሉን አውቆት ቢሆንም፣ ያቺን ሰዓት ለደቀ መዛሙርቱ ወይም ለዓለም መግለጥ አስፈላጊ እንዳልሆነ ሲያሳይ ነው። “አያውቃትም” ማለቱ፣ “እኔ በአሁኑ ወቅት ለመግለጥ አልመረጥኩም” ወይም “ይህንን ማወቅ ለእናንተ አሁን አያስፈልጋችሁም” በሚል የትምህርት ዘዴ የተጠቀመበት ቃል ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ይህንን አተረጓጎም አጥብቆ ይይዛል። ጌታችን አምላክ እንደመሆኑ መጠን ሁሉን ያውቃልና። በአጠቃላይ፣ “ወልድም አያውቃትም” የሚለው ቃል የጌታችንን አምላክነትና ሁሉን አዋቂነት የሚቃረን ሳይሆን፣ የእርሱን ፍጹም ሰውነት መገለጫ ወይም በዘመን መጨረሻ ላይ ያለውን መለኮታዊ ዕቅድ በተመለከተ ለሰዎች የመገለጥ አስፈላጊነት የሌለውን እውቀት ሲያሳይ የተጠቀመበት የትምህርት ዘዴ ነው። ይህ የእርሱን የሁለት ባሕርያት አንድነት (ተዋሕዶ) በትክክል እንድንረዳ ይረዳናል።

ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በመጀመሪያ ወደ ቆሮንቶስ በጻፈው መልእክቱ ምዕራፍ 15 ላይ፣ ስለ ሞት ድል መንሳት፣ ስለ ትንሣኤ ሙታንና ስለ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የመጨረሻ ድል በስፋት ይናገራል። በቁጥር 24 ላይ “ከዚያም በኋላ መንግሥትን ለእግዚአብሔር ለአብ አሳልፎ በሚሰጥበት ጊዜ መጨረሻ ይሆናል...” በማለት ይጀምርና፣ በቁጥር 28 ላይ “ነገር ግን ሁሉ ለእርሱ በተገዛ ጊዜ፣ እግዚአብሔር ሁሉ በሁሉ እንዲሆን፣ ወልድ ራሱ ደግሞ ሁሉን ላስገዛለት [ለአብ] ይገዛል” ብሎ ይደመድማል። ይህ ጥቅስ የክርስቶስን ከአብ ጋር ያለውን እኩልነት የሚቃረን ወይም ወልድ ከአብ ያነሰ መሆኑን የሚያሳይ አይደለም። ይልቁንም፣ ይህ ጥቅስ የሥላሴን ፍጹም አንድነት፣ የየአካላቱን ሥራና የመለኮታዊ ዕቅድ የመጨረሻ ፍጻሜ የሚያስረዳ ነው። በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ አስተምህሮ መሠረት፣ ቅድስት ሥላሴ — አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ — በባሕርይ፣ በሥልጣን፣ በፈቃድ፣ በክብርና በእውቀት ፍጹም አንድና እኩል ናቸው። ልዩነታቸው በአካላቸው መገለጥ ብቻ ነው፤ አብ ወላዲ ነውና ከእርሱ ወልድ ተወልዷል፣ መንፈስ ቅዱስም ሰርጿል። ይህ አካላዊ ልዩነት የበታችነትን ወይም የጊዜን ቅደም ተከተል አያሳይም። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ 10:30)፣ “እኔ በአብ እንዳለሁ አብም በእኔ እንዳለ እመኑኝ” (ዮሐ 14:11) በማለት ከአብ ጋር በባሕርይና በአምላክነት እኩል መሆኑን በግልጽ አስተምሯል። ታዲያ “ወልድም ለአብ ይገዛል” ማለት ምን ማለት ነው? ቅዱሳን አበው ይህንን ሲተረጉሙ፣ ይህ የመገዛት ቃል የበታችነትን ሳይሆን ፍጹም የሆነ የአንድነት ሥራንና ሥርዓትን እንደሚያሳይ ያስረዳሉ። 1. የመለኮታዊ ዕቅድ ፍጻሜ፦ ይህ አገላለጽ የሚያሳየው፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የድኅነትን ሥራ ፍጹም በሆነ መንገድ ከፈጸመ በኋላ፣ በትንሣኤው ሞትን ድል ከነሳ በኋላ፣ በመጨረሻውም ቀን ጠላቶቹን ሁሉ በቁጥጥር ስር ካደረገ በኋላ፣ የመንግሥቱን ነገር ሁሉ ለአብ አሳልፎ በመስጠት የመለኮታዊ ዕቅዱ ፍጻሜ እንደሚሆን ነው። ይህ ማለት የመንግሥቱ ባለቤትነት ከአሁን በኋላ የወልድ ብቻ ሳይሆን የአብ ይሆናል ማለት አይደለም። የመንግሥቱ ባለቤትነት የሥላሴ ነው። ወልድ የሥላሴ አካል በመሆኑ የመንግሥቱ ባለቤት ነው። ነገር ግን በሥላሴ መካከል ባለው ፍጹም ሥርዓት ውስጥ፣ የመለኮት ምንጭ ከሆነው ከአብ ሁሉም ነገር እንደሚመነጭና በመጨረሻም ሁሉም ነገር ወደ አብ እንደሚመለስ ለማሳየት ነው። ይህ የመከፋፈል ሳይሆን የመዋሃድና የአንድነት መገለጫ ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ይህንን ሲያብራራ “እግዚአብሔር ሁሉ በሁሉ እንዲሆን” የሚለውን ቃል በመጥቀስ፣ የመጨረሻው ግብ እግዚአብሔር (ሥላሴ) በሁሉም ነገር ላይ ፍጹም የሆነውን ሥልጣኑንና ግዛቱን ሲያሳይ ነው ብሎ ያስቀምጣል። 2. እንደ ሰውነቱ መገዛት፦ አንዳንድ አበው ደግሞ ይህንን ጥቅስ ሲተረጉሙ፣ ጌታችን እንደ ፍጹም ሰውነቱ ለአብ ፍጹም ታዛዥና የሚገዛ መሆኑን ያሳያል ይላሉ። ጌታችን ሰው በሆነ ጊዜ የሰውን ባሕርይ ተቀብሏልና እንደ ሰውነቱም ፈቃዱን ለአብ ፈቃድ አስገዝቷል። ስለዚህ “ወልድም ሁሉን ላስገዛለት [ለአብ] ይገዛል” የሚለው ቃል የጌታችንን ከአብ ጋር ያለውን እኩልነት የሚቃረን ሳይሆን፣ በሥላሴ መካከል ያለውን ፍጹም የአንድነት ሥራ፣ ሥርዓትና የድኅነት ዕቅድ ፍጻሜ የሚያሳይ ጥልቅ ምሥጢር ነው። የወልድ መገዛት የባሕርይ የበታችነት ሳይሆን የሥርዓትና የፍጹም ፈቃደኝነት መገለጫ ነው።

ይህ የአምላክነቱን ይክዳል? ይህ ጥቅስ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን አንድ ባለጠጋ ወጣት “ቸር መምህር ሆይ” ብሎ ሲጠራው የመለሰለት ምላሽ ነው። “ኢየሱስም አለው፦ ስለ ምን ቸር ትለኛለህ? ከአንዱ ከእግዚአብሔር በቀር ቸር ማንም የለም።” አንዳንድ ወገኖች ይህንን የጌታችንን ቃል በመጥቀስ፣ እርሱ ራሱን ከእግዚአብሔር በመለየት አምላክ እንዳልሆነ ወይም ከእግዚአብሔር እንደሚያንስ አድርጎ ተናገረ ብለው ይከራከራሉ። ነገር ግን ይህ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን የክርስቶስን አምላክነት የሚክድ አስተምህሮ አይደለም። ይልቁንም፣ ጌታችን በዘዴና በጥበብ የዚያን ወጣት ጥያቄ መሠረት በማድረግ፣ ራሱን ማን እንደሆነ በጥልቀት እንዲያስብበት የሚገፋፋ የመለኮታዊ አስተምህሮ ዘዴ ነው። ወጣቱ ጌታችንን “ቸር መምህር” ብሎ ሲጠራው፣ ይህንን ማዕረግ እንደ ማንኛውም በምድር ላይ እንዳለ መልካም መምህር የሰጠው የሞራል ወይም የአክብሮት ማዕረግ ነበር። ጌታችን ግን የ“ቸር” የሚለው ቃል ክብደትና ጥልቅ ትርጉም እንዳለው ያውቅ ነበር። እውነተኛና ፍጹም የሆነ ቸርነት፣ ያለምንም ጉድለት ወይም ገደብ፣ የመለኮት ባሕርይ ብቻ ነው። “ከአንዱ ከእግዚአብሔር በቀር ቸር ማንም የለም” በማለት፣ ጌታችን ወጣቱን ፍጹም ቸርነት የእግዚአብሔር ብቻ መሆኑን አስታወሰው። ከዚያም ወዲያውኑ፣ “ስለምን ቸር ትለኛለህ?” የሚለውን ጥያቄ ወደ ራሱ አዞረ። ይህ ጥያቄ ወጣቱን ግራ የሚያጋባ ወይም የሚያስተምር ነው። ትርጉሙም እንዲህ ማለት ነው፦ “አንተ እውነተኛ ቸርነት የዚያ የአንዱ እግዚአብሔር ብቻ ባሕርይ እንደሆነ ካወቅህ፣ ታዲያ እኔን 'ቸር' ብለህ ስትጠራኝ፣ ይህንን ማዕረግ የሰጠኸኝ እንደ ተራ ሰው ወይም እንደዚያ 'አንዱና ቸር የሆነው እግዚአብሔር' አድርገህ ነው? ቸርነቴ ከመለኮታዊ ባሕርይ የመጣ መሆኑን ተገንዝበሃል?” ስለዚህ ጌታችን ይህንን የተናገረው ራሱን ዝቅ ለማድረግ ወይም አምላክነቱን ለመካድ ሳይሆን፣ የዚያን ወጣት ግንዛቤ ከፍ ለማድረግና ራሱን እንደ አምላክ እንዲያየው ለመግፋፋት ነው። እርሱ ፍጹም ቸር ነውና፤ ፍጹም ቸርነት ደግሞ የመለኮት ባሕርይ ነው፤ ስለዚህ እርሱ አምላክ ነው። ጌታችን ኢየሱስ በተለያዩ ቦታዎች አምላክነቱን በግልጽም በዘዴም ገልጿል። “እኔና አብ አንድ ነን” (ዮሐ 10:30)፣ “ፊልጶስ ሆይ፥ ይህን ያህል ዘመን ከእናንተ ጋር ስኖር አታውቀኝምን? እኔን ያየ አብን አይቶአል...” (ዮሐ 14:9) በማለት ከአብ ጋር ያለውን አንድነትና እኩልነት መስክሯል። በማጠቃለያም፣ በማርቆስ 10:18 ላይ ያለው የጌታችን ቃል የአምላክነቱን የሚክድ ሳይሆን፣ ወጣቱ ራሱ የተናገረውን ቃል ትርጉም እንዲያስብበትና የክርስቶስን ማንነት በጥልቀት እንዲመረምር ለማድረግ የተጠቀመበት የጥበብ አነጋገር ነው። ይህ በቅዱሳን አበው ሲተረጎም የቆየው የቤተ ክርስቲያናችን አስተምህሮ ነው።

“ድኅነት” ወይም “መዳን” በክርስትና እምነት ውስጥ እጅግ መሠረታዊና ማዕከላዊ የሆነ ቃል ነው። ትርጉሙም እጅግ ሰፊና ጥልቅ ነው። በቀላሉ ሲታይ፣ ድኅነት ማለት ከጥፋት መዳን፣ ከመከራ ነጻ መውጣት፣ ከአደጋ ማምለጥ ማለት ሊመስል ይችላል። ነገር ግን በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮት መሠረት፣ ድኅነት ከዚያ በላይ የሆነ፣ የሰውን ልጅ ተፈጥሮና ዕጣ ፈንታ የሚመለከት ሁሉን አቀፍ የመለኮት ሥራ ነው። ድኅነት ማለት በመጀመሪያ ደረጃ፣ የሰው ልጅ በኃጢአት ምክንያት ከወደቀበት አሳዛኝ ሁኔታ ነጻ መውጣት ነው። ይህ ሁኔታ የሚያካትተው፡-

1. ከኃጢአት ባርነት፦ ሰው ፈቃዱ ለኃጢአት ተገዥ ሆኗል፤ ኃጢአትም በሕይወቱ ይነግሣል። ድኅነት ከዚህ የኃጢአት አገዛዝ ነጻ መውጣት ነው። “እንግዲህ ከኃጢአት አርነት ወጥታችሁ ለጽድቅ ባሪያዎች ሆነአችሁ” (ሮሜ 6:18)። “የኃጢአት ባሪያ የሆንህ ሁሉ ወደ እኔ ና ነጻ አወጣሃለሁ” ይላል ጌታ (ዮሐ 8:34-36)።

2. ከሞት ሥልጣን፦ ኃጢአት ሞትን አመጣ፤ አካላዊ ሞትን ብቻ ሳይሆን መንፈሳዊ ሞትንና የዘላለምንም ሞት ጭምር። ድኅነት የሞትንም ሥልጣን ድል መንሳት ነው። “የኃጢአት ደመወዝ ሞት ነውና” (ሮሜ 6:23)። ክርስቶስ ግን “ሞትን ድል አድርጎ ሕይወትንና አለመጥፋትን በወንጌል ገለጠ” (2ጢሞ 1:10)።

3. ከዲያብሎስ ባርነት፦ በኃጢአት ምክንያት ሰው የዲያብሎስ ምርኮኛ ሆነ። ድኅነት ከዲያብሎስ ሥልጣንና ተጽዕኖ ነጻ መውጣት ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “ከጨለማ ሥልጣን አዳነን” (ቆላ 1:13) ብሏል። ጌታችንም የዲያብሎስን ሥራ ሊሽር ተገለጠ (1ዮሐ 3:8)።

4. ከእግዚአብሔር መለየት፦ ኃጢአት በሰውና በእግዚአብሔር መካከል የጥል ግድግዳ ፈጠረ። ድኅነት ከዚህ የመለያየት ሁኔታ ወጥቶ ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅ ነው። “እግዚአብሔር ዓለሙን ከራሱ ጋር ያስታርቅ ነበርና በክርስቶስ ነበረ” (2ቆሮ 5:19)።

5. ከተፈጥሮ መበላሸትና ጥፋት፦ የሰው ተፈጥሮ በኃጢአት ምክንያት ተበላሽቷል፤ ለጥፋትም ተገዥ ሆኗል። ድኅነት የዚህን ተፈጥሮ መታደስና ከጥፋት መዳን ነው። በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ፣ ድኅነት ማለት የሰው ልጅ ወደ ተፈጠረበት ዓላማና ወደ ተዘጋጀለት ክብር መመለስና ከዚያም ላቅ ያለ ነገር ማግኘት ማለት ነው። ይህም የሚያካትተው፡-

1. ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅና ህብረት ማድረግ፦ ድኅነት በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ሰላምን ማስፈንና ወደ ጥምቀት ጸጋ መግባት ነው።

2. የእግዚአብሔር ልጅነትን መቀበል፦ ከኃጢአት ባርነት ወጥቶ የእግዚአብሔር ቤተሰብ መሆን። “ሁሉ የእግዚአብሔር ልጆች ናችሁና በክርስቶስ ኢየሱስ በእምነት ሁላችሁ አንድ ናችሁ” (ገላ 3:26)። “የልጅነት መንፈስን ተቀበላችሁ እንጂ፥ የምትፈሩበትን የባርነትን መንፈስ አልተቀበላችሁምና፤ በእርሱም ሆኖ አባ አባት ብለን እንጮሃለን” (ሮሜ 8:15)። ይህ ልጅነት በጸጋ እንጂ እንደ ወልድ በባሕርይ አይደለም።

3. የእግዚአብሔርን አርአያና ምሳሌ መመለስና በመለኮታዊ ባሕርይ መካፈል፦ የሰው ልጅ በኃጢአት ያጣውን የእግዚአብሔርን አርአያ በክርስቶስ መልሶ ያገኛል። ከዚህም አልፎ በጸጋ የመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋይ ይሆናል ። ቅዱስ ጴጥሮስ “ከዓለም በፍትወት ካለው ጥፋት አምልጣችሁ ከመለኮት ባሕርይ ተካፋዮች እንድትሆኑ...” (2ጴጥ 1:4) ብሏል። ይህ ማለት በአምላክነት እንለወጣለን ማለት ሳይሆን፣ በጸጋውና በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ከመለኮታዊ ሕይወት፣ ፍቅርና ቅድስና ተካፋይ እንሆናለን ማለት ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ ይህንን ሲያብራራ “እርሱ [እግዚአብሔር ቃል] ሰው የሆነው፣ እኛ ሰው የሆንነው እግዚአብሔር እንሆን ዘንድ ነው” ይላል።

4. የዘላለም ሕይወትን መውረስና በመንግሥተ ሰማያት መግባት፦ የድኅነት የመጨረሻ ግብ በክርስቶስ ከተዘጋጀው የዘላለም ሕይወትና ከመንግሥተ ሰማያት ክብር መካፈል ነው። “በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ እግዚአብሔር አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና” (ዮሐ 3:16)። ጌታችን ለደቀ መዛሙርቱ “በአባቴ ቤት ብዙ መኖሪያ አለ...ሄጄም ስፍራ ባዘጋጅላችሁ፥ ደግሞ እመጣለሁ ወደ እኔም እወስዳችኋለሁ፤ እኔ ባለሁበት እናንተ ደግሞ እንድትሆኑ” (ዮሐ 14:2-3) ብሏል። በአጠቃላይ፣ ድኅነት ማለት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ በተከናወነው የመለኮት ሥራ አማካኝነት፣ የሰው ልጅ ከኃጢአት፣ ከሞትና ከዲያብሎስ ባርነት ነጻ ወጥቶ፣ ከእግዚአብሔር ጋር የሚታረቅበት፣ ልጅነቱን የሚያገኝበት፣ ባሕርዩ የሚታደስበትና በመለኮት ጸጋ የመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋይ በመሆን የዘላለም ሕይወትን የሚወርስበት ሁሉን አቀፍ የመለኮት የፍቅርና የኃይል ሥራ ነው። ድኅነት የክርስቶስ ሥጋዌ፣ ሞት፣ ትንሣኤና ዕርገት ውጤት ሲሆን፣ በቅድስት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በእምነትና በምሥጢራት አማካኝነት ለሰው የሚተላለፍ ነው።

የሰው ልጅ የዳነው በገዛ ሥራው፣ በበጎ ምግባሩ ወይም በራሱ ጥረት አይደለም። የድኅነት መሠረትና ምንጭ እግዚአብሔር ራሱ ነው። ድኅነት የመለኮት ታላቅ የፍቅርና የምሕረት ሥራ ሲሆን፣ የተከናወነውም በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ነው። የድኅነት መሠረት፡-

1. የእግዚአብሔር ፍቅርና ዕቅድ፦ ድኅነት የጀመረው እግዚአብሔር ዓለምን ከመፈጠሩ በፊት በወሰነው የመለኮት ዕቅድ ነው። እግዚአብሔር አዳም እንደሚወድቅና የድኅነት ዕቅድ እንደሚያስፈልግ አስቀድሞ ያውቅ ነበር። በፍጹም ፍቅሩና ምሕረቱ የተነሳም የሰውን ልጅ ለማዳን ወሰነ። “በእርሱ [በክርስቶስ] በኩል ዓለምን ከራሱ ጋር ያስታርቅ ነበር” (2ቆሮ 5:19)። “በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ እግዚአብሔር አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና” (ዮሐ 3:16)።

2. የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ሥራ፦ ድኅነት በተጨባጭ የተፈጸመውና የተገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋዌ፣ ሕማማት፣ ሞት፣ ትንሣኤና ዕርገት አማካኝነት ነው። እርሱ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው በመሆን፣ የሰውን ባሕርይ ተዋሕዶ፣ በኃጢአት ምክንያት በሰው ላይ የመጣውን የሞት ፍርድ በሰውነቱ ተቀበለ። “ለብዙዎች ቤዛ ሊሰጥ” (ማቴ 20:28) መጣ። በመስቀል ላይ የከፈለው መሥዋዕት የዓለምን ኃጢአት ያስተሰረየ ፍጹም መሥዋዕት ነው። “እርሱም ደግሞ ኃጢአታችንን የሚያስተሰርይ ነው፥ የዓለሙንም ሁሉ ኃጢአት እንጂ የኛን ብቻ አይደለም” (1ዮሐ 2:2)። በትንሣኤው ሞትን ድል ነስቶ የዘላለም ሕይወትን ከፈተልን። “ክርስቶስስ ካልተነሣ እምነታችሁ ከንቱ ነው፤ እስከ አሁንም በኃጢአታችሁ አላችሁ” (1ቆሮ 15:17)።

3. የመለኮታዊ ጸጋ ፦ ድኅነት የእግዚአብሔር ነጻና ያልተገባ ስጦታ ነው። የሰው ልጅ በሥራው ሊያገኘው አይችልም። “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም” (ኤፌ 2:8-9)። ጸጋ የመለኮት ኃይል ሲሆን፣ ሰውን ለድኅነት የሚያበቃ፣ ኃጢአቱን የሚያነጻ፣ ተፈጥሮውን የሚያድስ ነው። የሰው ልጅ የዳነው በዚህ በመለኮት ፍቅር፣ በክርስቶስ በተከናወነው የቤዛነት ሥራና በተሰጠው ጸጋ ነው። የሰው ድርሻ የሚመጣው ለድኅነት ዋጋ ለመክፈል ሳይሆን፣ የተሰጠውን የጸጋ ስጦታ በእምነት ለመቀበልና በዚያ ለመኖር ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ እንደተናገረው “እግዚአብሔር ቃል ሰው የሆነው፣ እኛ ሰው የሆንነው እግዚአብሔር እንሆን ዘንድ ነው”። ይህም የድኅነት መሠረቱ የመለኮት ሥራ መሆኑን ያሳያል።

በቅዱሳት መጻሕፍትና በቤተ ክርስቲያን ትምህርት፣ ድኅነት በተለያዩ የጊዜ አገባቦች ሲገለጽ እናገኛለን፡- ድነናል ፣ እየዳንን ነው ፣ እንድናል ። ይህ የድኅነትን ሂደትና ስፋት የሚያሳይ እንጂ እርስ በእርስ የሚቃረን አይደለም። 1. ድነናል፦ ይህ የሚያመለክተው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ በተከናወነው የድኅነት ሥራ አማካኝነት፣ ድኅነት አስቀድሞ መጠናቀቁን ነው። የኃጢአት ዋጋ ተከፍሏል፣ ሞት ድል ተነሥቷል፣ ከዲያብሎስ ሥልጣንም ነጻ መውጫ መንገድ ተከፍቷል። በጥምቀት ምሥጢር ይህንን የክርስቶስ የድኅነት ሥራ ተካፋይ በመሆን ከኃጢአት ሞት ወጥተን መንፈሳዊ ሕይወት ስንጀምር “ድነናል” ማለት እንችላለን። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና” (ኤፌ 2:8) ሲል የተፈጸመውን ድኅነት ይናገራል። “እኛን ከጨለማ ሥልጣን አዳነን ወደ ፍቅሩ ልጅ መንግሥትም አፈለሰን” (ቆላ 1:13)። 2. እየዳንን ነው፦ ይህ የሚያመለክተው ድኅነት የጀመረ ሂደት መሆኑን ነው። በጥምቀት የድኅነትን መሠረት ብንጥልም፣ በሕይወት ዘመናችን ሁሉ ከኃጢአት ጋር፣ ከዓለምና ከዲያብሎስ ጋር ትግል አለብን። በጸሎት፣ በጾም፣ በምጽዋት፣ ንስሐ በመግባት፣ ቅዱስ ቍርባን በመቀበል፣ ትእዛዛትን በመጠበቅ በዚህ የድኅነት መንገድ እየተጓዝን ነው። መንፈሳዊ ዕድገትና የኃጢአት ልማድን እየተው የመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋይ መሆን “እየዳንን ነው” ማለት ነው። ቅዱስ ጳውሎስ “በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ” (ፊልጵ 2:12) ሲል፣ ድኅነት በሕይወት ዘመን ሁሉ የሚሠራበት ሂደት መሆኑን ያሳያል። 3. እንድናል፦ ይህ የሚያመለክተው የድኅነትን የመጨረሻ ግብ፣ የወደፊቱን ተስፋ ነው። ይህም ጌታችን በዳግም ምጽአቱ ሲመጣ ከሞት ተነስተን፣ ክብር ያለውን አካል ለብሰን፣ ወደ መንግሥተ ሰማያት ስንገባና ከእግዚአብሔር ጋር በዘላለም ስንኖር ነው። ያኔ ከኃጢአት፣ ከሞትና ከሥቃይ ሁሉ ፍጹም ነጻ እንሆናለን። “በጽናትም የጸና እስከ መጨረሻው እርሱ ይድናል” (ማቴ 10:22)። “ሕይወታችሁም ከክርስቶስ ጋር በእግዚአብሔር ተሰውሮአልና። ክርስቶስ ሕይወታችሁ በሚገለጥበት ጊዜ፥ በዚያን ጊዜ እናንተ ደግሞ ከእርሱ ጋር በክብር ትገለጣላችሁ” (ቆላ 3:3-4)። ይህ የመጨረሻው የድኅነት ፍጻሜ ነው። በአጠቃላይ፣ ድኅነት የመለኮት የጀመረው፣ በሕይወት ዘመን ሁሉ የሚቀጥልና በመጨረሻው ዘመን ፍጻሜውን የሚያገኝ ሂደት ነው። “ድነናል” የሚለው በክርስቶስ የተገኘውን የድኅነት መሠረት፣ “እየዳንን ነው” የሚለው በሕይወት የምንሠራበትን ሂደት፣ “እንድናል” የሚለው ደግሞ የዘላለም ክብር የሆነውን የመጨረሻውን ግብ ያሳያል።

የድኅነት መሠረት የእግዚአብሔር ጸጋ መሆኑን ተመልክተናል። ነገር ግን ይህ የመለኮት ጸጋ በሰው ሕይወት የሚሠራውና ድኅነት የሚገኘው የሰው ልጅ ለጸጋው በሚሰጠው ምላሽ አማካኝነት ነው። እግዚአብሔር የሰውን ልጅ በነጻ ፈቃዱ ፈጥሮታልና፣ ሳያስገድደው በፈቃደኝነት ምላሽ እንዲሰጥ ይጠብቃል። ታዲያ ሰው ለመዳን ከእርሱ ምን ይጠበቃል? 1. ማመን : የመዳን የመጀመሪያው እርምጃ በእግዚአብሔር መኖር፣ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ አምላክነትና በድኅነት ሥራው ማመን ነው። ይህ የአእምሮ እውቀት ብቻ ሳይሆን፣ በልብ መታመንና ሕይወትን ለእርሱ አሳልፎ መስጠት ነው። “በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ…” (ዮሐ 3:16)። “ያለ እምነትም እግዚአብሔርን ደስ ማሰኘት አይቻልም…” (ዕብ 11:6)።

2. ንስሐ መግባት : ከኃጢአት ሕይወት ተመልሶ ወደ እግዚአብሔር መዞር፣ ኃጢአትን መጸጸትና መናዘዝ ያስፈልጋል። ጌታችን አገልግሎቱን ሲጀምር “ንስሐ ግቡ መንግሥተ ሰማያት ቀርባለችና” (ማቴ 4:17) ብሏል። ንስሐ የድኅነት መንገድ መጀመሪያ ነው።

3. መጠመቅ : በጥምቀት ምሥጢር አማካኝነት ነው ወደ ቤተ ክርስቲያን የሚገባውና የክርስቶስ አካል የሚሆነው። በጥምቀት ከኃጢአት ሞት ጋር ተቀብረን በክርስቶስ ትንሣኤ ሕይወት አዲስ ፍጥረት እንሆናለን። “ያላገባ ግን ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐ 3:5)። “ያመነ የተጠመቀ ይድናል…” (ማር 16:16)።

4. በቤተ ክርስቲያን ሕይወት መኖር፦ ድኅነት የሚፈጸመው በክርስቶስ አካል በሆነች በቅድስት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ነው። በቤተ ክርስቲያን ምሥጢራት (ቍርባን፣ ንስሐ...) መመገብ፣ ትምህርቷን መማር፣ ሥርዓቷን መጠበቅ፣ ከማኅበረ ምእመናን ጋር ህብረት ማድረግ ለድኅነት እጅግ አስፈላጊ ነው።

5. ትእዛዛትን መጠበቅና በበጎ ሥራ መጽናት፦ እምነት ያለ ሥራ የሞተ ነውና (ያዕ 2:17)፣ እውነተኛ እምነት በበጎ ሥራ መገለጥ አለበት። የጸሎት ሕይወት፣ መጾም፣ ምጽዋት መስጠት፣ ፍቅርን መግለጥ፣ ይቅር መባባል፣ ጽድቅን መፈለግ – እነዚህ ሁሉ ለመዳን ከሰው የሚጠበቁና እምነት ሕያው መሆኑን የሚያሳዩ ናቸው። “በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ” (ፊልጵ 2:12)።

6. እስከ መጨረሻው መጽናት፦ ድኅነት የጀመረ ሂደት ነው። በዚህ የድኅነት ጎዳና እስከ ሕይወት ፍጻሜ ድረስ መጽናት ያስፈልጋል። “በጽናትም የጸና እስከ መጨረሻው እርሱ ይድናል” (ማቴ 10:22)። በአጠቃላይ፣ ሰው ለመዳን የእግዚአብሔርን ጸጋ በእምነትና በንስሐ መቀበል፣ በጥምቀት የቤተ ክርስቲያን አባል መሆን፣ በቤተ ክርስቲያን ሕይወት መኖር፣ ትእዛዛቱን መጠበቅና በበጎ ሥራ መጽናት፣ እንዲሁም እስከ መጨረሻው መታገስና መጽናት ያስፈልገዋል። እነዚህ ሁሉ የሰው ድርሻዎች ናቸው፤ ነገር ግን የሚሠሩት በመለኮት ጸጋ በመታገዝ ነው።

ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ወደ ፊልጵስዩስ ምእመናን ሲጽፍ፡- “ስለዚህ፥ ወዳጆቼ ሆይ፥ ሁልጊዜ እንደታዘዛችሁ፥ በእኔ ፊት ብቻ ሳይሆን አሁን ከእኔ ስር መሆን ይልቅ እጅግ አብልጣችሁ እየታዘዛችሁ፥ በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ” (ፊልጵ 2:12) ይላል። “የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ” የሚለው አገላለጽ አንዳንድ ወገኖች ድኅነት በራሳችን ሥራ የምናገኘው ይመስል ያስረዳሉ። ነገር ግን የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አስተምህሮ እንደሚያስረዳው፣ ድኅነትን መፈጸም ማለት ድኅነትን በገዛ ሥራ መፈጸም ሳይሆን፣ እግዚአብሔር በክርስቶስ አማካኝነት የሰጠውን የድኅነት ስጦታ በሕይወት መኖር፣ ማሳደግና ፍሬያማ ማድረግ ማለት ነው። “ድኅነትን መፈጸም” የሚለው ቃል የሚያመለክተው፡-

1. በድኅነት ጎዳና መጓዝ፦ ድኅነት በክርስቶስ የተጀመረና በጸጋ የምንቀበለው ቢሆንም፣ በሕይወት ዘመን ሁሉ የምንተገብረውና የምንኖርበት መንገድ ነው። ይህም ከኃጢአት እየራቁ ወደ እግዚአብሔር መቅረብ፣ በበጎ ሥራ መጽናት፣ መንፈሳዊ ዕድገት ማሳየት ነው።

2. የጸጋውን ሥራ በሕይወት መግለጥ፦ እግዚአብሔር የድኅነት ጸጋውን ሲሰጥ፣ ያ ጸጋ በሰው ሕይወት ውስጥ እንዲሠራ የሰው ትብብር ያስፈልጋል። ድኅነትን መፈጸም ማለት ያንን ጸጋ በአግባቡ በመጠቀም፣ በኃጢአት ሳያደናቅፉት፣ ፍሬ እንዲያፈራ ማድረግ ነው። “በእናንተ መልካምን ሥራ የጀመረው እንደ ክርስቶስ ኢየሱስ ቀን ድረስ እንዲፈጽመው ይህን ተረድቼአለሁና” (ፊልጵ 1:6)። እግዚአብሔር ይጀምራል፣ እኛ ደግሞ እንተባበራለን።

3. እስከ መጨረሻው መጽናት፦ ድኅነትን መፈጸም ማለት በድኅነት እምነትና ሕይወት እስከ መጨረሻው ድረስ መጽናት፣ በፈተናዎች አለመውደቅ፣ በተስፋ መታገስ ነው። “በጽናትም የጸና እስከ መጨረሻው እርሱ ይድናል” (ማቴ 10:22)።

4. መንፈሳዊ ፍሬ ማፍራት፦ የድኅነት ሕይወት ፍሬያማ መሆን አለበት። ይህም የጽድቅ፣ የፍቅር፣ የደስታ፣ የሰላም፣ የታማኝነት...ፍሬ ነው። “መንፈስ ቅዱስ ግን ፍሬው ፍቅር፣ ደስታ፣ ሰላም፣ ትዕግሥት፣ ቸርነት፣ በጎነት፣ እምነት፣ የዋህነት፣ ራስን መግዛት ነው” (ገላ 5:22-23)። ድኅነትን መፈጸም ማለት የዚህን የመንፈስ ፍሬ ማፍራት ነው። ስለዚህ ድኅነትን መፈጸም ማለት በክርስቶስ የተገኘውን የድኅነት ጸጋ በእምነትና በሥራ እየገለጡ፣ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እየኖሩ፣ እስከ መጨረሻው ድረስ በመጽናት ወደ ፍጹምነት መጓዝ ማለት ነው። ይህ የሰው ጥረት ቢሆንም፣ በመለኮት ጸጋ ኃይል የሚከናወን ነው።

ድኅነት የሰው ልጅ በራሱ ሊያገኘው የማይችለው የመለኮት ሥራ መሆኑን ተመልክተናል። ታዲያ ይህ ድኅነት እንዴት ይፈጸማል ወይም ለሰው ልጅ ይገኛል? የሚገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ በተመሠረተችው በቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አማካኝነት ነው። ቤተ ክርስቲያን የድኅነት መገኛና መፈጸሚያ ናት። ድኅነት የሚገኝባቸው ዋና ዋና መንገዶችና የቤተ ክርስቲያን ሚና፡-

1. ስብከተ ወንጌልና ትምህርተ ሃይማኖት፦ ድኅነት የሚጀምረው የድኅነትን ወንጌል በመስማትና በማመን ነው። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን ወንጌል የምትሰብክና ትምህርተ ሃይማኖትን የምታስተምር ናት። “እንግዲህ እንዴት ብለው ያመኑታል? ያለ ሰባኪስ እንዴት ይሰማሉ?” (ሮሜ 10:14)። በቤተ ክርስቲያን ትምህርት አማካኝነት እግዚአብሔርን፣ የኃጢአትን አስከፊነትና የድኅነትን መንገድ እንረዳለን።

2. ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን : ምሥጢራቱ የድኅነት ጸጋ የሚተላለፍባቸው የመለኮት የተቋቋሙ ሰርጦች ናቸው። ቤተ ክርስቲያን ምሥጢራትን በማስፈጸም ለምእመናን የድኅነት ጸጋ ታካፍላለች። * ጥምቀት፦ ወደ ቤተ ክርስቲያን የምንገባበት፣ ከኃጢአት ሞት የምንነሳበትና አዲስ ሕይወት የምናገኝበት ምሥጢር ነው። “ያላገባ ግን ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐ 3:5)። በጥምቀት የክርስቶስ አካል እንሆናለን። * ቍርባን፦ የክርስቶስን ቅዱስ ሥጋና ክቡር ደም በመቀበል ከእርሱ ጋር ህብረት የምናደርግበትና የዘላለም ሕይወት የምናገኝበት ምሥጢር ነው። “ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ” (ዮሐ 6:54)። * ንስሐ፦ ከኃጢአት ስንወድቅ ወደ እግዚአብሔር የምንመለስበትና ይቅርታ የምናገኝበት ምሥጢር ነው። “ኃጢአታችንን ብንናዘዝ ኃጢአታችንን ይቅር ሊለን ከዓመፃም ሁሉ ሊያነጻን የታመነና ጻድቅ ነው” (1ዮሐ 1:9)። በካህን አማካኝነት የሚፈጸመው የንስሐ ምሥጢር የኃጢአት ሥርየትን ይሰጣል።

• ሌሎች ምሥጢራትም (ሜሮን፣ ክህነት፣ ተክሊል፣ ቅብዐ ቅዱሳን) እያንዳንዳቸው ለድኅነት ጎዞአችን የራሳቸው የሆነ ጸጋና አገልግሎት አላቸው። 3. የጸሎትና የአምልኮ ሕይወት፦ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በጋራና በግል የምናደርገው ጸሎት፣ ቅዳሴ ማዕከላዊ የሆነው የአምልኮ ሕይወት፣ እምነትን ያጸናል፣ ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት እንድናደርግ ያስችላል።

4. የማኅበረ ምእመናን ህብረት፦ ቤተ ክርስቲያን የማኅበረ ቅዱሳን ህብረት ናት። ምእመናን በአንድነት ሆነው እምነታቸውን ይገልጣሉ፣ ይተጋገዛሉ፣ ይበረታታሉ። “አንድ እርስ በእርሳችሁ ሸክማችሁን ተሸከሙ…” (ገላ 6:2)።

5. ትእዛዛትን የመጠበቅና የበጎ ሥራ ሕይወት፦ በቤተ ክርስቲያን ትምህርትና ሥርዓት እየተመሩ፣ ትእዛዛትን በመጠበቅና በበጎ ሥራ በመጽናት ድኅነት ይፈጸማል። ስለዚህ ድኅነት በክርስቶስ የተገኘ፣ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በእምነት፣ በምሥጢራት፣ በጸሎትና በበጎ ሥራ የሚፈጸም ሂደት ነው። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል፣ የድኅነት መርከብ ናት። ያለ እርሷ ድኅነት ለማግኘት እጅግ ከባድ ነው። ቅዱሳን አበው “ከቤተ ክርስቲያን ውጪ ድኅነት የለም” የሚሉት ለዚህ ነው።

ይህ ጥያቄ እጅግ ስሱና ብዙዎችን የሚያከራክር ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ድኅነት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተገኘና በቅድስት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚገኝ ነው። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል፣ የእውነት ዓምድና መሠረት (1ጢሞ 3:15)፣ የድኅነት መርከብ ናት። ጌታችን ራሱ “እኔ ቤተ ክርስቲያኔን በዚህች ዓለት ላይ እሠራለሁ” (ማቴ 16:18) ብሎ የመሰረታት እርሷ ናት። ሐዋርያትም “የሚድኑትንም በየቀኑ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይጨምር ነበር” (ሐዋ 2:47)። ስለዚህ፣ ድኅነት በዋነኛነት የሚገኘው በቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ በእምነት፣ በጥምቀት፣ በቍርባንና በሌሎች ምሥጢራት አማካኝነት ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች “ከቤተ ክርስቲያን ውጪ ድኅነት የለም” በማለት ይህንን አጽንተዋል። ይህ ማለት ከቤተ ክርስቲያን ሆን ብለው በመለየት ወይም የቤተ ክርስቲያንን አስተምህሮ በመቃወም የሚኖሩ ሰዎች ድኅነት አያገኙም ማለት ነው። ሆኖም፣ ይህ አባባል በእግዚአብሔር ምሕረት ላይ ገደብ የሚያስቀምጥ አይደለም። ቤተ ክርስቲያን የምታስተምረው በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን በኩል ያለውን የድኅነት መንገድ ነው። ነገር ግን እግዚአብሔር በፍጹም ምሕረቱ፣ በእኛ መረዳት ወይም ዕውቀት ገደብ በሌለው መንገድ ሊሠራ ይችላል። ለምሳሌ፣ ወንጌልን ሰምተው ለማመን ዕድል ያላገኙ፣ ነገር ግን በሕሊናቸው እግዚአብሔርን ሲፈልጉና በበጎ ሥነ ምግባር ሲኖሩ የኖሩ ሰዎች ሁኔታ በእኛ ፍርድ ውስጥ አይገባም። እንዲሁም ያልተጠመቁ ሕፃናት ዕጣ ፈንታ በእኛ ፍርድ የሚወሰን አይደለም፤ ሁሉን መሐሪ በሆነው በእግዚአብሔር ምሕረት እንተማመናለን። ነገር ግን፣ ወንጌልን በግልጽ ሰምተው፣ እውነተኛውን ቤተ ክርስቲያን አውቀው፣ ሆን ብለው የሚክዱ ወይም የሚቃወሙ ከሆነ፣ የመዳን መንገዱን ራሳቸው እንደዘጉ ቤተ ክርስቲያን ታስተምራለች። “በእርሱ የሚያምን አይፈረድበትም፤ ያላመነ ግን የእግዚአብሔርን አንድያ ልጅ ስም ስላላመነ አሁን ተፈረደበት” (ዮሐ 3:18)። በአጠቃላይ፣ ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የድኅነት መገኛ ናት፤ በውስጧም በክርስቶስ በማመንና ምሥጢራትን በመቀበል ድኅነት ይገኛል። ከእርሷ ውጪ ላለው ዓለም ግን የእግዚአብሔርን ምሕረት በእኛ ውስን ዕውቀት መገደብ አይገባም። ነገር ግን ይህ ማለት ሌሎች ሃይማኖቶች ወይም እምነቶች ወደ ድኅነት ይመራሉ ማለት አይደለም። እውነት አንድ ነው፣ ያም ክርስቶስ ነው።

በድኅነት ውስጥ የእምነትና የሥራ ሚና ምንድነው? ይህ ጥያቄ በተለይም በኦርቶዶክስና በፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት መካከል የልዩነት ነጥብ ሆኖ ሲቀርብ ይታያል። አንዳንድ ወገኖች “በእምነት ብቻ” ድኅነት ይገኛል ሲሉ፣ ሌሎች ደግሞ የሥራን አስፈላጊነት ይክዳሉ። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ ግን፣ እምነትና ሥራ በድኅነት ውስጥ እርስ በእርስ የማይነጣጠሉና የሚደጋገፉ ሚና አላቸው። 1. የእምነት ሚና፦ እምነት የድኅነትን ጸጋ ለመቀበል የሚያስችል ዋነኛ መንገድ ነው። “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም” (ኤፌ 2:8)። በእግዚአብሔር መኖር፣ በክርስቶስ ድኅነት ሥራና በተሰጠው ተስፋ ማመን የድኅነት መጀመሪያ ነው። ያለ እምነት እግዚአብሔርን ደስ ማሰኘት አይቻልም (ዕብ 11:6)። እምነት ከመንፈሳዊ ሞት ወደ ሕይወት ያሸጋግራል። 2. የሥራ ሚና፦ ሥራዎች ለድኅነት ዋጋ የምንከፍልበት አይደሉም። ድኅነት የጸጋ ስጦታ ነው። ነገር ግን ሥራዎች የእውነተኛ፣ ሕያውና ለድኅነት የሚያበቃ እምነት መገለጫዎችና ውጤቶች ናቸው። ሐዋርያው ቅዱስ ያዕቆብ በግልጽ እንዳስተማረው፡- “ሥራ የሌለው እምነት በራሱ የሞተ ነው” (ያዕ 2:17)። “አንተ እምነት አለህ እኔም ሥራ አለኝ፤ ሥራህን አሳይተኝ እኔም እምነቴን በሥራዬ አሳይሃለሁ” (ያዕ 2:18)። እንደዚሁም “ሰው በሥራ እንደሚጸድቅ እንጂ በእምነት ብቻ እንዳልሆነ ታያላችሁ” (ያዕ 2:24) ብሏል። እዚህ ላይ “መጽደቅ” ማለት ድኅነት መፈጸም ማለት ነው። የኦርቶዶክስ አስተምህሮ ያዕቆብ ስለ ሥራ ሲናገር፣ በሙሴ ሕግ ውስጥ ያሉትን የአምልኮ ሥርዓቶች ሳይሆን፣ ከእምነት የሚመነጩትን የፍቅር፣ የበጎነት፣ የንስሐና የትእዛዛት ሥራዎች መሆኑን ትገነዘባለች። በድኅነት ውስጥ የእምነትና የሥራ ግንኙነት እንደ ነፍስና ሥጋ ነው። ነፍስ ያለ ሥጋ ሙት እንደሆነች ሁሉ፣ እምነትም ያለ በጎ ሥራ የሞተ ነው። ሥጋም ያለ ነፍስ መንቀሳቀስ አይችልም። ሥራዎች የእምነት መገለጫዎች፣ የጸጋውም ፍሬዎች ናቸው። “በጎ ሥራ ለማድረግ ለተዘጋጀ ለተቀደሰ ለመልካምም ሥራ ሁሉ የተሟላ ይሆን ዘንድ የእግዚአብሔር ሰው ፍጹም እንዲሆን…” (2ጢሞ 3:16-17)። ስለዚህ፣ ድኅነት የሚገኘው በእግዚአብሔር ጸጋ በኢየሱስ ክርስቶስ በተከናወነው ሥራ ነው። ይህ ጸጋ የሚሠራው ደግሞ በሕያው እምነት ሲሆን፣ ይህም እምነት በበጎ ሥራ ይገለጣል። እምነትና ሥራ ለድኅነት አብረው ያስፈልጋሉ። አንዱን ከሌላው መነጠል የድኅነትን እውነታ ማዛባት ነው።

“የቅድመ ውሳኔ” ትምህርት ማለት፣ እግዚአብሔር አንዳንድ ሰዎችን ለድኅነት ሌሎቹን ደግሞ ለጥፋት አስቀድሞ ወስኗል የሚል ሃሳብ ነው። ይህ ትምህርት በተለይ በአንዳንድ የምዕራባውያን የፕሮቴስታንት አስተምህሮዎች ውስጥ በሰፊው ይብራራል። ታዲያ ይህ ትምህርት በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ ትክክል ነው ወይ? በኦርቶዶክሳዊት አስተምህሮ፣ የቅድመ ውሳኔ ትምህርት በዚያ መንገድ (አንዳንድ ሰዎችን ለድኅነት ሌሎቹን ደግሞ ለጥፋት አስቀድሞ መወሰን) ተቀባይነት የለውም፤ ከመጽሐፍ ቅዱስና ከቤተ ክርስቲያን ትውፊት ጋር የሚጋጭ ነው። የኦርቶዶክስ አመለካከት የሚያተኩረው በእግዚአብሔር ሁሉን አዋቂነት ላይ ነው። እግዚአብሔር ሁሉን አስቀድሞ ያውቃል። ማን እንደሚያምን፣ ማን ንስሐ እንደሚገባ፣ ማን እስከ መጨረሻው እንደሚጸና አስቀድሞ ያውቃል። ይህ አስቀድሞ ማወቁ ግን አስቀድሞ መወሰን አይደለም። እግዚአብሔር ስለ ሰው ነጻ ፈቃድ የሚያውቅ እንጂ ነጻ ፈቃዱን የሚሽር አይደለም። ሰው ለመዳን ወይም ላለመዳን የመምረጥ ነጻነት አለው። ቅዱሳት መጻሕፍት እግዚአብሔር ሁሉንም ሰው ለማዳን እንደሚፈልግ በግልጽ ያስተምራሉ። “እግዚአብሔር ሁሉ ሰዎች እንዲድኑና እውነቱን ወደ ማወቅ እንዲደርሱ ይወድዳል” (1ጢሞ 2:4)። “የእግዚአብሔርም ቸርነት ወደ ንስሐ እንደምትመራህ አታውቅምን?” (ሮሜ 2:4)። እግዚአብሔር በክርስቶስ አማካኝነት ለሁሉም ሰው የድኅነትን መንገድ ከፍቷል። ወደ ድኅነት የሚገባው ደግሞ በእግዚአብሔር ጸጋ ተስቦ በነጻ ፈቃዱ የሚመጣ ሰው ነው። የቅድመ ውሳኔ ትምህርት በዚያ መንገድ ከተረዳ፣ የእግዚአብሔርን ፍቅርና ፍትህ የሚጻረር ይሆናል። እግዚአብሔር አንዳንድ ሰዎችን ለመዳን አስቀድሞ ከወሰነ፣ ሌሎቹን ደግሞ ለጥፋት ከጣለ፣ ይህ እግዚአብሔር “ሁሉን እንዲድኑ የሚወድ” አምላክ ነው ከሚለው ጋር አይሄድም። እንዲሁም የሰውን ልጅ የነጻ ፈቃድና በኃጢአት የመውደቅ ኃላፊነት የሚያሳንስ ይሆናል። በኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ እግዚአብሔር አስቀድሞ የወሰነው የመዳን *ዕቅድን* ነው እንጂ ማን በግል እንደሚድን ወይም እንደማይድን አይደለም። አስቀድሞ ያወቀውን ደግሞ አስቀድሞ ወስኗል (ሮሜ 8:29-30) የሚለውን ስንረዳ፣ እግዚአብሔር ማን በፈቃዱ ለድኅነት እንደሚመርጥ አስቀድሞ አውቆ እነዚያን አስቀድሞ ለልጅነት እንደወሰናቸው ነው። የሰው ነጻ ፈቃድና ምላሽ የድኅነት ሂደት አካል ነው። ስለዚህ የቅድመ ውሳኔ ትምህርት፣ እግዚአብሔር ሰዎችን ለድኅነትና ለጥፋት አስቀድሞ ወስኗል በሚለው ጥሬ ትርጉሙ፣ በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትክክል አይደለም፤ ከመለኮት ፍቅር፣ ፍትህና የሰው ልጅ ነጻ ፈቃድ አስተምህሮ ጋር ይጋጫል። እግዚአብሔር ሁሉን እንዲድኑ ይወዳል፣ የመዳን መንገድንም በክርስቶስ ከፍቷል፤ የመዳን ምርጫው ግን የሰው ልጅ በነጻ ፈቃዱ ለጸጋው በሚሰጠው ምላሽ ላይ የተመሠረተ ነው።

ድኅነት ከኃጢአት፣ ከሞትና ከዲያብሎስ ነጻ መውጣት ብቻ አይደለም። ያ የድኅነት መጀመርያ እንጂ የመጨረሻው ግብ አይደለም። የድኅነት ግብ እጅግ የላቀና የሰውን ልጅ የመጨረሻ ዕጣ ፈንታ የሚመለከት ነው። በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ አስተምህሮ መሠረት፣ የድኅነት የመጨረሻ ግብ ከእግዚአብሔር ጋር ፍጹም ህብረት ማድረግና በመለኮት ባሕርይ ተካፋይ መሆን ነው። ይህ ማለት አምላክ መሆን ማለት አይደለም። ሰው በባሕርይ አምላክ ሊሆን አይችልም፤ ምክንያቱም ፍጡር ነው። ነገር ግን በጸጋ የመለኮት ባሕርይ ተካፋይ ይሆናል። ቅዱስ ጴጥሮስ ይህንን ሲገልጽ፡- “በክብርና በበጎነት እጅግ ውድ የሆኑ ተስፋዎችን ሰጠን፤ በእነዚያም ከዓለም በፍትወት ካለው ጥፋት አምልጣችሁ ከመለኮት ባሕርይ ተካፋዮች እንድትሆኑ…” (2ጴጥ 1:4) ብሏል። የድኅነት ግብ የሰው ልጅ ወደ ተፈጠረበት ወደ እግዚአብሔር አርአያና ምሳሌ መመለስ ብቻ ሳይሆን፣ ያንን አርአያነት በጸጋ ወደ ፍጹምነት ማድረስ ነው። ይህም ማለት በቅድስና፣ በፍቅር፣ በጽድቅ፣ በክብር፣ በዘላለማዊነት እግዚአብሔርን መምሰል ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ እንደተናገረው “እግዚአብሔር ቃል ሰው የሆነው፣ እኛ ሰው የሆንነው እግዚአብሔር እንሆን ዘንድ ነው”። ይህ ማለት እግዚአብሔር የመለኮትን ባሕርይ አዋሐደን ማለት ሳይሆን፣ በመለኮት ጸጋ፣ በክርስቶስ አማካኝነት ወደ መለኮታዊ ሕይወት ከፍ ከፍ እንድንል ማድረግ ነው። የድኅነት ግብ ከእግዚአብሔር ጋር ፍጹም የሆነ የፍቅርና የዕውቀት ህብረት መኖር ነው። ይህም የሚፈጸመው በትንሣኤ ዘጉባኤ፣ ፍጹም የሆነ መንፈሳዊ አካል ለብሰን በመንግሥተ ሰማያት ከእግዚአብሔር ጋር ፊት ለፊት ስንገናኝ ነው። “አሁን በመስተዋት በድንግዝግዝ እንደምናይ ነን በዚያን ጊዜ ግን ፊት ለፊት እናያለን…” (1ቆሮ 13:12)። ሌሎች የድኅነት ግቦች ደግሞ፡-

• ወደ እግዚአብሔር ቤተሰብነት መግባትና ልጅ መሆን።
• በክርስቶስ አካል በሆነች ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ህብረት ማድረግ።
• የዘላለም ሕይወትን መውረስና በመንግሥተ ሰማያት መኖር። “ጻድቃን ግን ወደ ዘላለም ሕይወት ይገባሉ” (ማቴ 25:46)።
• ከሥቃይ፣ ከሐዘንና ከሞት ፍጹም ነጻ መሆን። በአጠቃላይ፣ ድኅነት ከኃጢአት ነጻ መሆን የዚያ ሂደት መጀመሪያ እንጂ ግቡ አይደለም። የመጨረሻው ግብ ከእግዚአብሔር ጋር ፍጹም ህብረት በማድረግ፣ በመለኮት ጸጋ ባሕርዩ ተካፋይ በመሆን፣ ወደ ዘላለማዊ ክብርና ደስታ መግባት ነው። ይህ የኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ስለ ድኅነት የመጨረሻ ግብ ያላት ጥልቅ መረዳት ነው።

መካነ ንስሐ ወይም መንጽሔ እሳት የሚለው ትምህርት በተለይ በሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን የሚ አስተምህሮ ሲሆን፣ በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትምህርት ውስጥ ቦታ የለውም፣ ትክክልም አይደለም። ይህ ትምህርት የሚያምኑ ሰዎች ከሞቱ በኋላ በትንሽ ኃጢአታቸው ወይም በኃጢአታቸው ቅጣት ምክንያት ወደ መንግሥተ ሰማያት ከመግባታቸው በፊት በጊዜያዊ የእሳት ሥቃይ ውስጥ አልፈው የሚነጹበት ቦታ ወይም ሁኔታ አለ የሚል ነው። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ይህንን ትምህርት የማትቀበልባቸው ምክንያቶች፡-

1. ቅዱሳት መጻሕፍት ስለርሱ በግልጽ አያስተምሩም፦ መጽሐፍ ቅዱስ ከሞት በኋላ ስለ ሁለት ቦታዎች በግልጽ ይናገራል—የጻድቃን መኖሪያ (ገነት) እና የኃጢአተኞች መኖሪያ (ገሃነም)። ስለ ሦስተኛ ቦታ ወይም የእሳት መንጽሔ ሂደት በግልጽ አያስተምርም።

2. ከእግዚአብሔር የድኅነት ሥራ ጋር ይጋጫል፦ የኦርቶዶክስ አስተምህሮ ድኅነት በክርስቶስ ፍጹም መስዋዕትነትና በመለኮት ጸጋ የሚገኝ እንጂ፣ በሰው ልጅ ከሞተ በኋላ በሚያገኘው ተጨማሪ ሥቃይ የሚነጻበት አይደለም። የክርስቶቶስ ደም ከኃጢአት ሁሉ ያነጻል (1ዮሐ 1:7)። ንስሐ በምድር ላይ የሚፈጸም ነው።

3. ከሞት በኋላ ያለውን የነፍሳት ሁኔታ በተመለከተ ያለው ግንዛቤ፦ በኦርቶዶክስ እምነት፣ ከሞቱ በኋላ የጻድቃን ነፍሳት በብርሃን ቦታ (ገነት) የክርስቶስን ዳግም ምጽአት ሲጠብቁ ይኖራሉ፤ የኃጢአተኞች ነፍሳት ደግሞ በጨለማ ቦታ የፍርድ ቀንን ይጠብቃሉ። በሁለቱ ቦታዎች መካከል ግንኙነት የለም። በሞትና በትንሣኤ መካከል ያለው ጊዜ ለንስሐ ወይም ለመንጻት ጊዜ አይደለም፤ የመጨረሻው ፍርድ የሚወሰነው በምድራዊ ሕይወት በተሠራው ሥራ ነው።

4. የቤተ ክርስቲያን ትውፊትና የቅዱሳን አበው አስተምህሮ፦ ቀደምት የቤተ ክርስቲያን አበውና የኦርቶዶክስ ትውፊት ስለ መካነ ንስሐ አያስተምሩም። በኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ ከሞቱ በኋላ የኃጢአት ቅጣት የሚደርሰው በመጨረሻው ፍርድ ቀን ነው። የሞቱ ምእመናን ሁኔታ በእግዚአብሔር ምሕረት ላይ የተመሠረተ ሲሆን፣ ቤተ ክርስቲያን ስለ እነርሱ ትጸልያለች፣ ምጽዋትም ትሰጣለች (ይህም በሚቀጥለው ጥያቄ ይብራራል)። ይህ ግን በሕይወት ባሉ ሰዎች ፍቅርና ጸሎት የሚደረግ ምልጃ ሲሆን፣ በገዛ ሥቃይ የመንጻት ትምህርት አይደለም። ስለዚህ፣ መካነ ንስሐ ወይም መንጽሔ እሳት የሚለው ትምህርት በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት ውስጥ ቦታ የለውም፤ ከቅዱሳት መጻሕፍትና ከአበው ትምህርት ጋር የሚጋጭ ነው።

በቅድስት ቤተ ክርስቲያናችን አስተምህሮ መሠረት፣ በሕይወት ያሉ ምእመናን ለሞቱት ወንድሞቻቸውና እህቶቻቸው የሚያቀርቡት ጸሎት፣ የሚሰጡት ምጽዋት በእግዚአብሔር ፊት እጅግ ታላቅ ዋጋ አለው። ይህ ድርጊት የፍቅር መግለጫ ብቻ ሳይሆን፣ ነፍሳትን ከሲኦል ቅጣት ወደ ዕረፍት የሚያሻግር፣ የኃጢአት ዕዳን የሚያቀልል መለኮታዊ ምስጢር ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊና ቀኖናዊ ማስረጃዎቹን እንደሚከተለው በዝርዝር እንመለከታለን፦

‘1. የቅዱሳን አንድነት (ኅብረት)፦’ ቤተ ክርስቲያን ስንል በምድር ያሉትን (ቤተ ክርስቲያን ተጋዳሊት) እና በሰማይ ያሉትን (ቤተ ክርስቲያን ድል አድራጊት) በአንድነት የሚይዝ የክርስቶስ አካል ነው። ሞት በክርስቶስ ያመኑትን ከእርሱ አካል አይለያቸውም። «ብንኖርም ብንሞትም የጌታ ነን» (ሮሜ 14:8) ተብሎ እንደተጻፈው፣ በሕይወት ያለነው ብልቶች ለተለዩት ብልቶች በጸሎትና በምጽዋት ድጋፍ ማድረጋችን የባሕርይ ግዴታችን ነው። «አንዱ ብልት ቢሰቃይ ብልቶች ሁሉ ከእርሱ ጋር ይሰቃያሉ» (1 ቆሮ 12:26) ተብሎ እንደተጻፈው፣ በምድር ያለነውም በጸሎት ድልድይነት ለተለዩት ነፍሳት ምሕረትን እናስገኛለን።

‘2. መጽሐፍ ቅዱሳዊው ማስረጃ (2ኛ መቃብያን 12:43-45)፦’ ስለ ሙታን ጸሎትና መሥዋዕት ማቅረብ በመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ተቀምጧል። ይሁዳ መቃቢስ ለሞቱት ሰዎች ኃጢአት ማስተሰሪያ ይሆን ዘንድ መሥዋዕት እንዲሰዋ ወደ ኢየሩሳሌም ገንዘብ መላኩ ተጽፏል። መጽሐፉም ሲመሰክር፦ «ስለዚህም ሙታን ከኃጢአታቸው ይነጹ ዘንድ ስለ እነርሱ መሥዋዕትን አቀረበ፤ ይህም መልካምና ቅዱስ ተግባር ነው» ይላል። ይህ የሚያሳየው በሕያዋን በጎ ሥራ የሙታን ኃጢአት እንደሚሰረይ ነው። በተጨማሪም ቅዱስ ጳውሎስ ለሞተው ለኦኔሲፎሩ «ጌታ በዚያ ቀን (በፍርድ ቀን) ከጌታ ምሕረትን እንዲያገኝ ይስጠው» (2 ጢሞ 1:18) በማለት የጸለየው ጸሎት ለሙታን መጸለይ እንደሚገባ ትልቅ ማስረጃ ነው።

‘3. የምጽዋትና የቅዳሴ ታላቅ ኃይል፦’ ምጽዋት ሞትን የምታሸንፍ መለኮታዊ መሣሪያ ናት። «ምጽዋት ከሞት ታድናለች፤ ከኃጢአትም ሁሉ ታነጻለች» (ጦቢት 12:9) ተብሎ እንደተጻፈው፣ አንድ ሰው በሕይወት ሳለ ባይመጸውት እንኳ፣ ቤተሰቦቹ በእርሱ ስም ለድሆች ቢመጸውቱ እግዚአብሔር ያንን በጎ መዓዛ ተቀብሎ የሟቹን ነፍስ ይምራል። በተለይም በቅዳሴ ጊዜ «እግዚአብሔር ሆይ የነፍሳትን ዕረፍት ስጥ» ተብሎ የሚጸለየው ጸሎትና የሚቀርበው መሥዋዕተ ቁርባን በሲኦል ያሉ ነፍሳትን እንኳ ሳይቀር ዕረፍት እንዲያገኙና ቅጣታቸው እንዲቀልላቸው ያደርጋል። በምሳሌ 19:17 ላይ «ለድሃ የሚመጸውት ለእግዚአብሔር ያበድራል» እንደሚል፣ ይህ ብድር ለሟቹ ነፍስ በምሕረት መልክ ይመለሳል።

‘4. የምሕረት ዕድል እስከ ፍርድ ቀን፦’ ብዙዎች 'ሰው ከሞተ በኋላ ዕድሉ አብቅቷል' በማለት የሉቃስ 16 (የአልዓዛርና የሀብታሙን ታሪክ) በስህተት ይጠቅሳሉ። ሆኖም ግን የመጨረሻው ፍርድ ገና አልተሰጠም። ነፍሳት በጊዜያዊ ቦታ (በገነት ወይም በሲኦል) ሆነው ታላቁን የፍርድ ቀን ይጠባበቃሉ። እስከዚያ ቀን ድረስ ግን በቤተ ክርስቲያን ጸሎት፣ በቅዱሳን አማላጅነትና በምእመናን ምጽዋት የነፍሳት ቦታ ሊለወጥ፣ ቅጣታቸው ሊለዝብ ወይም ከሲኦል ወደ ገነት ሊሻገሩ እንደሚችሉ የቅዱሳን አባቶቻችን ታሪክና ትውፊት ይመሰክራል። እግዚአብሔር ፍጹም መሐሪ ስለሆነ፣ በምድር ያሉ ወዳጆቻቸው የሚያለቅሱላቸውንና የሚመጸውቱላቸውን ነፍሳት ቸል አይላቸውም። ቅዱስ ያዕቆብም «የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች» (ያዕ 5:16) እንዳለ፣ የቤተ ክርስቲያን ጸሎት ለሙታን መዳን ትልቅ ድርሻ አለው።

‘5. የቤተ ክርስቲያን ቀጣይነት ያለው ስርዓት፦’ ቤተ ክርስቲያናችን ከጥንት ጀምሮ በፍትሐት፣ በቁርባንና በተዝካር አማካኝነት ሙታንን ታስባለች። ይህ ስርዓት አምላክን «የሕያዋን አምላክ እንጂ የሙታን አምላክ አይደለም» (ማቴ 22:32) የሚለውን ቃል መሠረት ያደረገ ነው። በሞት የተለዩት ለእኛ ሙታን ቢሆኑም በእግዚአብሔር ፊት ግን ሕያዋን ናቸው። ስለዚህ በሕይወት ያለነው በጎ ሥራ በመሥራት ለተለዩት ነፍሳት ዕረፍትን መለመን ይገባናል። ይህም የአምላክን ቸርነትና የፍቅር ኃይል ለዓለም ሁሉ የምናሳይበት ኦርቶዶክሳዊ ተግባራችን ነው።

ማጠቃለያ፦ ስለዚህ ለሙታን መጸለይ፣ ተዝካር ማውጣት፣ ምጽዋት መስጠትና ቁርባን ማሳረግ ፍጹም ኦርቶዶክሳዊና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ተግባር ነው። ይህ ድርጊት በሕያዋንና በሙታን መካከል ያለውን የፍቅር ሰንሰለት ያጠነክራል፤ የአምላክን ቸርነት ያስመሰክራል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በቸርነቱ፣ በቅዱሳን አማላጅነትና በእኛ ጸሎት ምክንያት ለተለዩት ነፍሳት ምሕረቱን እንዲያዘንብላቸው፣ ነፍሳቸውንንም ከአብርሃም፣ ከይስሐቅና ከያዕቆብ ጋር እንዲያሳርፍልን እንለምናለን።

'ጥንተ አብሶ' የሚለው ቃል በግዕዝ ሲሆን፣ ቀጥተኛ ትርጉሙም 'የኃጢአት መጀመሪያ' ወይም 'የመጀመሪያው በደል' ማለት ነው። ይህ ቃል የሚያመለክተው የሰው ልጅ ሁሉ አባት በሆነው በአዳም እና እናት በሆነችው በሔዋን በገነት ውስጥ በእግዚአብሔር ላይ የተፈጸመውን የመጀመሪያውን አለመታዘዝ ነው። እግዚአብሔር ለአዳም “ከመልካምና ከክፉ እውቀት ዛፍ እንዳትበላ፤ ከእርሱ በበላህ ቀን ሞትን ትሞታለህና” (ዘፍጥረት 2:17) የሚል ግልጽ ትእዛዝ ሰጥቶት ነበር። ነገር ግን አዳም እና ሔዋን በሰይጣን ተጽዕኖ ተታለው የከለከለውን ፍሬ በመብላት ይህንን ትእዛዝ ተላለፉ (ዘፍጥረት 3:1-6)። ይህ ድርጊት፣ ይህ የመጀመሪያው አለመታዘዝ፣ ጥንተ አብሶ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ጥንተ አብሶ የአዳም እና የሔዋን የግል ኃጢአት ነው። ይህ የግል ኃጢአታቸው ግን በእነርሱ ብቻ ሳይወሰን፣ በሰው ዘር ሁሉ ላይ የዘለቄታ መዘዞችን አስከትሏል። ቤተ ክርስቲያናችን ስታስተምር፣ እኛ የምንወርሰው የአዳምን የግል በደል ወይም ኩነኔ አይደለም፤ ያ የእርሱና የእርሷ የግል ኃላፊነት ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ እንደሚያስተምረው፣ እያንዳንዱ ሰው ለራሱ ኃጢአት ተጠያቂ እንጂ ለሌላ ሰው በደል አይደለም። እግዚአብሔርም ማንንም ለሌላው ኃጢአት ተጠያቂ አያደርግም። ነቢዩ ሕዝቅኤልም “ነፍስ የሠራች እርሷ ትሞታለች” (ሕዝቅኤል 18:4) በማለት የግል ተጠያቂነትን ያረጋግጣል። ይልቁንም በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ እምነት፣ ከአዳም የምንወርሰው የዚያን የመጀመሪያ በደል ውጤቶችና መዘዞች ነው። እነዚህ መዘዞች በሰብአዊ ተፈጥሮአችን ላይ የመጡ ለውጦች ሲሆኑ፣ ለኃጢአት እንድንጋለጥ ያደርጉናል፣ ለሞትም ተገዥ ያደርጉናል። ይህ ሁኔታ ነው በብዙዎች ዘንድ 'የወደቀ ተፈጥሮ' ወይም 'በኃጢአት የተጎዳ ሰብአዊ ባሕርይ' ተብሎ የሚገለጸው። ይህ ማለት ከተወለድንበት ጊዜ ጀምሮ በኃጢአት ዝንባሌ፣ በሞትና በመበላሸት ተጽዕኖ ሥር እንሆናለን ማለት ነው። መዝሙረኛው “እነሆ በኃጢአት ተፀነስሁ በማቴም በአበሳ ወለደችኝ” (መዝሙር 51:5 - በግዕዙ አገባብ) ሲል፣ የተፀነሰበትንና የተወለደበትን የሰው ልጅ ሁኔታ፣ ማለትም በኃጢአት በተበከለ ዓለም ውስጥ፣ በሞትና በኃጢአት ዝንባሌ ተጽዕኖ ሥር ያለውን ሁኔታ እንደሚያመለክት በሰፊው ይተረጎማል። ይህ ማለት የግል ኃጢአተኝነትን መውረስ ሳይሆን፣ ለኃጢአት የተጋለጠና የሞት ባሕርይ ያለበትን ተፈጥሮ መውረስ ነው። በማጠቃለያም፣ ጥንተ አብሶ የአዳም የመጀመሪያው አለመታዘዝ ነው። እኛ ከአዳም የምንወርሰው ደግሞ የዚያን በደል ውጤት የሆኑትን መዘዞች፣ ማለትም የወደቀ ተፈጥሮን፣ ሞትንና የመበላሸትን ተጽዕኖ ነው። ይህ በግል ኃጢአተኝነት መውረስ ሳይሆን፣ ለኃጢአት የተጋለጠና ለሞት ተገዥ የሆነ ሰብአዊ ባሕርይ መውረስ ነው። ከዚህም ሁሉ ድኅነት የተገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ነው።

የመጀመሪያው ሰው አዳም የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ባለመታዘዝ ከፈጣሪው ጋር የነበረውን ህብረት ባቋረጠ ጊዜ፣ የፈጸመው ኃጢአት በእርሱ ላይ ብቻ ሳይወሰን፣ በትውልዱ ሁሉ ላይ የዘለቄታ መዘዞችን አስከትሏል። እነዚህ መዘዞች በአዳም ዘር ሁሉ ላይ የሚተላለፉ ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት የጥንተ አብሶ (የመጀመሪያው በደል) ውጤቶች ናቸው። ቤተ ክርስቲያናችን የምታተኩረው በዚህ በተወረሰው የወደቀ ተፈጥሮና በመጣው የሞት አገዛዝ ላይ እንጂ፣ የአዳም የግል ኩነኔና በደል በቀጥታ በዘር ይወረሳል በሚለው ጽንሰ ሃሳብ ላይ አይደለም። እያንዳንዱ ሰው የራሱን ኃጢአት ተጠያቂ ነው። ታዲያ የአዳም ኃጢአት በሰው ዘር ላይ ያስከተላቸው ዋና ዋና መዘዞች ምንድናቸው? 1. የሰው ተፈጥሮ መጎዳት/መበላሸት : ይህ የአዳም ኃጢአት ዋነኛው ውጤት ነው። አዳም ፍጹም በሆነ አርአያና ምሳሌ ተፈጥሮ ነበር። ኃጢአት ግን ተፈጥሮውን አበላሸው፣ አቆሸሸው። የሰው አእምሮ ለእውነት በተለይም ለመለኮታዊ እውነት ደነዘዘ፣ ለመረዳትም ከበደው። የሰው ፈቃድ ወደ በጎ ከመምራት ይልቅ ወደ ኃጢአት የማዘንበል ዝንባሌ አደረበት። ስሜቶችና ምኞቶች በሥርዓት ከመመራት ይልቅ ለሥጋ ፈቃድ ተገዙ። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ ይህንን የመበላሸት እውነታ ሲገልጽ፣ የሰው ልጅ ከእግዚአብሔር በመራቁ ምክንያት “ወደ ተፈጥሮአዊ አለመኖር የመመለስ ጀመሩ” በማለት ያስተምራል። የሰው ባሕርይ “የበሽታውን ኃጢአት ያዘው” ይላል ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ። ቅዱስ ጳውሎስም በውስጣችን ያለውን የኃጢአት ሕግ ትግል ይገልጻል፡- “በብልቶቼም ሌላ ሕግ አያለሁ፥ እርሱም በሕሊናዬ ካለው ሕግ ጋር ይዋጋል ለኃጢአትም ሕግ ለሆነ በብልቶቼ ወዳለው ይማርከኛል” (ሮሜ 7:23) በማለት በኃጢአት የተጎዳው ሰብአዊ ባሕርይ ያለውን ትግል ይገልጻል።

2. ሞት : ኃጢአት የሞትን ደመወዝ አስከተለ (ሮሜ 6:23)። በመጀመሪያው ትእዛዝ “ከመልካምና ከክፉ እውቀት ዛፍ እንዳትበላ፤ ከእርሱ በበላህ ቀን ሞትን ትሞታለህና” (ዘፍጥረት 2:17) ተብሎ ነበር። አዳም ሲበላ መንፈሳዊ ሞት (ከእግዚአብሔር መለየት) ወዲያውኑ የደረሰበት ሲሆን፣ ሥጋዊ ሞትም ወደ ሕይወቱ ገባ፤ ይህም ወደ ትውልዱ ሁሉ ተላለፈ። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “ኃጢአት በአንድ ሰው ወደ ዓለም ገባ በኃጢአትም ሞት፥ እንደዚሁም ሁሉ ኃጢአትን ስለ ሠሩ ሞት ወደ ሰው ሁሉ ደረሰ” (ሮሜ 5:12) ሲል፣ ሞት በአዳም በኩል እንደገባና በሰው ሁሉ ላይ እንደነገሠ ያስረዳል። ይህ ማለት የሞት ባሕርይ በሰው ተፈጥሮ ውስጥ ገባ ማለት ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ እንደሚያስተምረው፣ “የሞትና የጥፋት ርኵሰት በሰው ላይ ሰለጠነ”። ሞት የሰውን ልጅ ጠፋፊና በጊዜ የተገደበ አደረገው። “ሰዎች የሚጠፉ ፍጡራን ሆኑ” ይላል።

3. ከእግዚአብሔር መለየት : አዳም የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ሲተላለፍ፣ ከእግዚአብሔር ህብረት ወዲያውኑ ተለየ፣ ከገነትም ተባረረ (ዘፍጥረት 3:23-24)። ይህ ከእግዚአብሔር የመለየት ሁኔታ በአዳም ዘር ሁሉ ላይ አለፈ። የሰው ልጅ በተፈጥሮው ወደ እግዚአብሔር መድረስ ተሳነው፤ በመካከላቸው የጥል ግድግዳ ተፈጠረ። ነቢዩ ኢሳይያስ “ነገር ግን በደላችሁ በእናንተና በአምላካችሁ መካከል ለየ፥ ኃጢአታችሁም ፊቱን ከእናንተ ሰውሮአልና አይሰማም” (ኢሳ 59:2) በማለት ይህንን የመለያየት ውጤት ይገልጻል።

4. የኃጢአት ዝንባሌ : በተበላሸውና በሞት ባሕርይ በተጎዳው ሰብአዊ ተፈጥሮ ምክንያት፣ በውስጣችን ወደ ኃጢአት የመውደቅ ዝንባሌ፣ ምኞት ወይም ፈተና ይኖራል። ይህ ዝንባሌ ራሱ የአዳም የግል ኃጢአት ወይም የኩነኔ ውጤት ሳይሆን፣ የወደቀው ተፈጥሮአችን አካል ነው። ይህ ዝንባሌ ወደ ተግባር እስካልተቀየረ ድረስ የግል ኃጢአት አይሆንም። ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን ሲገልጽ፡- “ኃጢአት ግን ምክንያት አግኝቶ በትእዛዝ አማካኝነት በውስጤ ክፉ ምኞትን ሁሉ አስከተለ፤ ያለ ትእዛዝ ኃጢአት ሙት ነውና” (ሮሜ 7:8) ብሏል። ይህ የሚያሳየው የኃጢአት ዝንባሌ በወደቀው ተፈጥሮአችን ውስጥ እንደሚሠራ ነው። በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አስተምህሮ፣ እኛ ከአዳም የምንወርሰው እነዚህን የኃጢአት ውጤቶችና መዘዞች፣ ማለትም የተጎዳውን የሰው ተፈጥሮ፣ የሞትን አገዛዝ፣ የመበላሸት ተጽዕኖንና የኃጢአት ዝንባሌን ነው። እያንዳንዳችን በራሳችን የምንሠራው ኃጢአት ግን የራሳችን የግል በደል ሲሆን፣ የራሱንም ኩነኔ ያስከትላል። “ነፍስ የሠራች እርሷ ትሞታለች” (ሕዝቅኤል 18:4)። የአዳም ኃጢአት ያስከተለው ይህ የወደቀ ተፈጥሮና የሞት አገዛዝ ነው የሰው ልጅ በገዛ ራሱ ድኅነትን እንዳያገኝ ያደረገው። ለዚህም ነው መለኮታዊ የሆነ የድኅነት ሥራ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ አማካኝነት የተከናወነው። እርሱ ንጹሕ የሆነ የሰውን ባሕርይ ተዋሕዶ፣ ኃጢአትን ሳይሠራ በሰውነቱ ሞትን ቀምሶ፣ በትንሣኤው ሞትን ድል ነስቶ፣ የተበላሸውን ተፈጥሮ ታድሶ፣ ከእግዚአብሔር ጋር አስታርቆናል (ሮሜ 5:17-19፣ 1ቆሮ 15:21-22)። ቅዱስ አትናቴዎስ “የሰው ዘር ሁሉ የጠፋ ነበር፣ ሁሉንም የሚያድነው ቃል፣ የእግዚአብሔር ልጅ ባይመጣ ኖሮ” በማለት የክርስቶስን መምጣት አስፈላጊነት ያሳያል። በማጠቃለያም፣ የአዳም ኃጢአት (ጥንተ አብሶ) በሰው ዘር ላይ ያስከተለው መዘዝ፣ የአዳም የግል ኩነኔን መውረስ ሳይሆን፣ በኃጢአት የተጎዳና ለሞት ተገዥ የሆነ ሰብአዊ ተፈጥሮን፣ የመበላሸትንና የኃጢአት ዝንባሌን መውረስ ነው። ይህም የሰው ልጅ የራሱን የግል ኃጢአት እንዲሠራ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል። ከዚህም ሁሉ ድኅነት የተገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ነው።

የእመቤታችን የአምላክ እናትነት ምሥጢር ምንድነው? በክርስትና እምነት ውስጥ እጅግ መሠረታዊና የድኅነታችን ሁሉ ምስጢር የተመሰረተበት አንዱ እውነታ የሁሉ ፈጣሪ የሆነው አምላክ ቃል ሰው መሆኑ ነው። ይህ የመለኮት ሰው መሆን የተከናወነው ደግሞ ከእመቤታችን ከቅድስት ድንግል ማርያም ነው። ታዲያ፣ ይህንን የዓለም ሁሉ ጌታ፣ የመለኮት ቃል የሆነውን አምላክ የወለደችው እርሷ ማን ትባላለች? በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ከሁሉ የሚበልጠውና ዋናው ማዕረግ "የአምላክ እናት" (ወላዲተ አምላክ - Theotokos) መሆኗ ነው። ይህ ማዕረግ በቀላሉ የምንረዳው ሳይሆን፣ የሥጋዌን ምሥጢር ጥልቀት የሚያሳይ ነው። "የአምላክ እናት" ማለት፣ እመቤታችን የወለደችው ተራ ሰውን፣ ወይም በሰው ላይ ያደረ አምላክን ሳይሆን፣ ከዘላለም ከአብ የተወለደውን፣ ዓለምንም የፈጠረውን፣ በባሕርይ ፍጹም አምላክ የሆነውን የእግዚአብሔርን ልጅ፣ ቃልን፣ እርሱም ኢየሱስ ክርስቶስን ነው ማለት ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በአምላክነቱ ከዘላለም ከአብ ያለ እናት ተወልዷል፤ በጊዜ ደግሞ ድኅነታችን እንዲፈጸም ከእመቤታችን ያለ አባት ሰው ሆኖ ተወለደ። እመቤታችን የወለደችው ይህንን ሰው የሆነ አምላክን ነውና፣ እርሷም የአምላክ እናት ትባላለች። ይህ እምነት በመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ተመዝግቧል። ነቢዩ ኢሳይያስ ስለ እርሱ ሲናገር፡- “ሕፃን ተወልዶልናልና ወንድ ልጅም ተሰጥቶናልና አለቅነትም በጫንቃው ላይ ይሆናል ስሙም ድንቅ መካር ኃያል አምላክ የዘለዓለም አባት የሰላም አለቃ ተብሎ ይጠራል” (ኢሳ 9:6) ብሏል። ይህ “ኃያል አምላክ” ተብሎ የተነገረለት ሕፃን፣ ከእመቤታችን የተወለደው ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። ነቢዩ ኢሳይያስ በሌላ ቦታ ደግሞ የዚህን አምላክ መወለድ ከድንግል ጋር አያይዞ፡- “እነሆ ድንግል ትፀንሳለች ወንድ ልጅም ትወልዳለች ስሙንም አማኑኤል ብላ ትጠራዋለች” (ኢሳ 7:14) ብሏል። አማኑኤል ማለት “እግዚአብሔር ከእኛ ጋር ሆነ” ማለት ነው (ማቴ 1:23)። ይህም የባሕርይ አምላክ ሰው መሆኑን ያሳያል፤ የወለደችውም እመቤታችን ናት። በሐዲስ ኪዳን፣ መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል እመቤታችንን ሲያበስራት፡- “እነሆም ትፀኚያለሽ ወንድ ልጅም ትወልጃለሽ ስሙንም ኢየሱስ ትዪዋለሽ። እርሱ ታላቅ ይሆናል የልዑል ልጅም ይባላል…” (ሉቃስ 1:31-32) ብሏል። “የልዑል ልጅ” ማለት የእግዚአብሔር የባሕርይ ልጅ መሆኑን ያመለክታል። ቅድስት ኤልሳቤጥም በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ እመቤታችንን ስትጎበኝ “የጌታዬ እናት ወደ እኔ ትመጪ ዘንድ ይህ እንዴት ይሆንልኛል?” (ሉቃስ 1:43) ብላ በታላቅ አክብሮት ተናግራለች። “ጌታዬ” ማለቷ አምላክነቱን ያመለክታልና፣ “የጌታዬ እናት” ማለቷ “የአምላኬ እናት” ማለቷ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም “ነገር ግን የዘመኑ ፍጻሜ በደረሰ ጊዜ እግዚአብሔር ከሴት የተወለደውን…” (ገላ 4:4) በማለት፣ አምላክ ራሱ ከእመቤታችን ሰው ሆኖ እንደተወለደ ያረጋግጣል። የ“አምላክ እናት” የሚለው ማዕረግ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ከባድ ክርክር የተካሄደበት ነው። በ5ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ንስጥሮስ የተባለ ሰው ክርስቶስ ሁለት አካል ሁለት ባሕርይ ነው በማለት፣ እመቤታችን የወለደችው የሰውን አካል ብቻ ስለሆነች “የክርስቶስ እናት” (ክርስቶቶኮስ) እንጂ “የእግዚአብሔር እናት” (ቴዎቶኮስ) ልትባል አይገባም ብሎ አስተማረ። ይህ ትምህርት የክርስቶስን አንድነት የሚከፋፍልና የድኅነትን መሠረት የሚያፈርስ በመሆኑ፣ ቅድስት ቤተ ክርስቲያን በ431 ዓ.ም በኤፌሶን ጉባዔ ተሰብስባ የንስጥሮስን ትምህርት አውግዛለች። የጉባዔው ዋና ውሳኔና የኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት እመቤታችን “የአምላክ እናት” (ወላዲተ አምላክ - ቴዎቶኮስ) መሆኗ ነው። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ የዚህ ጉባዔ መሪ የነበረ ሲሆን፣ “አማኑኤል የባሕርይ አምላክ እንደሆነ ንጽሕት ድንግልም አምላክን የወለደች እንደሆነች ሰው የሆነ የእግዚአብሔርንም ቃል እንደወለደች የማያምን ሰው ቢኖር የተወገዘ ይሁን” በማለት የኦርቶዶክስን እምነት አጽንቷል (ሃይማኖተ አበው ገጽ 277-305)። እመቤታችን “የአምላክ እናት” መባሏ፣ እርሷ ከአብ ቀድማ የነበረች ወይም የመለኮት ምንጭ ናት ማለት አይደለም። እርሷ ፍጡር ናት፤ በእግዚአብሔር ምርጫና ጸጋ የተከበረች ናት። ነገር ግን የወለደችው አካል፣ በጊዜ ከእርሷ የተወለደ ቢሆንም፣ እርሱ ራሱ የዘላለም አምላክ ነው። ስለዚህ እርሷ የአምላክ እናት ለመባል ይገባታል። ይህ ማዕረግ ለርሷ የተሰጠ ታላቅ ክብር ብቻ ሳይሆን፣ የወለደችው አካል (ኢየሱስ ክርስቶስ) ፍጹም አምላክና ፍጹም ሰው ሆኖ የተዋሐደ አንድ አካል መሆኑን የሚያሳይ የሥጋዌ ምሥጢር መገለጫ ነው። በማጠቃለያም፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም “የአምላክ እናት” ወይም “ወላዲተ አምላክ” ናት። ይህ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት እምብርት ሲሆን፣ የክርስቶስን ማንነትና የድኅነትን ሥራ በትክክል ለመረዳት ወሳኝ ነው። ይህ ማዕረግ ለርሷ የተሰጠ ታላቅ ክብርና ሞገስ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ዘላለማዊ ድንግልና የማዕከላዊ እምነቶቻችንና የርሷ ልዩ ክብር መገለጫ ነው። እርሷ ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስን ከመፀነስ በፊት፣ በሚያስደንቅ ሁኔታ በምትወልድበት ጊዜና ከወለደችም በኋላ ፍጹም ድንግል ሆና የኖረች ናት ብለን እናምናለን። ይህ እምነት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቅዱሳን አበው ትምህርትና ከቤተ ክርስቲያን ትውፊት የሚመነጭ ነው። ከመፀነስ በፊት የነበረ ድንግልና፦ ይህ ግልጽ ነው። እመቤታችን ቅዱስ ገብርኤል “ፀንሰሽ ወንድ ልጅ ትወልጃለሽ” ብሎ ብሥራትን ባመጣላት ጊዜ ለድንግልናዋ የነበራትን ቁርጠኝነት ስትገልጽለት፡- “ይህ እንዴት ይሆናል? ወንድ ስለማላውቅ” (ሉቃስ 1:34) ብላ ነበር የመለሰችው። ይህ የሚያሳየው እርሷ በትዳር ሕይወት ውስጥ እንዳልነበረችና ለድንግልና ለመኖር መወሰኗን ነው። መልአኩም መልሶ “መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል የልዑልም ኃይል ይጸልልሻል ስለዚህም ከአንቺ የሚወለደው ቅዱስ የእግዚአብሔር ልጅ ይባላል” (ሉቃስ 1:35) በማለት፣ መፀነሱ በተአምራት፣ ከመንፈስ ቅዱስ እንጂ በወንድ ፈቃድ እንዳልሆነ አረጋግጧል። በወሊድ ጊዜ የነበረ ድንግልና፦ ይህ ምሥጢር እጅግ ድንቅና ከተፈጥሮ ሕግ ውጪ ነው። እመቤታችን ጌታችንን በምትወልድበት ጊዜ፣ ልክ ብርሃን መስኮትን ሰንጥቆ እንደሚገባ ሁሉ፣ ድንግልናዋ ሳይጎዳና ሳይለወጥ ወልዳለች። ይህ የመለኮት ኃይል የተገለጠበት ነው። ነቢዩ ሕዝቅኤል አስቀድሞ ይህንን ትንቢት ሲናገር፡- “እግዚአብሔርም አለኝ፦ ይህ በር ተዘግቶ ይኖራል አይከፈትምም፥ ሰውም አይገባበትም፤ የእስራኤል አምላክ እግዚአብሔር ገብቶበታልና ተዘግቶ ይኖራል” (ሕዝቅኤል 44:2) ብሏል። ይህ ወደ ምሥራቅ የሚመለከት የተዘጋ በር የእመቤታችን ድንግልና ምሳሌ ነው። እግዚአብሔር ወልድ ብቻ ሰው ሆኖ ያለ ወንድ ዘር የወጣበት ልዩ በር ነው። ጠቢቡ ሰሎሞንም በመኃልየ መኃልይ “እኅቴ ሙሽራዬ ሆይ የተዘጋ ገነት የታተመች ፈሳሽ ነሽ” (መኃልየ መኃልይ 4:12) በማለት ድንግልናዋንና ንጽሕናዋን መስክሯል። ከወሊድ በኋላ የነበረ ድንግልና፦ ይህ ደግሞ ብዙ ጊዜ ጥያቄ የሚነሳበት ነው። አንዳንድ ወገኖች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተጠቀሱ አንዳንድ አባባሎችን በመጥቀስ እመቤታችን ከኢየሱስ ሌላ ልጆች ወልዳለች ብለው ይከራከራሉ። ዋናዎቹ የመከራከሪያ ነጥቦች፡- ቅዱስ ዮሴፍ “እጮኛዋ” መባሉ፣ “የበኩር ልጇን እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” (ማቴ 1:25) የሚለው አገላለጽ፣ እና “የጌታ ወንድሞች” የሚለው ቃል ናቸው። * “እጮኛ”፦ ቅዱስ ዮሴፍ የእመቤታችን “እጮኛ” የተባለው በወቅቱ በነበረው የአይሁድ የመታጨት ሕግ መሠረት ነው። ይህ መታጨት በሕግ የባልና ሚስትነት ያህል የሚቆጠር ቢሆንም፣ አብሮ መኖርና የግብረ ሥጋ ግንኙነት መፈጸም ግን ከሁለተኛው የጋብቻ ደረጃ በኋላ የሚመጣ ነበር። ስለዚህ መታጨታቸው የግብረ ሥጋ ግንኙነት እንደፈጸሙ አያሳይም። ቅዱስ ዮሴፍ የታጨላትም የእመቤታችንን ድንግልና ለመጠበቅ፣ በሕግ ሽፋን ለመሆንና ጌታችንን ለማሳደግ ነበር። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ “እጮኛ በሚለው ቃል እርሷ ፍጹም ሰው መሆኗን ለማሳየት ነው” ብሏል። * “የበኩር ልጇን እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” (ማቴ 1:25)፦ ይህ አገላለጽ “እስከ” የሚለውን ቃል ይጠቀማል። በመጽሐፍ ቅዱስ አገባብ “እስከ” የሚለው ቃል፣ ከዚያ በኋላ ያለው ሁኔታ የግድ ተቃራኒ መሆን እንደሌለበት ያሳያል። ለምሳሌ፣ “የሳኦል ልጅ ሜልኮል እስከ ሞተችበት ቀን ድረስ ልጅ አልወለደችም” (2ሳሙ 6:23) ሲል፣ ከሞተች በኋላ ወልዳለች ማለት አይደለም፤ “ከአዳም ጀምሮ እስከ ሙሴ ድረስ ሞት ነገሠ” (ሮሜ 5:14) ሲልም፣ ከሙሴ በኋላ ሞት ቀረ ማለት አይደለም። ስለዚህ “እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” የሚለው፣ ቅዱስ ዮሴፍ ጌታችን ከመወለዱ በፊት ከእመቤታችን ጋር የጋብቻ ግንኙነት እንዳልፈጸመ በግልጽ ይናገራል፤ ነገር ግን ከወለደች በኋላ ፈጽመዋል የሚል ሃሳብ አይሰጥም። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ይህንን ሲያብራራ፣ ወንጌላዊው “እስከ” ማለቱ ከዚያ በፊት ያለውን ሁኔታ ለመግለጽ እንደሆነ ያስተምራል። “የበኩር ልጅ” መባሉም የእናቱን ማኅፀን ለመጀመሪያ ጊዜ የከፈተ ማለት እንጂ፣ ከእርሱ በኋላ ሌላ ልጅ ተወልዷል ማለት አይደለም (ዘጸአት 13:2)። ጌታችን የድንግል ማርያም ብቸኛ ልጅ ነው። * “የጌታ ወንድሞች”፦ በመጽሐፍ ቅዱስ “ወንድሞች” የሚለው ቃል የሥጋ ወንድምን ብቻ ሳይሆን፣ ዘመድን (አጎትና የወንድም ልጅ - ዘፍጥረት 13:8)፣ የአንድ አገር ሰዎችን፣ ወይም በመንፈሳዊ ህብረት የተሳሰሩ ሰዎችን ለማመልከትም ያገለግላል። በወንጌል የተጠቀሱት “የጌታ ወንድሞች” የተባሉት፣ የእመቤታችን እህት ልጆች (የጌታ የአክስት ልጆች) ወይም የቅዱስ ዮሴፍ ከቀድሞ ትዳሩ የነበሩት ልጆች ሊሆኑ እንደሚችሉ ቅዱሳን አበው ያስረዳሉ። ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊ በመስቀል ሥር ከነበሩት ሴቶች መካከል “የእናቱም እኅት የቀለዮጳም ሚስት ማርያም” (ዮሐ 19:25) በማለት የእመቤታችን እህት ልጆች እናት የሆነች ማርያምን ይጠቅሳል፤ ይህችም የያዕቆብና የዮሳ እናት ማርያም ናት (ማቴ 27:56)። ያዕቆብ ደግሞ “የጌታ ወንድም” ተብሎ ተጠርቷል (ገላ 1:19)። ይህ የሚያሳየው የጌታ ወንድሞች የተባሉት የቅርብ ዘመዶቹ (የአክስት ልጆች) እንደሆኑ ነው። ጌታችን በመስቀል ላይ ሳለ እናቱን ለቅዱስ ዮሐንስ አደራ መስጠቱም (ዮሐ 19:26-27)፣ ሌላ የሚንከባከባት ልጅ እንደሌላት ያረጋግጣል። ቅዱስ ጀሮም፣ ቅዱስ ኦገስቲን፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ እና ሌሎች አበው ይህንን አጥብቀው አስተምረዋል። በማጠቃለያም፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም የጌታችን እናት በመሆን ከተመረጠችበት ጊዜ ጀምሮ እስከ ሕይወቷ ፍጻሜ ድረስ ፍጹም ድንግል ሆና የኖረች፣ ዘላለማዊ ድንግል ናት። እርሷ ከኢየሱስ ውጪ ሌላ ልጅ የላትም። ይህ እምነት በቅዱሳት መጻሕፍትና በአበው ትምህርት የተደገፈ ነው።

በቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ስለ ጌታችን የትውልድ ታሪክ ሲናገር፣ የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ባለቤት የሆነው ጻድቁ አረጋዊ ቅዱስ ዮሴፍ “እጮኛዋ” ተብሎ ተገልጿል። “የኢየሱስ ክርስቶስም የትውልድ ታሪክ እንዲህ ነው፤ እናቱ ማርያም ለዮሴፍ በታጨች ጊዜ ሳይገናኙ ከመንፈስ ቅዱስ ፀንሳ ተገኘች” (ማቴ 1:18)። ይህ “ታጨች” ወይም “እጮኛ” የሚለው አገላለጽ፣ በዚያን ጊዜ በነበረው የአይሁድ የጋብቻ ሕግና ባህል መሠረት ጥልቅ ትርጉም አለው። በአይሁድ ባህል፣ ጋብቻ ሁለት ዋና ዋና ደረጃዎች አሉት። የመጀመሪያው ደረጃ 'ኪዱሺን' ወይም መታጨት የሚባለው ነው። በዚህ ደረጃ ወንድና ሴት በሕግ የባልና ሚስት ያህል ተቆጥረው ይታጫሉ፤ በይፋም ይታወቃሉ። ይህ መታጨት በሕግ የተያዘ በመሆኑ፣ ለመፋታት እንደ ጋብቻ ሁሉ የፍች ወረቀት ያስፈልገዋል። ነገር ግን በዚህ የመታጨት ጊዜ ውስጥ ሙሽራይቱ በወላጆቿ ቤት ትቆያለች፤ ወንድና ሴት አብረው አይኖሩም፣ የግብረ ሥጋ ግንኙነትም አይፈጽሙም። ሁለተኛው ደረጃ ደግሞ 'ኒሱኢን' የሚባለው ሲሆን፣ በዚህ ጊዜ ሙሽራይቱ በታላቅ ሥርዓት ወደ ሙሽራው ቤት ትሄዳለች፤ አብረውም መኖር ይጀምራሉ፤ የጋብቻውም ሥርዓት ይጠናቀቃል። እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም እና ቅዱስ ዮሴፍ የነበሩት በዚህ የመጀመሪያው የመታጨት ደረጃ ላይ ነበር። ማቴዎስ “ለዮሴፍ በታጨች ጊዜ ሳይገናኙ ከመንፈስ ቅዱስ ፀንሳ ተገኘች” (ማቴ 1:18) ማለቱ፣ እርሷ ከመንፈስ ቅዱስ ስትፀንስ በመታጨት ደረጃ ላይ እንደነበሩና አብረው መኖር (መገናኘት) እንዳልጀመሩ ያረጋግጣል። ታዲያ እመቤታችን፣ የድንግልናዋን ቃል የገባች እንደሆነች እያመንን፣ ለምን ለቅዱስ ዮሴፍ ታጨች? የታጨችባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች በኦርቶዶክስ አስተምህሮ ሲብራሩ፡-

1. የድንግልናዋ ጠባቂና አገልጋይ እንዲሆን፦ እመቤታችን ንጽሕናዋንና ድንግልናዋን ጠብቃ ለመኖር ለብቻዋ መኖር አትችልም ነበር፤ በሕግም ባል ያስፈልጋት ነበር። ቅዱስ ዮሴፍም ጻድቅ፣ ታማኝና የድንግልናዋን ቃል የሚያውቅ በመሆኑ፣ የድንግልናዋ ጠባቂና እርሷንም ጌታችንንም በአክብሮት የሚያገለግል ነበር።

2. የሕግ ሽፋን እንዲሆን፦ እመቤታችን ከመንፈስ ቅዱስ ስትፀንስ፣ ለአይሁድ ማኅበረሰብ ይህ ምሥጢር ግልጽ አልነበረም። በሕግ ታጭታ ከነበረች፣ ሰዎች ይህንን ሲያዩ የሕግ ሽፋን ይሆናል፤ አለበለዚያ በወቅቱ የአይሁድ ሕግ እንደሚያዝዘው፣ ታጭታ ከእጮኛዋ ውጪ ስትፀንስ ከተገኘች ልትቀጣ ትችል ነበር (ዘዳግም 22:20-21)። ቅዱስ ዮሴፍም ጻድቅ ስለነበር፣ ሲያያት ሊያሳፍራት ሳይፈልግ በስውር ሊተዋት አሰበ (ማቴ 1:19)፤ ነገር ግን በመልአኩ ሲገለጥለት፣ በእርሷ ዘንድ የተፀነሰው ከመንፈስ ቅዱስ እንደሆነ ተረዳና ለመቀበል አልፈራም (ማቴ 1:20)። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ “እጮኛ በሚለው ቃል እርሷ ፍጹም ሰው መሆኗን ለማሳየት ነው” በማለትም፣ መታጨቷ ሰውነቷን ለማረጋገጥ እንደረዳ ያስተምራል።

3. ለጌታችን የዘር ሐረግ ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በሥጋ ከዳዊት ዘር እንደተወለደ የተነገሩትን ትንቢቶች ለመፈጸም፣ የዘር ሐረጉ በአይሁድ ሕግ መሠረት በወንድ በኩል መቆጠር ነበረበት። ቅዱስ ዮሴፍ የዳዊት ዘር ነበር (ማቴ 1:1-16)። ምንም እንኳ ጌታችን በሥጋ የዮሴፍ ልጅ ባይሆንም፣ በሕግ ግን እንደ ልጁ ተቆጥሯል፤ በዚህም በኩል የዳዊት ዘር መሆኑ ተረጋግጧል።

4. በግብጽ ስደት ጊዜ ጠባቂ እንዲሆናት፦ ጌታችን በተወለደ ጊዜ ሄሮድስ ሊገድለው ሲፈልግ፣ ቅዱስ ዮሴፍ ከእመቤታችንና ከሕፃኑ ኢየሱስ ጋር ወደ ግብጽ ተሰደደ (ማቴ 2:13-15)። በስደት ጊዜም የሁለቱ ጠባቂና አገልጋይ ነበር። ይህንን ኃላፊነት ለመወጣት እንዲችል፣ ቀደም ብሎ ለርሷ መታጨቱ አስፈላጊ ነበር። ቅዱሳን አበው ስለ ቅዱስ ዮሴፍ ሲያስተምሩ፣ እርሱ በእድሜ የገፋ፣ ቀደም ሲልም ትዳር መስርቶ ልጆች ወልዶ የሞተበት ሰው እንደሆነ ይገልጻሉ። ይህ ደግሞ የእመቤታችንን ዘላለማዊ ድንግልና ለመጠበቅና ጌታችንን ለማሳደግ ለእርሱ የተሰጠውን ኃላፊነት ለመረዳት ይረዳል። ቅዱስ ጀሮም እና ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “ሳይገናኙ” ማለቱ አብረው መኖር ወይም የጋብቻ ግንኙነት ሳይጀምሩ እንደሆነ በሰፊው አስረድተዋል። በማጠቃለያም፣ ቅዱስ ዮሴፍ የእመቤታችን “እጮኛ” የተባለው በወቅቱ በነበረው የአይሁድ የመታጨት ሕግ መሠረት ሲሆን፣ ይህም የግብረ ሥጋ ግንኙነት እንደፈጸሙ ሳይሆን፣ እርሷን ለመጠበቅ፣ የሕግ ሽፋን ለመሆንና ጌታችንን ለማሳደግ የተደረገ ዝግጅት ነበር። ቅዱስ ዮሴፍ የእመቤታችንን ድንግልና ያከበረ፣ ጻድቅና የታመነ የአምላክ አገልጋይ ነበር።

በቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ላይ ስለ ቅዱስ ዮሴፍና እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ሲናገር “የበኩር ልጇን እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም፤ ስሙንም ኢየሱስ አለው” (ማቴ 1:25) ይላል። ይህ ጥቅስ በተለይ “የበኩር ልጇን” እና “እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” የሚሉት ቃላት፣ እመቤታችን ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ሌላ ልጆች እንደወለደች ለማስረዳት በአንዳንድ ወገኖች ዘንድ ሲጠቀስ ይሰማል። ነገር ግን በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ይህ ጥቅስ የእመቤታችንን ዘላለማዊ ድንግልና የሚክድ ሳይሆን፣ ይልቁንም የሚያረጋግጥ ነው። “የበኩር ልጇን”፦ ይህ አገላለጽ በብሉይ ኪዳን አገባብ፣ የእናቱን ማኅፀን ለመጀመሪያ ጊዜ የከፈተ ወንድ ልጅ ለማመልከት ጥቅም ላይ ይውላል (ዘጸአት 13:2)። “በኩር” የሚለው ቃል የግድ ከእርሱ በኋላ ሌሎች ልጆች መከተል እንዳለባቸው አያመለክትም። አንድ እናት አንድ ወንድ ልጅ ብቻ ወልዳ ብትቀርም፣ ያ ልጇ የበኩር ልጅ ይባላል። ለምሳሌ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ እስራኤል “ልጄ፣ የበኩር ልጄ ነው” (ዘጸአት 4:22) ተብሎ ተጠርቷል፤ እስራኤል ግን ከእርሱ ቀድሞ ወንድም አልነበረውም። የክርስቶስ የበኩርነት ትርጉም ደግሞ ከዚህ የላቀ ነው። እርሱ “ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኩር ነው” (ቆላስይስ 1:15) ሲባል፣ ፈጣሪነቱንና የሁሉ የበላይ መሆኑን ያሳያል። “በኩርን ወደ ዓለም ሲያገባ የእግዚአብሔር መላእክት ሁሉ ለእርሱ ይስገዱ” (ዕብ 1:6) ሲልም፣ ከአብ የተወለደ ብቸኛ ልጅ መሆኑን ያሳያል። እርሱ የአብ “አንድያ ልጁ” (ዮሐ 3:16) ነው። ስለዚህ ጌታችን የእመቤታችን “የበኩር ልጇ” መባሉ፣ እርሱ ብቻ ድንግልናዋ ሳይለወጥ የተወለደላት መሆኑን ለመግለጽ እንጂ፣ ከእርሱ በኋላ ሌሎች ልጆች እንደተወለዱ አያሳይም። “እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም”፦ ይህ አገላለጽ “እስከ” የሚለውን ቃል ይጠቀማል። በመጽሐፍ ቅዱስ አገባብ፣ “እስከ” የሚለው ቃል የሚያመለክተው እስከ አንድ የተወሰነ ጊዜ ድረስ ያለውን ሁኔታ ነው። ከዚያ ጊዜ በኋላ ያለው ሁኔታ የግድ ተቃራኒ መሆን እንደሌለበት ያሳያል። ለምሳሌ፡- “የሳኦል ልጅ ሜልኮል እስከ ሞተችበት ቀን ድረስ ልጅ አልወለደችም” (2ሳሙ 6:23) ሲል፣ ከሞተች በኋላ ወልዳለች ማለት አይደለም። “እነሆ እኔ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ” (ማቴ 28:20) ሲልም፣ ከዓለም ፍጻሜ በኋላ ከእነርሱ ጋር አይሆንም ማለት አይደለም። “ጠላቶቹን ሁሉ ከእግሩ በታች እስኪያደርግ ድረስ ሊነግሥ ይገባዋል” (1ቆሮ 15:25) ሲልም፣ ጠላቶቹን ካስገዛ በኋላ ንግሥናው ያቆማል ማለት አይደለም። ስለዚህ ማቴዎስ “እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” ማለቱ፣ ቅዱስ ዮሴፍ ጌታችን ከመወለዱ በፊት ከእመቤታችን ጋር የጋብቻ ግንኙነት እንዳልፈጸመ በግልጽ ያስረዳል። ከዚያ በኋላ ፈጽመዋል የሚል ሃሳብ ግን አይሰጥም። ይልቁንም፣ “እስከ” የሚለው ቃል የሚያተኩረው እስከ ልደቱ ድረስ የነበረውን ሁኔታ በመግለጽ ላይ ነው። ቅዱስ ጀሮም ይህንን ሲያብራራ፣ “እስከ” የሚለው ቃል ከዚያ በኋላ ያለውን ሁኔታ ለመወሰን አያገለግልም፤ ወንጌላዊው እስከ ልደቱ ድረስ የነበረውን ብቻ ነው የገለጸው ይላል። “አላወቃትም”፦ ይህ ቃል በዚህ አገባብ የጋብቻ ግንኙነትን ያመለክታል። ስለዚህ “እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” ማለቱ፣ ቅዱስ ዮሴፍ ጌታችን ከመወለዱ በፊት ከእመቤታችን ጋር የጋብቻ ግንኙነት አልፈጸመም ማለት ነው። አንዳንድ አበው “አላወቃትም” የሚለውን በሌላ መንገድም ይተረጉማሉ። ልክ የኢየሱስ ወላጆች ወደ ኢየሩሳሌም ሲሄዱ “አላወቁም” (ሉቃስ 2:43) ማለቱ አብሯቸው እንዳለ አለማወቃቸውን እንደሚያሳይ ሁሉ፣ ቅዱስ ዮሴፍም እመቤታችን በነቢዩ የተነገረላት ልዩ ድንግል እንደሆነች፣ የእግዚአብሔር እናት እንደሆነች ምሥጢሩን በጥልቀት አላወቀችም ወይም አልተረዳችውም ነበር፤ ከልደቱ በኋላ ግን ሁሉ ነገር ሲገለጥለት ምሥጢሩን ተረዳ፣ እምነቱም ፍጹም ሆነለት ማለቱ ነው በማለት ያስረዳሉ። በማጠቃለያም፣ “የበኩር ልጇን እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም” (ማቴ 1:25) የሚለው ጥቅስ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ውጪ ሌላ ልጅ እንደሌላት የሚያረጋግጥ ነው። “በኩር” የሚለው ቃል የእርሷ ብቸኛ ልጅ መሆኑን፣ “እስከ” የሚለው ቃል ደግሞ ከልደቱ በፊት የነበረውን የድንግልናዋን ሁኔታ የሚያሳይ እንጂ፣ ከወለደች በኋላ ድንግልናዋ እንደተለወጠ የሚያሳይ አይደለም። ቅዱስ ዮሴፍም እመቤታችንን ከማክበርና ከመጠበቅ በቀር የጋብቻ ግንኙነት አልፈጸመም፤ እርሷም ዘላለማዊ ድንግል ናት።

የመጽሐፍ ቅዱስ 'ወንድሞቹ' የሚለውስ ምን ማለት ነው? በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነት፣ የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ዘላለማዊ ድንግልና የማዕከላዊ እምነቶቻችን አካል በመሆኑ፣ እርሷ ከጌታችን ከመድኃኒታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ውጪ ሌላ የሥጋ ልጅ እንደሌላት በጥብቅ እናምናለን፣ እናስተምርማለን። ታዲያ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ “የጌታ ወንድሞች” (ለምሳሌ ማቴ 12:46፣ ማር 6:3፣ ዮሐ 7:5፣ ገላ 1:19) የሚሉ አገላለጾች ስላሉ እነዚህ እነማን ናቸው? የእመቤታችንስ ልጆች ናቸው ወይ? የሚለው ጥያቄ ሊነሳ ይችላል። በኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ “የጌታ ወንድሞች” የተባሉት የእመቤታችን ልጆች አይደሉም። ይህንን ለመረዳት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ “ወንድሞች” የሚለው ቃል በምን አገባብ እንደሚሠራ ማወቅ ያስፈልጋል። “ወንድሞች” የሚለው ቃል የሥጋ ወንድምን ብቻ ለማመልከት አያገለግልም። የሚከተሉትንም ሊያመለክት ይችላል፡-

1. ዘመዶች፦ የቅርብ ወይም የሩቅ ዘመዶችን ለማመልከት “ወንድሞች” የሚለው ቃል ጥቅም ላይ ይውላል። ለምሳሌ፣ አብርሃም የወንድሙን ልጅ ሎጥን “ወንድሜ” ብሎ ጠርቶታል (ዘፍጥረት 13:8)። ያዕቆብም የአጎቱን ልጅ ላባን “ወንድሜ” ብሎ ጠርቶታል (ዘፍጥረት 29:15)።

2. የአንድ ወገን ወይም የአገር ሰዎች፦ “ወንድሞቼ እስራኤላውያን” (ሮሜ 9:3) በማለት ሐዋርያው ጳውሎስ የአገሩን ሰዎችን ይጠራል።

3. በመንፈሳዊ ህብረት የተሳሰሩ፦ በክርስትና እምነት በአንድነት የቆሙ ሁሉ “ወንድሞች” ይባባላሉ። ጌታችን ራሱ “የእግዚአብሔርን ፈቃድ የሚያደርግ ሁሉ እርሱ ወንድሜ እኅቴ እናቴም ነው” (ማር 3:35) ብሏል። ከትንሣኤ በኋላም ለደቀ መዛሙርቱ “ወደ ወንድሞቼ ሂዱና…” (ዮሐ 20:17) ብሏል። “የጌታ ወንድሞች” የተባሉት እነማን ናቸው ለሚለው ጥያቄ፣ በቤተ ክርስቲያን አበው ዘንድ ሁለት ዋና ዋና ትርጓሜዎች አሉ። ሁለቱም ትርጓሜዎች እመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልናዋን እንደጠበቀች ይስማማሉ። * የእመቤታችን እህት ልጆች (የጌታ የአክስት ልጆች): ይህ በሰፊው ተቀባይነት ያለው ትርጓሜ ነው። በመስቀል ሥር ከእመቤታችን ጋር ከነበሩት ሴቶች መካከል “የእናቱም እኅት የቀለዮጳም ሚስት ማርያም” (ዮሐ 19:25) ተብላ አንዲት ሴት ተጠቅሳለች። ይህች ማርያም “የያዕቆብ እና የዮሳም እናት” (ማቴ 27:56፣ ማር 15:40) ተብላ በሌላ ቦታ ተገልጻለች። ያዕቆብ ደግሞ “የጌታ ወንድም” ተብሎ ተጠርቷል (ገላ 1:19)። ይህ የሚያሳየው የጌታ ወንድሞች የተባሉት ያዕቆብና ዮሳ እንዲሁም ሌሎች (ስምዖንና ይሁዳ በማቴ 13:55-56 የተጠቀሱት)፣ የእመቤታችን እህት ልጆች በመሆናቸው የጌታ የአክስት ልጆች እንደሆኑ ነው። በአይሁድ ባህል ደግሞ የአክስት ልጅን “ወንድም” ብሎ መጥራት የተለመደ ነው። እንደ ታሪክ ጸሐፊው ሄግስፐስ እና እንደ ቅዱስ ጀሮም፣ ቅዱስ ኦገስቲን፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ያሉ አበው ይህንን ትርጓሜ ይደግፋሉ። ቅዱስ ጀሮም በተለይ በሄልፊደስ (እመቤታችን ሌላ ልጅ ወልዳለች የሚል መናፍቅ) ላይ በጻፈው ምላሽ፣ “ወንድሞች” የሚለው ቃል ዘመዶችን እንደሚመለከት በስፋት አስረድቷል።

• የቅዱስ ዮሴፍ ከቀድሞ ትዳሩ የነበሩት ልጆች: ሌላው ትርጓሜ ደግሞ፣ ቅዱስ ዮሴፍ በእድሜ የገፋና ቀደም ሲል ትዳር መስርቶ ልጆች ወልዶ ሚስቱ የሞተችበት እንደሆነ ከቤተ ክርስቲያን ታሪክ እንረዳለን። እነዚህም ልጆቹ ከእመቤታችን ጋር አብረው ስላደጉ፣ የጌታ የአባ ቢት ልጆች በመሆናቸው “ወንድሞች” ተብለው ሊጠሩ ይችላሉ። ከዚህም በላይ፣ ጌታችን በመስቀል ላይ ሳለ፣ የእመቤታችንን እንክብካቤ ለሚወደው ደቀ መዝሙር ለቅዱስ ዮሐንስ አደራ መስጠቱ (ዮሐ 19:26-27)፣ እርሷ ሌላ ልጅ ወይም የቅርብ ዘመድ (በተለምዶ እናትን የሚንከባከብ) እንደሌላት ያሳያል። ሌሎች ልጆች ወይም የቅርብ ዘመዶች ቢኖሯት ኖሮ፣ በወቅቱ በነበረው የአይሁድ ባህል መሠረት ለእነርሱ አደራ ይሰጣት ነበር። ይህ ድርጊት እመቤታችን ከኢየሱስ ውጪ ሌላ የሥጋ ልጅ እንደሌላት የሚያረጋግጥ ነው። በማጠቃለያም፣ በመጽሐፍ ቅዱስ የተጠቀሱት “የጌታ ወንድሞች” የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ልጆች አይደሉም። እነርሱ የቅርብ ዘመዶች (የአክስት ልጆች) ወይም የቅዱስ ዮሴፍ ከቀድሞ ትዳሩ የነበሩ ልጆች ናቸው። እመቤታችን ዘላለማዊ ድንግል ናትና፣ ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ውጪ ሌላ የሥጋ ልጅ የላትም። ይህ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ቀና እምነት ነው።

እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ የሁሉ ጌታ የሆነውን አምላክ ቃል በማኅፀኗ ለመሸከም እና ለመውለድ ከዘላለም የተመረጠች፣ በልዩ የመለኮት ዕቅድ ውስጥ ልዩ ቦታ ያላት የሰው ዘር ናት። ይህች የአምላክ ማደሪያ ለመሆን የተመረጠች ዕቃ፣ ከሌሎች ፍጡራን ሁሉ በላይ ልዩ የሆነ ቅድስናና ንጽሕና ያላት ናት። ቅድስናዋና ንጽሕናዋ ከፈጣሪ በታች፣ ከቅዱሳን መላእክትና ከሰው ዘር ሁሉ በላይ የሚያደርጋት ነው። ታዲያ የዚህ ታላቅ ቅድስና እና ከኃጢአት የጸዳ ሕይወት ሚስጥር ምንድነው? ምሥጢሩም እርሷ ከመጀመሪያውኑ፣ ከተፀነሰችበት ጊዜ ጀምሮ፣ ከኃጢአት፣ ከአዳማዊ ውድቀት ነውርና ተጽዕኖ ነፃ ሆና፣ ያለ ነውር የተጠበቀች፣ የተቀደሰችና ንጽሕት መሆኗ ነው። እርሷ ያልተነካች፣ ያልተበከለች፣ ለመለኮታዊው ማደሪያነት ፍጹም የተዘጋጀች ናት። የእመቤታችን ቅድስና እና ከኃጢአት ነጻ የመሆን ምንጭ፦

1. መለኮታዊ ምርጫ እና ቅድመ ዝግጅት፦ እግዚአብሔር አምላክ የሰው ልጅን ለማዳን ባለው የዘላለም ዕቅድ ውስጥ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም የአምላክ ማኅደር እንድትሆን አስቀድሞ፣ ዓለም ሳይፈጠር መርጧታል። ይህ ምርጫ ድንገተኛ አልነበረም፤ ይልቁንም ከመጀመሪያውኑ ለርሷ ታላቅ ክብርና ቦታ ተሰጥቷል። ለዚህ ታላቅ ዓላማም እርሷን ለይቶ ቀድሷታል፣ ከመጀመሪያውኑ ያለ ነውር፣ ያለ ኃጢአት እንድትሆን አድርጓታል። ነቢዩ ዳዊት በመንፈስ ቅዱስ ሆኖ ስለ እርሷ ሲናገር፡- “መልኩን ወደ ንጉሥ ወደደውና፣ አድምጪ ልጄ ጆሮሽንም አዘንብዪ፤ ወገኖችሽን የአባትሽንም ቤት እረሽ” (መዝሙር 45:10-11) በማለት የመለኮትን ወደ እርሷ መምጣትና ልዩ ምርጫዋን ተናግሯል። ይህ ምርጫ የመለኮት ፍጹም ጸጋ ሥራ ነው። መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል የብሥራት ቃልን ይዞ በተላከ ጊዜ፣ ለርሷ የሰጠው ሰላምታ ይህንን ልዩ ምርጫና የመለኮት ጸጋ ሙላት በግልጽ ያሳያል፡- “ጸጋ የሞላብሽ ሆይ ደስ ይበልሽ፤ እግዚአብሔር ከአንቺ ጋር ነው፤ ከሴቶች ሁሉ ተለይተሽ የተባረክሽ ነሽ” (ሉቃስ 1:28)። “ጸጋ የሞላብሽ” (በግሪክኛ ፡ ከይካሪቶሜኒ - Kecharitomene) የሚለው ቃል የሚያሳየው፣ እርሷ ከመወለዷ በፊትም በእግዚአብሔር የታወቀችና ከመጀመሪያውኑ ልዩ የመለኮታዊ ጸጋ የተሞላች፣ ለዚህ ዓላማ የተቀደሰች መሆኗን ነው። ቅድስት ኤልሳቤጥም በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ በታላቅ ድምፅ “ከሴቶች ሁሉ ተባረክሽ ማኅፀንሽም የተባረከ ነው” (ሉቃስ 1:42) በማለት የመሰከረችው የርሷን ልዩ ቅድስና፣ ንጽሕናና የመለኮት ምርጫ ነው።

2. ከአዳማዊ ውድቀት ነውር እና ተጽዕኖ ፍጹም ነጻ መሆን፦ ከሌሎች የሰው ዘር በተለየ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም በአዳማዊ ውድቀት ምክንያት የመጣው የኃጢአት ነውር፣ የሞት ሥልጣንና የኃጢአት ዝንባሌ ሳይጋባባት የተጠበቀች ናት። እርሷ የተፀነሰችው ያለ ነውር፣ ለመለኮታዊው ማደሪያነት ፍጹም ተስማሚ ሆና ነው። እግዚአብሔር አምላክ፣ የሰው ዘር የሆነውን አንድያ ልጁን ያለ ኃጢአት እንድትወልድ፣ እርሷን ከመጀመሪያውኑ፣ ከኃጢአት ነጻ አድርጎ ጠብቋታል። ነቢዩ ዘካርያስ ስለ እርሷ ሲናገር፡- “የጽድቅ ፀሐይም ይወጣላታል፥ ፈውስም በክንፎቹ ውስጥ ነው” (ዘካርያስ 9:9 - ብዙ ጊዜ ስለ ክርስቶስ ቢነገርም በቤተ ክርስቲያን ትውፊት ስለ እመቤታችንም ይመሰክራል) በማለት፣ የመለኮት ብርሃን የሚያበራባት፣ የኃጢአት ጨለማ የሌለባት መሆኗን ያመለክታል። እርሷ የመለኮት ልጅ የሚያድርባት ንጹሕ ቤተ መቅደስ ናትና፣ የኃጢአት ነውር ሊገኝባት አይገባም። ጠቢቡ ሰሎሞንም ስለ እርሷ በመንፈስ ቅዱስ ተመልክቶ፡- “ወዳጄ ሆይ፥ አንቺ ሁለንተናሽ ውብ ነሽ፥ነውርም የለብሽም” (መኃልየ መኃልይ 4:7) በማለት ፍጹም ንጽሕናዋን መስክሯል። የኃጢአት ነውር ያልነካት፣ ፍጹም ውብ ናትና። ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ “ኦ ሁሉም ቅድስት ድንግል ሆይ፣ ከዓለም ሁሉ በላይ የተቀደስሽ፣ ንጽሕትና ያለነውር የሆንሽ...” በማለት ፍጹም ንጽሕናዋን ያትታል።

3. ፍጹም ንጽሕና እና ያለ ነውር ሕይወት፦ እመቤታችን ከኃጢአት ነጻ የሆነ ተፈጥሮ በመኖሩዋ፣ በሕይወቷ ሙሉ ፈቃደኝነት ባለው ኃጢአት በፍጹም አልተበከለችም። የኃጢአት ዝንባሌ አልነበረባትም፤ ንጽሕናዋም ፍጹም ነው። ይህ የሆነው በጸጋው ብዛት፣ በልጇ በክርስቶስ የወደፊት የድኅነት ሥራ ምክንያት አስቀድሞ ለርሷ በተሰጠው ጸጋ ነው። እርሷ ለዚህ ጸጋ በትህትና ምላሽ በመስጠት (ሉቃስ 1:38) ፍጹም የሆነ የመታዘዝ ሕይወት ኖራለች። እርሷ ንጽሕት፣ ቅድስት፣ ያለ ነውር የተጠበቀች የአምላክ እናት ናት። ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ እመቤታችንን “ያልተነካች፣ ያልተበከለች፣ ከነውር የራቀች” በማለት በሰፊው ያወድሳል። ቅዱስ ያዕቆብ ዘሥሩግ ደግሞ “እርሷ በእግዚአብሔር ዓይን በታየ የቅድስና ውበት የተሞላች ነበረችና በእርሷ ንጹሕ ማኅፀን ሊያድር ወደደ” ይላል። የእመቤታችን ቅድስናና ያለ ነውር የተጠበቀ ሕይወት የሰው ልጅ በመለኮት ጸጋ ምን ያህል ከፍ ከፍ ማለት እንደሚችል የሚያሳይ ታላቅ አርአያ ነው። እርሷ በአምላክ ጸጋና በራሷ ትጋት፣ በክርስቶስ ቤዛነት ቀድሳ እንደኖረች ሁሉ፣ እኛም በክርስቶስ ኃይል፣ በጸጋውና በራሳችን ትጋት ኃጢአትን ድል ነስተን ወደ ቅድስና ሕይወት ልንደርስ እንደምንችል ያሳየች ናት። በማጠቃለያም፣ የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ቅድስና የመጣው በልዩ መለኮታዊ ምርጫና ጸጋ ሲሆን፣ እርሷ ከመጀመሪያውኑ፣ ከተፀነሰችበት ጊዜ ጀምሮ፣ ከኃጢአት፣ ከአዳማዊ ውድቀትና ነውር ነጻ ሆና የተጠበቀች ናት። ይህም ቅድስናዋ የአምላክ ማኅደር እንድትሆን ያበቃት ሲሆን፣ ለሰው ልጅ ሁሉ የቅድስና፣ የንጽሕናና የትህትና አርአያ ናት። እርሷ ፍጹም ቅድስት፣ ያለ ነውርና ንጽሕት የአምላክ እናት ናት።

የሰው ልጅ ድኅነት የሥላሴ ሥራ ሲሆን፣ በተጨባጭ የተፈጸመው ደግሞ በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ነው። እርሱ ራሱ ብቸኛ አዳኝ ነው። ነገር ግን በዚህ ታላቅ የመለኮት የድኅነት ዕቅድና ሥራ ውስጥ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም በልዩ መለኮታዊ ምርጫና በራሷ ፈቃደኝነት የተነሳ ወሳኝና የማዕዘን ድንጋይ የሆነ ሚና አላት። የእርሷ ሚና ከክርስቶስ ሥራ የማይነጣጠልና ለድኅነታችን መፈጸም እጅግ አስፈላጊ ነበር። የእመቤታችን በድኅነት ሥራ ውስጥ ያላት ሚና፡-

1. የሥጋዌ መሣሪያና የአምላክ ማኅደር መሆን፦ የሰው ልጅ ድኅነት የሚጀምረው እግዚአብሔር ቃል ሰው ሲሆን ነው። ይህ ሰው መሆን ደግሞ ከእመቤታችን ንጹሕ ሥጋና ደም በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት በመዋሐድ ነው። እመቤታችን የአምላክ ልጅ ሰው የሚሆንባት መለኮታዊ የተመረጠች ዕቃ፣ ማኅደር ናት። ያለ እርሷ ፈቃደኝነትና ተሳትፎ፣ አምላክ ሰው መሆን አይችልም ነበር። መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል ብሥራትን ባመጣላት ጊዜ፣ እርሷ በትህትናና በፍጹም መታዘዝ “እነሆኝ የጌታ ባሪያ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ” (ሉቃስ 1:38) በማለት የሰጠችው መልስ ፣ የድኅነት ሥራ እንዲጀመር ቁልፍ ነበር። በዚህ ፈቃደኝነት የሰውን ዘር ወክላ ለዕቅዱ ተስማማች።

2. የቤዛ እናት መሆን፦ እመቤታችን የወለደችው ዓለምን ከኃጢአትና ከሞት ባርነት የሚያድነውን ቤዛ ነው። በሥጋዌዋ አማካኝነት፣ አምላክ የሰውን ባሕርይ ሙሉ በሙሉ ተዋሕዶ፣ በዚያ ባሕርይ መከራ ተቀብሎ፣ ሞትን ድል ነስቶ፣ የሰውን ልጅ ነጻ ሊያወጣ ችሏል። የእርሷ እናትነት ለክርስቶስ ማንነትና ለቤዛነት ሥራው መሠረት ነው። እርሷ “የምሕረት እናት” እና “የሕይወት እናት” ትባላለች።

3. የአዲስ ሔዋን ምሳሌ፦ ልክ አዳም በሔዋን ባለመታዘዝ ወደ ኃጢአትና ሞት እንደወደቀ ሁሉ፣ የሰው ልጅ ድኅነት ደግሞ በመለኮት ታዛዥነት በአዲሱ አዳም በክርስቶስ እና በእመቤታችን በአዲሲቷ ሔዋን መታዘዝ አማካኝነት መጣ። ሔዋን የሞት ምክንያት እንደሆነች ሁሉ፣ እመቤታችን በመታዘዝ የሕይወት ምክንያት ሆነች። ቅዱሳን አበው በሔዋንና በእመቤታችን መካከል ያለውን ይህንን ንጽጽር በሰፊው ያብራራሉ።

4. በልጇ መከራ ተካፋይ መሆን፦ እመቤታችን በልጇ ሕማማትና ሞት ጊዜ በታላቅ ሐዘን ተካፍላለች። ነቢዩ ስምዖን ለርሷ አስቀድሞ “...የነፍስንም ሰይፍ ይወጋሻል...” (ሉቃስ 2:35) በማለት ትንቢት እንደተናገረው፣ በመስቀል ሥር ቆማ የልጇን መከራና ሞት አይታለች። ይህ በመከራው የመካፈል ድርጊትም በድኅነት ሥራ ውስጥ ያላትን ቅርበትና ሚና ያሳያል።

5. የቤተ ክርስቲያን እናትና ምሳሌ መሆን፦ እመቤታችን የክርስቶስ አካል ለሆነች ለቤተ ክርስቲያን ምሳሌ ናት። ልክ እርሷ ክርስቶስን እንደወለደች ሁሉ፣ ቤተ ክርስቲያንም በምሥጢራት አማካኝነት የክርስቶስን ልጆች ትወልዳለች። ጌታችን በመስቀል ላይ ሳለ እናቱን ለሚወደው ደቀ መዝሙር ለዮሐንስ አደራ ሲሰጥ “እናትህ እነኋት” (ዮሐ 19:27) በማለት፣ በቅዱስ ዮሐንስ በኩል ለክርስቲያኖች ሁሉ እናት አድርጎ ሰጥቷታል። እርሷ የክርስቲያኖች ሁሉ መንፈሳዊ እናት ናት።

6. አማላጅነት፦ በሰማይ ሆና ወደ ልጇ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ እኛ የምታቀርበው አማላጅነት በድኅነት ጎዞአችን ይረዳናል። እመቤታችን በድኅነት ሥራ ውስጥ ያላት ሚና፣ እርሷን ከአዳኝነት ቦታ አያደርሳትም። አዳኝ፣ ቤዛ፣ መካከለኛ ክርስቶስ ብቻ ነው። ነገር ግን እመቤታችን የመለኮት ዕቅድ ወሳኝ አካል፣ የአምላክ ማኅደር፣ የቤዛ እናት፣ የአዲስ ሔዋን ምሳሌ፣ በመከራው ተካፋይና የክርስቲያኖች እናት በመሆን በድኅነት ሥራ ውስጥ ልዩና የላቀ ሚና አላት። የእርሷ ክብርና ሚና የድኅነት ሥራን ከፍ የሚያደርግ እንጂ የሚያሳንስ አይደለም። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የእመቤታችንን ይህን ሚና እጅግ ታከብራለች፣ ትወድሳለችም። በማጠቃለያም፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ የአምላክ ማኅደር በመሆን፣ የቤዛ እናትና የአዲስ ሔዋን ምሳሌ በመሆን፣ በመከራው ተካፋይና የክርስቲያኖች እናት በመሆን፣ እንዲሁም አማላጅ በመሆን በታላቁ የመለኮት የድኅነት ሥራ ውስጥ የማይተካ ድርሻ አላት።

አዎን፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ስለ እኛ ወደ ልጇ ወደ ጌታችን ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ የምትለምንና የምትማልድ የዘላለም አማላጅ ናት። ይህ እምነት በቅዱሳት መጻሕፍት ፍንጮች፣ በቤተ ክርስቲያን ትውፊት፣ በቅዱሳን አበው ትምህርትና በየዕለት በምናደርገው ጸሎት የተረጋገጠ ነው። ምልጃ ማለት ምን ማለት ነው? ምልጃ ማለት አንዱ አካል ስለ ሌላው አካል ምሕረትን፣ ይቅርታን ወይም በጎ ነገርን ወደ ኃይል ወይም ሥልጣን ወዳለው አካል የሚለምንበት ሂደት ነው። በክርስትና፣ ምልጃ ማለት ቅዱሳን (በሰማይም ሆነ በምድር) ስለ ሌሎች ወደ እግዚአብሔር የሚያቀርቡት ጸሎትና ልመና ነው። የእመቤታችን አማላጅነት መሠረቶች፡-

1. የአምላክ እናት መሆኗ፦ ይህ የእመቤታችን የአማላጅነት ሥልጣን ዋነኛው መሠረት ነው። እርሷ የፈጣሪ እናት በመሆኗ፣ ከሌሎች ፍጡራን ሁሉ በላይ ልዩ ክብርና ሞገስ አላት። ልጇም፣ አምላክ ቢሆንም፣ ለእርሷ የልጅና የእናት ፍቅርና አክብሮት አለው። በምድር ሳለች ልመናዋን እንደሰማ፣ በሰማይም ልመናዋን ይሰማል። መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል እንኳን ሲያበስራት “ማርያም ሆይ በእግዚአብሔር ፊት ጸጋን አግኝተሻልና አትፍሪ” (ሉቃስ 1:30) ብሏታል። “ጸጋን ማግኘት” ማለት በእግዚአብሔር ፊት ሞገስ፣ ክብርና የመለመን ሥልጣን ማግኘት ማለት ነው።

2. በቃና ዘገሊላ የተገለጠ አማላጅነቷ፦ በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 2 ላይ እንደተጻፈው፣ በቃና ዘገሊላ በተደረገው የሠርግ ቤት ድግስ ላይ የወይን ጠጅ ሲያልቅ፣ እመቤታችን ችግራቸውን አይታ ለልጇ፡- “የወይን ጠጃቸውም ባለቀ ጊዜ እናቱ የኢየሱስን፡- የወይን ጠጅ እኮ የላቸውም አለችው” (ዮሐ 2:3)። ምንም እንኳ ጌታችን “ሴት ሆይ ከአንቺ ጋር ምን አለኝ? ጊዜዬ ገና አልደረሰም” (ዮሐ 2:4) የሚመስል መልስ ቢሰጣትም፣ እመቤታችን ልመናዋ ተቀባይነት እንደሚያገኝ እርግጠኛ ሆና ለአገልጋዮቹ “የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ” (ዮሐ 2:5) ብላ አዘዘች። ጌታችንም ውኃውን ወደ ወይን በመለወጥ የመጀመሪያውን ታምራት አደረገ። ይህ የሚያሳየው፣ ምንም እንኳ የመለኮት የሥራ ጊዜ በሰው ፍላጎት ባይወሰንም፣ የፍጹም እናቱ ልመና በእርሱ ዘንድ ልዩ ክብደት እንዳለውና እርሷም የሰዎችን ችግር አይታ ወደ ልጇ የምታቀርብ አማላጅ እንደሆነች ነው። ብፁዕ አቡነ ጎርጎርዮስ “እመቤታችን ድንግል ማርያም ከሰው ወገን የሰው ችግር ቶሎ የሚገባት ቶሎ የሚታያትና የሚሰማት ርኅርኅት ናት። የሰዎቹ ችግር ገብቷት ለልጇ ነገረችው” በማለት አማላጅነቷን አስረድተዋል።

3. በመጽሐፍ ቅዱስ የቅዱሳን አማላጅነት ምሳሌዎች፦ መጽሐፍ ቅዱስ ቅዱሳን ስለ ሌሎች እንደሚማልዱ ያስተምራል። ለምሳሌ፣ አብርሃም ስለ ሰዶም (ዘፍጥረት 18:23-32)፣ ሙሴ ስለ እስራኤል (ዘጸአት 32:11-14)፣ ኢዮብ ስለ ወዳጆቹ (ኢዮብ 42:10) አማልደዋል። ሐዋርያው ያዕቆብ “የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች” (ያዕ 5:16) ብሏል። እነዚህ ሁሉ በምድር ያሉ ቅዱሳን አማላጅነት ምሳሌዎች ከሆኑ፣ በሰማይ ያሉ፣ በተለይም ከቅዱሳን ሁሉ የላቀች የአምላክ እናት የሆነችው እመቤታችን አማላጅነቷ እጅግ ታላቅና ኃይል ያለው መሆኑ ግልጽ ነው። ቅዱስ ጳውሎስ እንኳን ስለ ወገኖቹ መዳን ራሱ የተረገመ እንዲሆን እስከመመኘት ደርሶ ለመነ (ሮሜ 9:1-3)። ነቢዩ ኤርምያስን እስራኤላውያን “አምላክህ እግዚአብሔር በአንተ እጅ ወደ እኛ የላከውን ነገር ሁሉ ባናደርግ፥ እግዚአብሔር በመካከላችን እውነተኛና ታማኝ ምስክር ይሁን። የአምላካችንን የእግዚአብሔርን ቃል በመስማታችን መልካም እንዲሆንልን መልካም ወይም ክፉ ቢሆን፥ አንተን ወደ እርሱ የምንልክህ የአምላካችንን የእግዚአብሔርን ቃል እንሰማለን” (ኤር 42:5-6) በማለት አማላጅ እንዲሆንላቸው ጠይቀውታል። እግዚአብሔር ራሱ አቤሜሌክን ወደ አብርሃም ልኮት “አብርሃም ነቢይ ነው፥ ስለአንተ ይጸልያል፥ ትድናለህም” (ዘፍ 20:7) ብሎት የነበረው የአማላጅነትን አስፈላጊነት ያሳያል።

4. የቤተ ክርስቲያን ትውፊትና ሥርዓት፦ ከጥንት ሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ቤተ ክርስቲያን የእመቤታችንን አማላጅነት አምናለች፣ አስተምራለች፣ በየዕለት ጸሎቷና በአምልኮ ሥርዓቷ ተማጽናለች። በቅዳሴያችን፣ በውዳሴ ማርያም (ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ እንደደረሰው)፣ በመዝሙራት፣ በበዓላቷ ሁሉ “ወላዲተ አምላክ ሆይ ለምኚልን” እያልን እንማጸናታለን። ነቢዩ ዳዊት በመንፈስ ቅዱስ ሆኖ “በወርቅ ልብስ ተጎናጽፋና ተሸፋፍና ንግሥቲቱ በቀኝህ ትቆማለች” (መዝ 45:9) በማለት የክርስቶስን መንግሥትና የእመቤታችንን በእርሱ ቀኝ ሆና መማለዷን ተመልክቷል። አባ ጊዮርጊስ ዘጋሥጫ በአርጋኖን ድርሰቱ “ቅድስት ድንግል ማርያም ሆይ! እታመንሻለው፤ ከተሠወረው መከራ፣ በግልጽ ከሚመጣብኝ ጥፋት ሁሉ በዚህ ዓለም እንድታድኚኝ። በሚመጣውም ዓለም ከገሃነመ እሳት ጥርስ ማፋጨት ጽኑ ለቅሶም ካለበት፣ ከሚያስጨንቅ መቅሠፍትም ትሠውሪኝ ዘንድ፣ እኔም በአንቺ አማላጅነት፣ በልጅሽ ምሕረት የታመንሁ ነኝ” በማለት በሰፊው ተማጽኗታል። አንድ ነገር ግን ግልጽ መሆን አለበት። በኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ የእመቤታችን አማላጅነት ወደ ልጇ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ ብቻ “በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ያለው” (1ጢሞ 2:5) ብቸኛው መካከለኛ ነው። እመቤታችንና ቅዱሳን የሚማልዱት በዚህ ብቸኛው መካከለኛ በኩል ነው። የእመቤታችን አማላጅነት የክርስቶስን ቦታ የሚተካ ሳይሆን፣ ወደ እርሱ የምትለምንልን፣ ልመናዋም በእርሱ ዘንድ ተቀባይነት ያለው መሆኑን የሚያሳይ ነው። እርሷ የሰው ሁሉ እናት ናትና (ዮሐ 19:27) እንደ እናት ልመናዋ እጅግ ኃይል አለው። በማጠቃለያም፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም የአምላክ እናት በመሆኗ፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ምሳሌዎችና ትምህርቶች እንደተረጋገጠው፣ በቃና ዘገሊላ እንዳሳየችውና በቤተ ክርስቲያን የሁለት ሺሕ ዘመናት ትውፊት መሠረት፣ ስለ እኛ ወደ ልጇ ወደ ጌታችን ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ የምትለምንና የምትማልድ የዘላለም አማላጅ ናት። አማላጅነቷም እጅግ ኃይል አለው፤ ለሚማጸኗት ሁሉ ምሕረትን ታሰጣለች።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ክብር እጅግ የላቀና በቅዱሳት መጻሕፍት የተመሰከረ ነው። እርሷ “ከሴቶች ሁሉ ተባረክሽ” (ሉቃስ 1:42) የተባለች፣ የአምላክ ማኅደር ለመሆን የተመረጠች፣ ከፈጣሪ በታች ከፍጡራን ሁሉ በላይ የሆነ ክብር ያላት ናት። ይህንን ክብር ስንገልጽ ግን በኦርቶዶክሳዊት አስተምህሮ መሠረት፣ በሁለት ነገሮች መካከል ያለውን መሠረታዊ ልዩነት መረዳት ያስፈልጋል፡- ማክበር እና ማምለክ ። እነዚህ ሁለት ቃላት በፍጹም አንድ ዓይነት አይደሉም። ማምለክ : ይህ ዓይነቱ አምልኮ የሚገባው በባሕርይ ለአንድ አምላክ ብቻ ነው። ማምለክ ማለት የፍጡር ለፈጣሪው የሚሰጠው ፍጹም አምልኮ፣ አምላክነትን እውቅና በመስጠት ራስን ለእርሱ ማስገዛት ነው። ይህ የሚገባው ለአብ፣ ለወልድና ለመንፈስ ቅዱስ፣ ለቅድስት ሥላሴ ብቻ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን በግልጽ ያዝዛል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ዲያብሎስን ሲመልስለት፡- “ለጌታ ለአምላክህ ስገድ እርሱንም ብቻ አምልክ ተብሎ ተጽፎአል” (ማቴ 4:10) ብሏል። ኦርቶዶክሳውያን የምናመልከው አንድ አምላክን፣ ቅድስት ሥላሴን ብቻ ነው። ሌላን ማንኛውንም ፍጡር ማምለክ ጣዖት አምልኮ ነው። ማክበር : ይህ ደግሞ ለቅዱሳን፣ ለመላእክት፣ ለቅዱሳት ሥዕላት፣ ለአንጾኪያ ወንጌል፣ ለመስቀል፣ ለቅዱሳን ቅርሶች፣ ወዘተ. የሚሰጥ የአክብሮት፣ የፍቅርና የምስጋና መግለጫ ነው። ይህ አክብሮት የሚሰጠው እነርሱ ራሳቸው አምላክ ስለሆኑ አይደለም፤ ይልቁንም ለእግዚአብሔር ባላቸው ቅርበት፣ በቅድስናቸው፣ በድኅነት ሥራ ውስጥ ባላቸው ሚና ወይም ከመለኮታዊ ምሥጢር ጋር ባላቸው ተያያዥነት ነው። ይህ ማክበር ከማምለክ ፈጽሞ የተለየ ነው። የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ክብር ደግሞ ከሌሎች ቅዱሳን ሁሉ ይበልጣል። እርሷ የአምላክ እናት ናትና። ስለዚህ ለርሷ የምንሰጠው አክብሮት ከሌሎች ቅዱሳን ለሚሰጠው አክብሮት ይለያል። ይህንን ልዩ አክብሮት “ሃይፐርዱሊያ” ብለው ሊቃውንት ይገልጹታል። ነገር ግን ይህ ልዩ አክብሮት ቢሆንም፣ እርሷን ማምለክ አይደለም። እመቤታችንን የምናከብርባቸው መንገዶች፡-

• በጸሎት እንማጸናታለን፦ ወደ ልጇ እንድታማልደን እንለምናለን (ቃና ዘገሊላ - ዮሐ 2:1-11)። “በእውነት የአምላክ እናት ድንግል ማርያም ሆይ ባንቺ አማላጅነት እንታመናለን” በማለት እንጸልያለን።
• በመዝሙርና በውዳሴ እናወድሳታለን፦ ቅድስናዋን፣ ድንግልናዋን፣ እናትነቷን፣ አማላጅነቷን፣ ትህትናዋን እንዘምራለን፣ እናወድሳለን። “ትውልድ ሁሉ ብፅዕት ይሉኛልና” (ሉቃስ 1:48) የሚለውን ቃሏን እንፈጽማለን። ውዳሴ ማርያም የእርሷ የዕለት ዕለት ውዳሴ ነው።
• ስዕለ አድኅኖዋን እናከብራለን፦ ሥዕሏን በመሳለምና በማክበር ለእርሷ ያለንን ፍቅርና አክብሮት እንገልጣለን። ሥዕሉን የምናከብረው በሥዕሉ ላይ ላለው አካል (ለእመቤታችን) እንጂ ለቁሱ አይደለም። ሥዕላት የመማሪያና የእግዚአብሔርን ሥራና የቅዱሳንን ታሪክ ማስታወሻ ናቸው።
• በስሟ በዓላትን እናከብራለን፦ በዓመቱ ውስጥ በርካታ የእመቤታችን በዓላት አሉ። እነዚህን በዓላት በታላቅ ክብር በማክበር ለእርሷ ያለንን ክብርና ፍቅር እንገልጣለን። ይህ ሁሉ ማክበር ነው። ማምለክ አይደለም። ማምለክ የሚገባው ለፈጣሪ ብቻ ነው። እመቤታችንን የምናከብረው ደግሞ የአምላክ እናት በመሆኗ፣ በቅድስናዋና በድኅነት ሥራ ውስጥ ባላት ሚና ነው። እርሷ ከሁሉ በላይ የተከበረች ብትሆንም፣ አሁንም ፍጡር ናት። በማጠቃለያም፣ በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ክብር እጅግ የላቀና በሥርዓት የሚገለጽ ነው። ነገር ግን ይህ ክብር ማክበር እንጂ በፍጹም ማምለክ አይደለም። ማምለክ የሚገባው በባሕርይ ለአንድ አምላክ ለቅድስት ሥላሴ ብቻ ነው። ይህንን መለየት የኦርቶዶክሳዊት እምነት መሠረት ነው።

የብሉይ ኪዳን ታሪኮች፣ ሥርዓቶችና ገጸ ባሕርያት የሐዲስ ኪዳንን እውነታዎች፣ በተለይም የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ማንነትና ሥራ፣ እንዲሁም የእናቱን የእመቤታችንን ቅድስት ድንግል ማርያምን ክብርና ሚና የሚያመለክቱ ምሳሌዎች አሏቸው። እነዚህ ምሳሌዎች እግዚአብሔር የድኅነት ዕቅዱን ከጥንት ጀምሮ ሲገልጥ እንደነበረና የእመቤታችን ምርጫ ድንገት የመጣ ሳይሆን በመለኮታዊ ዕቅድ ውስጥ የነበረ መሆኑን ያሳያሉ። በብሉይ ኪዳን የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ምሳሌዎች የሆኑ በርካታ ድንቅ ነገሮች አሉ። ከእነዚህም መካከል ዋና ዋናዎቹና በቤተ ክርስቲያናችን ትውፊት በሰፊው የሚጠቀሱት፡- 1. ሔዋን፦ አሮጊቷ ሔዋን ባለመታዘዝ የኃጢአትና የሞት ምክንያት እንደሆነች ሁሉ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ደግሞ በመታዘዝ (ሉቃስ 1:38) የሕይወት ባለቤት የሆነውን ክርስቶስን በመውለድ የሕይወት ምክንያት ሆነች። እርሷ የአዲሲቷ ሔዋን ምሳሌ ናት።

2. የኖኅ መርከብ : የኖኅ መርከብ ከጥፋት ውኃ ያዳነች እንደሆነች ሁሉ፣ እመቤታችንም የሰው ዘርን ከኃጢአት ጥፋትና ከመለኮት ቍጣ የሚያድነውን ክርስቶስን የወለደች ናት።

3. የያዕቆብ መሰላል : ያዕቆብ በሕልሙ ምድር ላይ ተተክሎ ራሱ ወደ ሰማይ የደረሰ፣ መላእክትም ወደ ላይ ሲወጡና ሲወርዱበት ያየውን መሰላል፣ እንዲሁም እግዚአብሔር በላዩ ቆሞ ያየበት ምሥጢር (ዘፍጥረት 28:12-13) የክርስቶስ ምሳሌ ነው። እመቤታችን ደግሞ ያ መሰላል የተተከለባት ምድር፣ ወይም ያ ሰማይን ከምድር፣ አምላክን ከሰው ያገናኘ መሰላል ራሱ ናት። በእርሷ አማካኝነት አምላክ ወደ ምድር ወረደ፣ ሰውም ወደ ሰማይ ዐረገ።

4. ዕፀ ጳጦስ : ሙሴ እሳት የነደደበት ነገር ግን የማይቃጠል ቁጥቋጦ ያየበትና እግዚአብሔርም ከዚያ ውስጥ የተናገረው ምሥጢር (ዘጸአት 3:2-5) የእመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልና ምሳሌ ነው። የመለኮት እሳት የሆነው ክርስቶስ በማኅፀኗ አደረ፣ ነገር ግን የድንግልናዋን ንጽሕናና ቅድስና አልለወጠውም፣ አላቃጠለውም።

5. የታቦተ ጽዮን : ታቦተ ጽዮን የእግዚአብሔር የክብሩ ማደሪያ፣ የሕጉ ጽላት፣ መናና የአሮን በትር የነበረበት እጅግ የተቀደሰ ነበር። ይህ ታቦት የእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ምሳሌ ነው። እርሷ የመለኮት ቃል (ሕግ) የሆነውን ክርስቶስን የተሸከመች፣ እውነተኛ መና (የሕይወት እንጀራ) የሆነውን የክርስቶስን ሥጋና ደም የወለደች፣ የመለኮት ጸጋ ማደሪያ ናት። ልክ ታቦቱ እጅግ የተቀደሰ እንደሆነ ሁሉ፣ እመቤታችንም እጅግ የተቀደሰች ናት።

6. የጌዴዎን ፀምር : ጌዴዎን የእግዚአብሔር ምልክት እንዲያሳየው በፀምር ላይ ብቻ ጤዛ እንዲወርድ፣ በዙሪያው ግን እንዲደርቅ ጠየቀ፤ ጌታም እንደለመነው አደረገ (መሳፍንት 6:37-40)። ይህ ፀምር የእመቤታችን ድንግልና ምሳሌ ነው። ጤዛው የመለኮት ቃል ሲሆን፣ በፀምሩ ላይ ብቻ የወረደው (በድንግልናዋ ያለ ወንድ ዘር የተፀነሰው)፣ ዙሪያው ደረቅ ሆኖ (ሌሎች ሴቶች ያለ ወንድ ዘር አለመፀነሳቸው) ምሳሌ ነው።

7. የተዘጋች ከተማ ወይም በር : በሕዝቅኤል ትንቢት ምዕራፍ 44 ላይ የተጠቀሰችው ወደ ምሥራቅ የምትመለከት የተዘጋች በር፣ የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር የገባባትና ከዚያ በኋላ የተዘጋች በር (ሕዝቅኤል 44:1-3)፣ የእመቤታችን ዘላለማዊ ድንግልና ምሳሌ ናት። ጌታችን ብቻ ያለ ወንድ ዘር የተወለደባት ድንግልናዋ አልተከፈተም።

8. ታቦር ተራራ : የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ መልክ የተቀየረበትና ብርሃኑ የታየበት የታቦር ተራራ የእመቤታችን ምሳሌ ናት። በውስጧ የዓለም ሁሉ ብርሃን የሆነውን ክርስቶስን ተሸክማ ወልዳለች።

9. የአሮን በትር : የአሮን በትር ያለ ውኃና ያለ ምድር አብርቶ ያፈራ እንደሆነ (ዘኁልቍ 17:8)፣ እመቤታችንም ያለ ወንድ ዘር በመንፈስ ቅዱስ ፀንሳ ፍሬ የሆነውን ክርስቶስን ወልዳለች። እነዚህ ሁሉ የብሉይ ኪዳን ምሳሌዎች እግዚአብሔር ስለ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም በመለኮታዊ ዕቅዱ ውስጥ ቦታ እንደሰጣት፣ ልዩ ምርጫ እንዳደረገላትና ለርሷም ታላቅ ክብርና ሚና እንዳላት አስቀድሞ ያሳዩ ናቸው። እነዚህ ምሳሌዎች የሐዲስ ኪዳን እውነታዎች በብሉይ ኪዳን በጥላ እንደተገለጡ ያረጋግጣሉ። የእመቤታችን ማንነትና ሚና ድንገት የመጣ ሳይሆን፣ ከጥንት ጀምሮ በመለኮት ዕቅድ ውስጥ የነበረ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ምድራዊ ሕይወት ፍጻሜ፣ ዕረፍት (ሞት)፣ ትንሣኤና በሥጋ ወደ ሰማይ ማረግ (ፍልሰታ) የተያያዙ ታላላቅ ምሥጢራትና የእምነታችን አካል ናቸው። ይህ በቤተ ክርስቲያን ትውፊትና በቅዱሳን አበው ትምህርት የጸና እምነት ነው። የእመቤታችን ዕረፍት፦ እመቤታችን ከኃጢአት ነጻ የሆነ ሕይወት ብትኖርም፣ የኃጢአት ውጤት የሆነውን ሥጋዊ ሞት ቀምሳለች። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ሞትን ቀምሷልና። የእመቤታችን ሞት ግን እንደ ኃጢአተኞች ሞት ሳይሆን፣ ከዚህ ዓለም ድካም፣ ሥቃይና መከራ ወደ ዘላለማዊ ዕረፍትና ደስታ የተደረገ የክብር ሽግግር ነው። ቤተ ክርስቲያናችን የእርሷን ዕረፍት “ዕረፍተ ማርያም” በማለት በታላቅ በዓል ታከብራለች። የእመቤታችን ትንሣኤና ዕርገት፦ ቤተ ክርስቲያናችን እንደምታስተምረው፣ እመቤታችን ካረፈች በኋላ፣ ሐዋርያት ቅዱስ ሥጋዋን ሊቀብሩት በነሐሴ ወር ሲሄዱ፣ ከሐዋርያት አንዱ (እንደ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ቅዱስ ቶማስ ዲድሞስ) አልነበረም። እርሱም ዘግይቶ ሲመጣ የእመቤታችንን ሥጋ በመቃብር አላገኘውም። በዚህም ምክንያት ሐዋርያት በመገረም ወደ ጌታችን በጸሎት ባመለከቱ ጊዜ፣ ጌታችንም የእመቤታችንን ከሞት መነሳትና በሥጋ ወደ ሰማይ ማረግ ገለጠላቸው። እመቤታችን በልጇ በኢየሱስ ክርስቶስ ኃይል በሦስተኛው ቀን ከሞት ተነስታለች፤ ልክ ልጇ እንደተነሳ ሞትን ድል ነስታለች። ከዚያም በክብር በሥጋ ወደ ሰማይ ዐርጋለች። ይህ በየዓመቱ ነሐሴ 16 ቀን የሚከበረው “በዓለ ፍልሰታ” (የእመቤታችን የሥጋዋ መፍለስ/ማረግ) የሚዘከረውና የሚከበረው ምሥጢር ነው። ይህ እምነት በመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ አንቀጽ በንቀጽ ባይጻፍም፣ ከመጽሐፍ ቅዱስ አጠቃላይ ትምህርትና ከቤተ ክርስቲያን ጥንታዊ ትውፊት ጋር የሚስማማና በአበው ትምህርት የተረጋገጠ ነው። * ከቅዱሳት መጻሕፍት ፍንጮች፦ መጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔር ለሚወዷቸውና ለሚያገለግሉት ልዩ ክብር እንደሚሰጥ ያሳያል። ሄኖክና ኤልያስ ሞትን ሳይቀምሱ በሥጋ ወደ ሰማይ እንደተወሰዱ (ዘፍጥረት 5:24፣ 2 ነገሥት 2:11) ተጽፏል። የአምላክ እናት የሆነችው፣ “ከሴቶች ሁሉ ተባረክሽ” (ሉቃስ 1:42) የተባለችው እመቤታችን ክብር ደግሞ ከእነርሱ እጅግ ይበልጣል። የኃጢአት ውጤት የሆነው ሞት በክርስቶስ ድል በተነሳበት ዘመን፣ የአምላክ እናት ሞትን ድል ነስታ ወደ ሰማይ ማረጓ ተገቢ ነው። በመዝሙር 132:8 ላይ “አቤቱ ወደ ማረፊያህ ተነሣ አንተና የመቅደስህ ታቦት” ይላል። ቤተ ክርስቲያናችን ይህንን ጥቅስ የጌታችንን ዕርገትና የእመቤታችንን በሥጋ ወደ ሰማይ ማረግ ምሳሌ አድርጋ ትተረጉማለች፤ የመቅደሱ ታቦት የእመቤታችን ምሳሌ ነው።

• የቤተ ክርስቲያን ትውፊት፦ የእመቤታችን የሥጋ ዕረፍት፣ ትንሣኤና ዕርገት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ከጥንት ሐዋርያት ዘመን ጀምሮ በቃል ሲተላለፍና በበዓላት ሲከበር የኖረ ታላቅ ትውፊት ነው። የፍልሰታ ጾምና በዓል የዚህ ትውፊት ሕያው መግለጫ ነው።
• የቅዱሳን አበው ትምህርት፦ እንደ ቅዱስ ቴዎዶስዮስ (33ኛው የእስክንድርያ ፓትርያርክ፣ የ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አቡነ ሺኖዳ ሣልሳዊም ስለ እርሷ ፍልሰታ አስተምረዋልና) እና ሊቁ ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ የመሰሉ ታላላቅ አበው የእመቤታችንን ከሞት መነሳትና በሥጋ ወደ ሰማይ ማረግ በሰፊው በድርሰቶቻቸውና በስብከቶቻቸው አስተምረዋል። ይህ የአበው ትምህርት የቤተ ክርስቲያን የጸና እምነት መሆኑን ያረጋግጣል። የእመቤታችን ትንሣኤና ዕርገት፣ የልጇ የጌታችን የትንሣኤና የዕርገት ፍሬ ነው። እርሷ በልጇ ኃይል እንደተነሳችና እንዳረገች ሁሉ፣ እኛም በጌታችን ኃይል በመጨረሻው ቀን ከሞት ተነስተን በክብር ወደ ዘላለማዊ ሕይወት እንደምንገባ የሚያሳይ ታላቅ ተስፋ ነው። ይህ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ስለ እመቤታችን ዕረፍትና ትንሣኤ ያላት ጸና እምነት ነው።

የምሕረት ሁሉ ምንጭ ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። ነገር ግን፣ የእግዚአብሔር ምሕረት ወደ እኛ የሚደርስባቸው መንገዶች አሉ። ከእነዚህም አንዱ፣ ምናልባትም ቀዳሚውና የላቀው፣ የባሕርይ እናቱ በሆነችው በቅድስት ድንግል ማርያም ምልጃና ቃል ኪዳን ነው። ቤተ ክርስቲያናችን እመቤታችንን 'ኪዳነ ምሕረት' ብላ የምትጠራውም ለዚህ ነው። 'ኪዳነ ምሕረት' የሚለው ስያሜ በቀጥታ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እንደ አንድ ቃል ባይቀመጥም፣ ስያሜው የሚገልጸው እውነት ግን የመጽሐፍ ቅዱስና የአባቶች ትምህርት ልብ ነው። ኪዳነ ምሕረት ማለት 'የመሐላ ቃል የተገባላት የምሕረት እናት' ወይም 'በእርሷ ምክንያት ምሕረት የሚገኝባት ቃል ኪዳን' ማለት ነው። ይህ ቃል ኪዳን የተገባላት በእግዚአብሔር በራሱ ለእናቱ ለቅድስት ድንግል ማርያም ነው። ታዲያ ለምን ለርሷ ይህ ታላቅ ቃል ኪዳን ተገባላት? ምክንያቱም እርሷ፡- 1. የእግዚአብሔር ወላዲት (ቴዎቶኮስ) ናት። ይህም የመላው የክርስትና ሃይማኖት ምሰሶ ነው። ቅዱስ ቄርሎስ የእስክንድርያ ሊቀ ጳጳሳት በኤፌሶን ጉባኤ (431 ዓ.ም.) በጽናት እንዳስተማረው፣ ድንግል ማርያም ወለደችው አካል አምላክ ወልድ ስለሆነ፣ እርሷ 'የእግዚአብሔር እናት' ተብላ ልትጠራ ይገባል። የመለኮት እናት መሆን ከፍጡራን ሁሉ በላይ ከፍ ከፍ ያደርጋታል፤ በልጇ ዘንድ ያላትም የቅርብ ዝምድናና እናትነት ለምልጃዋ ታላቅ ኃይል ይሰጣታል። ቅዱስ ቄርሎስ እንዳለው፦ "ማርያምን የእግዚአብሔር ወላዲት የሚል ሁሉ የክርስትናን ሃይማኖት ጠበቀ"። ይህ እናትነት ለርሷ ከጌታ ዘንድ ልዩ ክብርና የጸጋ ሙላት አጎናጽፏታል። 2. ንጽሕናዋ ፍጹም ነው፤ የመለኮት ማደሪያ ለመሆን ተዘጋጅታለች። የመላእክት አለቃ ቅዱስ ገብርኤል "ጸጋ የሞላብሽ ሆይ! እግዚአብሔር ከአንቺ ጋር ነው፤ አንቺ ከሴቶች መካከል ተባርከሻል" (ሉቃስ 1:28) ብሎ የመሰከረላት የእግዚአብሔር ጸጋ የሞላባት ናት። ይህ ጸጋዋና ቅድስናዋ ከኃጢአት ነጻ የሆነውን የመድኃኒት ሥጋ ለመለኮት ለመስጠት አስችሏታል። በብሉይ ኪዳን ብዙ ንጽሕናን የሚያመለክቱ ምሳሌዎች ለርሷ ተሰጥተዋል፤ ለምሳሌ የማትነደው ቁጥቋጦ (ዘጸአት 3:2)፣ የታቦተ ጽዮን ማደሪያ (ኢያሱ 3:3)፣ የሕዝቅኤል ዝጉ ምስራቃዊ ደጅ (ሕዝቅኤል 44:1-3)። እነዚህ ሁሉ ንጽሕናዋንና ድንግልናዋን ያመለክታሉ። ንጽሕናዋ ለልመናዋ ተሰሚነት ተጨማሪ ምክንያት ነው። 3. በመለኮታዊው ንጉሥ በክርስቶስ መንግሥት ቀኝ የቆመች ንግሥት ናት። በመዝሙር 45 (44) ቁጥር 9 "የንግሥቲቱ ልጆች በወርቅ ልብስ ተጎናጽፈው በቀኝህ ቆሙ" ይላል። ቅዱሳን አባቶች ይህንን ጥቅስ ለጌታችን ንግሥት ለሆነችው ለእናቱ ለድንግል ማርያም እንደተነገረ ይተረጉማሉ። ልጇ የነገሥታት ንጉሥ ከሆነ እርሷም በዚያ መንግሥት ከሁሉ ፍጡር በላይ የከበረች ንግሥት ናት። በመጽሐፈ ራዕይ ምዕራፍ 12 ቁጥር 1 ላይ "ፀሐይን ተጎናጽፋ ጨረቃ ከእግሮችዋ በታች ከራስዋም በላይ የአሥራ ሁለት ከዋክብት አክሊል ያላት አንዲት ሴት ታየች" ተብሎ የተጻፈውም ለእመቤታችን መሆኑን አባቶች ያስረዳሉ። ይህ መንፈሳዊ ሥልጣንና የክብር ቦታዋ ለሰው ልጆች የምታቀርበው ልመና በልጇ ዘንድ ተቀባይነት እንዲኖረው ያደርጋል። ቃል ኪዳኑ ምንድን ነው?

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት፣ በተለይም በየካቲት 16 በዓለ ኪዳነ ምሕረት ዕለት በስፋት እንደሚነገረውና እንደሚከበረው፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ስለ ዓለም ኃጢአተኞች ስታዝንና ስትማልድ፣ ጌታችን ተገልጦላት በእርሷ ስም መታሰቢያ ለሚያደርጉ፣ በስሟ ለሚማፀኑ፣ ሥዕሏን አክብረው ለሚሳለሙ፣ ቤተ መቅደሷን በንጽሕና ለሚያገለግሉ ሁሉ ኃጢአታቸውን እንደሚያስተሰርይላቸውና ምሕረት እንደሚያደርግላቸው ቃል ገብቶላታል። ይህ ቃል ኪዳን የእመቤታችንን አማላጅነት ኃይልና በልጇ ዘንድ ያላትን ከፍ ያለ ቦታ የሚያሳይ ነው። እርሷ የምሕረት ምንጭ ሳትሆን፣ የምሕረት ባለቤት የሆነው ልጇ በእርሷ አማካኝነት ምሕረትን እንደሚሰጥ የገባው ቃል ነው። ከመጽሐፍ ቅዱስ እና ከአባቶች ማስረጃ ይገኛል?

አዎን፣ የ'ኪዳነ ምሕረት' ስያሜ በቀጥታ ባይኖርም፣ የሚያመለክተው እውነት ከመጽሐፍ ቅዱስና ከአባቶች ትምህርት በሰፊው ይደገፋል።

• የመጽሐፍ ቅዱስ ማስረጃዎች፡- በቃና ዘገሊላ ሠርግ ላይ እናታዊ ልመናዋ ውሃውን ወደ ወይን እንድትለውጥ ምክንያት መሆኑ (ዮሐንስ 2:1-11)፣ ጸጋ የሞላባት መባሏና ከሴቶች ሁሉ የተባረከች መሆኗ (ሉቃስ 1:28, 42)፣ በመዝሙር 45 ላይ በቀኝ የቆመች ንግሥት መባሏ፣ በራዕይ 12 ላይ የቤተ ክርስቲያን እናት በመሆን የዲያብሎስ ጠላት መሆኗ መገለጹ፣ ሁሉም ስለ እመቤታችን ልዩ ክብር፣ አማላጅነትና በልጇ ዘንድ ያላትን ቦታ የሚናገሩ ክፍሎች ናቸው። እነዚህም ክፍሎች እግዚአብሔር በእርሷ አማካኝነት ለሰው ልጆች ልዩ በሆነ መንገድ እንደሚሠራና ምሕረትን እንደሚገልጥ ያሳያሉ።
• የአባቶች ማስረጃዎች፡- ቅዱሳን አባቶች ሁሉ፣ የኢትዮጵያም ሆኑ የሌሎች አብያተ ክርስቲያናት አባቶች፣ የእመቤታችንን ክብርና አማላጅነት በሰፊው አስተምረዋል። ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ እመቤታችንን የኃጢአተኞች መጠጊያ፣ የወደቁ መነሻ ብሎ ሲጠራት፣ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ደግሞ ንጽሕናዋንና ድንግልናዋን እያደነቀ የመለኮት ማደሪያነቷን አጽንቶአል። ቅዱስ አትናቴዎስም በቴዎቶኮስነቷ ምክንያት ለርሷ የሚገባትን ክብር ሰጥቶአል። እነዚህ አባቶች እመቤታችን በልጇ ዘንድ ያላትን የልዩ ልመና ኃይል መስክረዋል። የኪዳነ ምሕረት ቃል ኪዳን ትውፊትም ከዚሁ የአባቶች ትምህርትና ከቤተ ክርስቲያን ሕይወት የመነጨ ነው። ስለዚህ እመቤታችንን 'ኪዳነ ምሕረት' ብሎ መጥራት ፈጽሞ ስህተት አይደለም። ይልቁንም የእግዚአብሔርን ምሕረት በእርሷ በኩል የምናገኝበትን መንገድ የሚያሳይ፣ የቅድስት ቤተ ክርስቲያናችን የጸና እምነትና ትውፊት ነው። እርሷ በልጇ በኩል የምሕረት ቃል ኪዳን የተሰጣት፣ በእናትነቷና በንጽሕናዋ ምክንያት ምልጃዋ ተሰሚነት ያለው ታላቅ አማላጅ ናት። በኪዳነ ምሕረት እናትነትዋ ተማጽኖ ወደ ልጇ የሚቀርብ ሁሉ ምሕረትን ያገኛልና ይህ ስያሜ ለምእመናን ታላቅ ተስፋና መጽናናት ነው።

'ቅዱስ' የሚለው ቃል የመጽሐፍ ቅዱስ መሠረታዊ ቃል ሲሆን፣ ትርጉሙም 'የተለየ'፣ 'የተነጠለ'፣ ከዓለማዊ ርኩሰት የጸዳ ማለት ነው። የቅድስና ምንጭና ባለቤት የባሕርይ ቅዱስ የሆነው እግዚአብሔር ብቻ ነው። እርሱ በታላቅ ጸጋው የቀደሰውን፣ የለየውንና ለራሱ ያደረገውን ሁሉ ቅዱስ ያደርጋል። ቤተ ክርስቲያናችን ቅዱሳን ብላ የምትጠራቸው በዋናነት የሚከተሉትን ናቸው። ፩. ቅዱሳን መላእክት፡-

እግዚአብሔር የፈጠራቸው ረቂቃንና መንፈሳውያን ፍጥረታት ናቸው። ቅዱሳን የሚባሉት:

፩. ዘወትር በእግዚአብሔር ፊት በመቆም ክብሩን በማድነቅና በማመስገን (ኢሳይያስ 6:3)።

፪. ከኃጢአትና ከዓለማዊ ርኩሰት የራቁ፣ በባሕርያቸው ንጹሐን በመሆናቸው።

፫. የእግዚአብሔርን ፈቃድ በፍጹም ታዛዥነት የሚፈጽሙ አገልጋዮችና መልእክተኞች በመሆናቸው (ዕብራውያን 1:14)።

፬. ስለ ሰው ልጆች በእግዚአብሔር ፊት በመቆም የሚማልዱልን በመሆናቸው (ኢዮብ 1:6፣ ሉቃስ 1:19፣ ዳንኤል 12:1፣ ጦቢት 12:15)። ፪. ቅዱሳን ሰዎች፡-

እነዚህ በዘመናት ሁሉ የእግዚአብሔርን የቅድስና ጥሪ ተቀብለው፣ በጸጋው ተቀድሰው፣ በሃይማኖትና በምግባር ጸንተው፣ ሕይወታቸውን ለእግዚአብሔር አሳልፈው በመስጠት የመሰከሩ የሰው ልጆች ናቸው። እንደየአገልግሎታቸውና እንደየሕይወታቸው ዓይነት ቤተ ክርስቲያን በተለያዩ ማዕረጎች ታከብራቸዋለች፦

፩. ቅዱሳን አበው፡- በብሉይ ኪዳን በሕገ ልቡና እግዚአብሔርን አምነው፣ በጽድቅ የኖሩ፣ ስለ መሲሑ የተነገረውን ተስፋ ይዘው ያለፉ (አብርሃም - ዘፍጥረት 15:6፣ ዕብራውያን ምዕራፍ 11)።

፪. ቅዱሳን ነቢያት፡- በመንፈስ ቅዱስ ተመርተው የእግዚአብሔርን ቃል የተናገሩ፣ ሕዝቡን የመከሩ፣ ስለ መሲሑ የተነበዩ (2ኛ ጴጥሮስ 1:21)።

፫. ቅዱሳን ሐዋርያት፡- ጌታችን የመረጣቸው፣ ወንጌልን እንዲሰብኩና ቤተ ክርስቲያንን እንዲመሩ የላካቸው (ዮሐንስ 17:19፣ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 2)።

፬. ቅዱሳን ሰማዕታት፡- ስለ እግዚአብሔር ቃልና ስለ ክርስቶስ ስም ደማቸውን ያፈሰሱ፣ በእምነታቸው የመሰከሩ (ራዕይ 6:9፣ 19:10)።

፭. ቅዱሳን ጻድቃን፡- በሃይማኖትና በምግባር ፍጹም ሆነው፣ ዓለምን ንቀው፣ በምናኔና በትሩፋት የኖሩ (ማቴዎስ 10:41)።

፮. ቅዱሳን ነገሥታት፡- በሥልጣናቸው ሳይመኩ፣ ሃይማኖታቸውን ጠብቀው፣ ፍትሕን ያሰፈኑ ነገሥታት (ዳዊት - መዝሙር 89:3)።

፯. ቅዱሳን ሊቃውንት፡- የቤተ ክርስቲያንን ትምህርት በጽሑፍ፣ በትርጓሜ፣ በማስተማር ያገለገሉ (ሮሜ 10:15)።

፰. ቅዱሳን ጳጳሳት፡- የሐዋርያት ተተኪዎች በመሆን ቤተ ክርስቲያንን በሃይማኖት የሚመሩ (የሐዋርያት ሥራ 20:28)።

፱. ቅዱሳን መነኮሳትና ደናግል፡- ስለ መንግሥተ ሰማያት ብለው ራሳቸውን ለክርስቶስ የለዩ (ማቴዎስ 19:12)።

፲. ቅዱሳት አንስት፡- በጎ ምግባርና ሃይማኖት የነበራቸው፣ ጌታን ያገለገሉ፣ የትንሣኤው ምስክር የሆኑ ሴቶች። ፫. ቅዱሳት ነገራትና መካናት፡-

እነዚህ ለባሕርይ ቅዱስ የሆነው እግዚአብሔር አገልግሎት የተለዩ ወይም ከቅዱሳን ጋር ንክኪ ያላቸው በመሆናቸው ቅዱሳት ተብለዋል፦

፩. ቅዱሳት መጻሕፍት፡- በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተጻፉ የእግዚአብሔር ቃል የያዙ።

፪. ቅዱሳት ንዋያት፡- መስቀል፣ ታቦት፣ የቤተ ክርስቲያን ዕቃዎች (ዘጸአት 25:22)።

፫. ቅዱሳት ሥዕላት፡- የጌታችንን፣ የእመቤታችንን፣ የመላእክትንና የቅዱሳንን ምስል የያዙ፣ የምናከብራቸውና የምንሳለማቸው።

፬. ቅዱሳት መካናት፡- ቤተ መቅደሳት፣ ገዳማት፣ የእግዚአብሔር ክብር የተገለጠባቸው ቦታዎች (ዘጸአት 3:5፣ ኢያሱ 5:15)። ቅዱሳን ማለት በእግዚአብሔር ጸጋ የተቀደሱና የተለዩ ናቸው። ቤተ ክርስቲያንም የቅድስናውን ባለቤት እግዚአብሔርን በማክበር፣ በእርሱ ጸጋ የተቀደሱትን ሁሉ ታከብራለች፤ ታመሰግናለችም።

የቅድስናን ምንነት ለመረዳት ሁለት መሠረታዊ ክፍሎችን ማወቅ አስፈላጊ ነው። ይህም የባሕርይ ቅድስናና የጸጋ ቅድስና ነው። ይህ ልዩነት የቅዱሳንን ክብር መሠረት ያብራራል። ፩. የባህሪ ቅድስና፡-

ይህ ቅድስና የባሕርይ ገንዘቡ የሆነው ለብቻው ለፈጣሪ አምላክ ለቅድስት ሥላሴ ነው። ቅድስና ማለት ባሕርዩ ነው፤ ከርሱ የሚመነጭ ነው እንጂ ከሌላ አካል የተቀበለው አይደለም። እርሱ የቅድስና ሁሉ ምንጭ፣ መለኪያና ፍጻሜ ነው። "እኔ እግዚአብሔር አምላካችሁ ቅዱስ ነኝና እናንተም ቅዱሳን ሁኑ" (ዘሌዋውያን 19:2) የሚለው ቃል፣ እኛን ወደ ቅድስና የጠራበትና የቅድስናው ምንጭ እርሱ ብቻ መሆኑን ያሳያል። ስሙ ራሱ ቅዱስ ነው (መዝሙር 138:2)። ሱራፌልም ዘወትር "ቅዱስ ቅዱስ ቅዱስ" እያሉ የሚመሰክሩት የእግዚአብሔርን የባሕርይ ቅድስና ነው (ኢሳይያስ 6:3)። ፪. የጸጋ ቅድስና፡-

'ጸጋ' ማለት እኛ ምንም ሳንከፍል ወይም ሳንበቃለት ከእግዚአብሔር በነጻ የምንቀበለው መንፈሳዊ ስጦታ ነው። "ጸጋ በእምነት አድኗችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም" (ኤፌሶን 2:8)። የጸጋ ቅድስና ማለትም ከዚህ ከጸጋ ምንጭ ከእግዚአብሔር በስጦታ የተገኘ ቅድስና ነው። መላእክትም ሆኑ የሰው ልጆች፣ እንዲሁም ለእግዚአብሔር አገልግሎት የተለዩ ነገራትና ቦታዎች ቅዱሳን የሚባሉት በዚህ በጸጋ ቅድስና ነው። የቅዱሳን ሰዎች ቅድስና የሚመጣው በእግዚአብሔር ጸጋ አማካኝነት ነው። በጥምቀት ሲነጹ፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ሲሆኑ፣ በእምነት ሲጸኑ፣ ትእዛዙን ሲጠብቁ፣ በጎ ሥራ ሲሠሩ፣ ከእግዚአብሔር በሚመነጭ ጸጋ ይቀደሳሉ። የቅድስና ጥሪ ለሰው ልጆች ሁሉ የተሰጠ ቢሆንም፣ ይህንን ጸጋ ተቀብለው በሕይወታቸው ፍጹም አድርገው የገለጡትና በቤተ ክርስቲያን ምስክርነት የተሰጣቸው ልዩ ቅዱሳን አሉ። "የተጠሩ ብዙዎች፣ የተመረጡ ግን ጥቂቶች ናቸውና" (ማቴዎስ 22:14)። የባሕርይ ቅድስና ገንዘብነቱ ለብቻው ለእግዚአብሔር ሲሆን፣ የጸጋ ቅድስና ደግሞ እርሱ ለፈጠራቸው ፍጥረታትና ለየላቸው ነገራት የሚሰጠው ሰማያዊ ስጦታ ነው። የቅዱሳን ክብር የሚመነጨው ከዚህ ከእግዚአብሔር የጸጋ ቅድስና ነው።

በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት፣ ስግደት ሁለት ዓይነት ነው፤ ለአምላክ የሚገባ የአምልኮ ስግደት እና ለክቡራን ፍጥረታት (ለመላእክትና ለቅዱሳን) የሚገባ የአክብሮት ስግደት ። መጽሐፍ ቅዱስ ይህንን የአክብሮት ስግደት ለመላእክት ማቅረብ ትክክል መሆኑን ያስተምራል። ይህ ስግደት ለእግዚአብሔር የሚገባውን አምልኮ ፈጽሞ አይጋፋም። መጽሐፍ ቅዱስ ሰዎች ለመላእክት እንደሰገዱ እና መላእክትም ስግደቱን እንደተቀበሉ በግልጽ ይናገራል። ፩. ባለዓም እግዚአብሔር በላከው መልአክ ሲታገድ፣ መልአኩን ባየ ጊዜ "ሰገደም፤ በግንባሩም ወደቀ" (ዘኁልቁ 22:31)። መልአኩም አልከለከለውም።

፪. የእግዚአብሔር ሠራዊት አለቃ በሰይፍ ሲገለጥለት፣ ኢያሱ "ወደ ምድር በግንባሩ ተደፍቶ ሰገደና ጌታዬ ለባሪያው የሚነግረው ምንድር ነው አለው" (ኢያሱ 5:14)። መልአኩም ስፍራው ቅዱስ መሆኑን በመናገር ስግደቱን ተቀብሏል።

፫. ሎጥ ሁለት መላእክትን ሲያይ "ወደ ምድር በግንባሩም ተደፍቶ ሰገደ" (ዘፍጥረት 19:1)። መላእክቱም ስግደቱን ተቀብለው ወደ ቤቱ አስገብተውታል። አንዳንድ ወገኖች በራዕይ 19:10 እና 22:8-9 ላይ ሐዋርያው ዮሐንስ ለመልአኩ ሲሰግድ መልአኩ "እንዳታደርገው ተጠንቀቅ... ለእግዚአብሔር ስገድ" ማለቱን ጠቅሰው ለመላእክት መስገድ ስህተት ነው ይላሉ። ይህንን ስንመለከት ግን መልአኩ የከለከለው ለአምልኮ የሚገባውን ስግደት እንጂ ለአክብሮት የሚገባውን ስግደት አይደለም። የቤተ ክርስቲያን አባቶች እንደሚተረጉሙት፣ መልአኩ ይህንን የተናገረው:

፩. በትሕትናው ነው፤ የሐዋርያውን የዮሐንስን ከፍ ያለ ክብር በማወቅ ነው።

፪. ለአምልኮ የሚገባውን ስግደት ለእግዚአብሔር ብቻ መሆኑን ለማሳየት ነው።

፫. የዮሐንስን ከፍ ያለ መንፈሳዊ ማዕረግ (ነቢይነቱንና ሐዋርያነቱን) ለመግለጽ ነው። ዮሐንስ በመንፈስ ሆኖ ለመልአኩ የሰገደው የአክብሮት ስግደት መሆኑን ያውቃል። ለመላእክት የምንሰግደው የአክብሮት ስግደትን ነው እንጂ የአምልኮ ስግደትን አይደለም። ይህም ከመጽሐፍ ቅዱስና ከአባቶች ትምህርት ጋር የሚስማማ ነው።

የቅዱሳን መላእክት አማላጅነት ቅዱሳን መላእክት ዘወትር ንጹሐን፣ ክቡራንና የእግዚአብሔር አገልጋዮች ናቸው። እነርሱ በእግዚአብሔር ፊት ይቆማሉ። ይህ መቆማቸው ደግሞ በቤተ ክርስቲያን ትምህርት በዋናነት የመማለድ አገልግሎታቸውን ያመለክታል። መላእክት አማላጆች ናቸው የሚለው እምነታችን ከመጽሐፍ ቅዱስና ከአባቶች ትምህርት የተገኘ ነው። ፩. በእግዚአብሔር ፊት መቆም ማለት ማማለድ ማለት እንደሆነ ከመጽሐፍ ቅዱስ፡-

• መጽሐፍ ቅዱስ መላእክት በእግዚአብሔር ፊት ስለመቆማቸው ይናገራል። "የእግዚአብሔር ልጆች (መላእክት) በእግዚአብሔር ፊት ለመቆም መጡ" (ኢዮብ 1:6)። አባቶች ይህንን ስለ ሰው ልጆች ለመለመንና ለማማለድ እንደመጡ ይተረጉማሉ።
• መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል ለዘካርያስ "እኔ በእግዚአብሔር ፊት የምቆመው መልአኩ ገብርኤል ነኝ" (ሉቃስ 1:19) ብሏል። 'በእግዚአብሔር ፊት የምቆመው' ማለቱ 'የማማልደው' ማለት ነው።
• ቅዱስ ሚካኤልም "ስለ ሕዝብ ልጆች የሚቆመው ታላቁ አለቃ ሚካኤል ይነሣል" (ዳንኤል 12:1) ይላል። 'ስለ ሕዝብ ልጆች የሚቆመው' ማለት አማላጅነቱን ለመግለጽ ነው።
• ዳንኤልም በሰማይ እልፍ አእላፋት መላእክት በእግዚአብሔር ፊት ቆመው እንደሚያገለግሉት ተናግሯል (ዳንኤል 7:10)። ፪. መላእክት ጸሎታችንን ወደ እግዚአብሔር ያደርሳሉ፡-
• በጦቢት 12:15 ላይ መልአኩ ቅዱስ ሩፋኤል "የቅዱሳንን ጸሎት ከሚያሳርጉ... ከከበሩ መላእክት መካከል አንዱ እኔ ሩፋኤል ነኝ" ብሏል።
• የቆርኔሌዎስ ጸሎት በመልአክ አማካኝነት ወደ እግዚአብሔር እንደቀረበ በሐዋርያት ሥራ 10:4 ላይ ተጽፏል።
• ንስሐ ስለሚገባ ኃጢአተኛ በሰማይ በእግዚአብሔር መላእክት ፊት ደስታ እንደሚሆን ተጽፏል (ሉቃስ 15:10)። ይህም መላእክት ስለ እኛ መዳን የሚጨነቁ መሆናቸውን ያሳያል። ቅዱሳን መላእክት ንጹሐንና ለእግዚአብሔር ቅርብ ናቸውና አማላጅነታቸው ተሰሚነት አለው። ይህ አማላጅነት የክርስቶስን የአንድ አማላጅነት አይሽርም።

የቅዱሳን ምልጃ በአጸደ ሥጋ (በሕይወት ሳሉ) የእግዚአብሔር ሰዎች ገና በምድር ላይ በሕይወት ሳሉም ቢሆን ስለ ሌሎች ይማልዱ እንደነበርና እግዚአብሔርም ምልጃቸውን ሰምቶ ምሕረትና ፈውስ ያደርግ እንደነበር መጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ያስተምራል። ይህ የሚያሳየው አማላጅነት የእግዚአብሔር ፈቃድ የሆነና ከጥንት ጀምሮ የታወቀ መሆኑን ነው። አማላጅነት ማለት አንዱ ስለ ሌላው ወደ እግዚአብሔር መጸለይ ማለት ነው። ፩. በብሉይ ኪዳን የቅዱሳን ምልጃ፡- * አብርሃም፡- ስለ ኃጢአተኛ ከተማ ስለ ሰዶምና ገሞራ ምሕረት እንዲያደርግለት ወደ እግዚአብሔር ተማልዷል፤ 10 ጻድቃን ቢገኙ ከተማይቱ እንድትድንለት ጠይቋል (ዘፍጥረት 18:23-32)። የጻድቃን ምልጃ ኃይል እንዳለውም እግዚአብሔር መልሶለታል። ስለ አቢሜሌክም ጸልዮ ፈውሷል (ዘፍጥረት 20:7, 17)።

• ሙሴ፡- እስራኤላውያን በኃጢአታቸው ምክንያት ሊጠፉ ሲሉ፣ ሙሴ በመካከላቸው ቆሞ ስለ ሕዝቡ ተማልዷል፤ እግዚአብሔርም በሙሴ ምልጃ ቁጣውን መልሷል (ዘጸአት 32:11-14፣ መዝሙር 106:23)። ስለ እህቱ ማርያምም አማልዶ ፈውሷታል (ዘኁልቁ 12:1-16)።
• ሳሙኤል፡- "እኔ ግን ስለ እናንተ ወደ እግዚአብሔር መጸለይን አልተውም" (1ኛ ሳሙኤል 12:23) ብሏል።
• ኤልያስና ኤልሳዕ፡- በጸሎታቸው/ምልጃቸው ዝናብን አግደዋል፣ ዝናብን አዝንበዋል፣ ሙትን አስነስተዋል (1ኛ ነገሥት 17:1፣ 18:42-45፣ 2ኛ ነገሥት 4:33-35)።
• ኢዮብ፡- ስለ ጓደኞቹ በጸለየ ጊዜ እግዚአብሔር የኢዮብን ፊት ተቀብሎ ይቅር እንዳላቸው ተጽፏል (ኢዮብ 42:8-10)። ፪. በሐዲስ ኪዳን የቅዱሳን ምልጃ፡- * በጌታችን ዘመን፡- ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ በሽተኞች በተደረገ ልመና ፈውስ ያደርግ ነበር (ማቴዎስ 8:5-13፣ 15:21-28)።
• በሐዋርያት ዘመን፡- ሐዋርያት ስለ ሌሎች ይጸልዩ ነበር። ያዕቆብ 5:16 ላይ "የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች" ይላል። ሲሞን የሐዋርያትን ምልጃ ፈልጓል (የሐዋርያት ሥራ 8:24)። እነዚህ ሁሉ የሚያሳዩት፣ ገና በምድር ሳሉ የነበሩ የእግዚአብሔር ሰዎች በጸሎታቸውና በምልጃቸው በፈጣሪ ዘንድ ተሰሚነት እንደነበራቸው ነው። ይህም የቅዱሳንን ምልጃ የምናምንበትን የቤተ ክርስቲያን ትምህርት ያረጋግጣል።

አማላጅነታቸው በአጸደ ነፍስ ቅዱሳን በአካለ ሥጋ ሆነው ማንም ሳይነግራቸው እጅግ ምሥጢራዊ የሆኑ ነገሮችን ካወቁ የዚህን ዓለም ውጣ ውረድና ፈተና አልፈው በአካለ ነፍስ ሲሆኑማ ምን ያህል የጠለቀ እውቀት ይኖራቸው? ቅዱስ ጳውሎስ ዛሬስ በመስታወት በድንግዝግዝ እንደምናይ ነን በዚያን ጊዜ ግን ፊት ለፊት እናያለን ዛሬስ በዐውቀት ከፍዬ አውቃለሁ በዚያን ጊዜ ግን እኔ ደግሞ እንደታወቅሁ አውቃለሁን በማለት የቅዱሳን ዕውቀት በአጸደ ነፍስ ታላቅ እንደሆነ ተናግሯል 1ቆሮ. 13፡12፣ 1ሳሙ. 28፡8-21፣ ሉቃ. 9፡30-32፡፡ ቅዱሳን በአካለ ነፍስ ሆነው በምድር የሚሰራውን ነገር ማወቅ እስከ ቻሉ ድረስ የኛን ልመና ሰምተው መግለጽ አይሳናቸውም፡፡ በአካለ ነፍስ ያሉ ቅዱሳን ቅዱስና እውነተኛ ጌታ ሆይ እስከ መቼ ድረስ አትፈርድምን ደማችንንስ በምድር በሚኖሩት ላይ እስከ መቼ አትቀበልምን? በማለት በአካለ ነፍስ እንደሚከሱ ራዕይ. 6፡9-11፡፡ በአጸደ ነፍስ ስለሚያውቁ ለቀረቡት ጥያቄዎች በዚ መልስ ነው፡፡ ቅዱሳን በአካለ ነፍስ ተበቀልልን ብለው ከለመኑ ለበጎ ነገር አማልዱን ስንላቸውማ ምን ያህል አብዝተው ይለምኑልን? እንኳን ቅዱሳን /ጻድቃን/ ይቅርና በበደልና በኃጢአት ይኖር የነበረው ባለጸጋ /ነዌ/ በአካለ ነፍስ ሆኖ የወንድሞቹን በንስሐ አለመመለስ አውቆ አልአዛርን ስደድላቸውና ያስትምራቸው ሲል አብርሃምን ለምኖላቸዋል ሉቃ. 16፡20-31፡፡ ጌታ ሐዋርያትን አንትሙ ውእቱ ብርሃኑ ለዓለም ያላቸው ብርሃንነታቸው በዚህ በኃላፊው ዓለም ብቻ ተወስኖ እንዲቀር አይደለም፣ አማላጅነታቸውም በሕይወተ ሥጋ ሳሉ ነው እንጂ ከሞቱስ በኋላ ማማለድ የለባቸውም እንዳይባልማ የሰው ልጅ በግርማ መንግሥት በክበብ ትስብዕት መጥቶ በጌትነቱ በተገኘ ጊዜ እናንተም በ12 መንበሮች ተቀምጣችሁ በ12ቱ ነገደ እስራኤል ላይ ትፈርዳላችሁ ብሎአቸዋል ማቴ. 19፡28 ማማለድና መፍረድስ የቱ ይቀላል? ጠቢቡ ሰለሞንም ቅዱሳን ጻድቃን ከሞቱ በኋላ በኃጥአኑ ላይ እንደሚፈርድባቸው ለደጋጉ እንዲፈርድላቸው ሲያስረዳ ወብእሲሰ ጻድቅ መዊቶ ይኬንን ረሲዓነ እንዘሀለሙ ሕያዋኒ ሆሙ ጻድቅ ሰው ግን ከሞተ በኋላ በሕየወት ሳሉ እግዚአብሔርን የዘነጉ ሰዎችን ይገዛል /ይቀጣል/ ይላል፡፡ ጥበብ. 2፡20፣ አማርኛው ግን 4፡16 ላይ ነው፡፡ በዚሁም መሠረት መሞት ማለት- 1ኛ የነፍስና የሥጋ መለያየት ሲሆን 2ኛ መሞት ማለት ደግሞ በአካለ ነፍስ ወደ መንፈሳዊ /ረቂቅ ዓለም መሄድ/ ወደ እግዚአብሔር መድረስ /መመለስ/ ማለት ነው፡፡ በሞት ጊዜ ነፍስ ወደ እግዚአብሔር እንደምትሄድና ሟቹ ሰው በነፍሱ እግዚአብሔርን ማየት እንደሚችል መጽሐፍ ቅዱስ በሰፊው ያስረዳል፡፡ ጻድቁ ኢዮብ በነፍሱ ወደ እግዚአብሔር እንደሚሄድ ሲያስረዳ ይህ ቁርበቴ ከጠፋ በኋላ በዚያን ጊዜ ከሥጋዬ ተለይቼ እግዚአብሔርን እንዳይ አውቃለሁ፡፡ እኔ ራሴ አየዋለሁ፡፡ አይኖቼም ይመለከቱታል ሲል ተናግሯል ኢዮብ. 19፡26፡፡ እንዲሁም ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ መሞት ማለት በነፍስ ወደጌታ መሄድና ከጌታ ጋር በክብር መኖር ማለት መሆኑን ሲገልጽ ለእኔ ሕይወት በክርስቶስ አምኖ መሞት ጥቅም ነውና ነገር ግን በሥጋ መኖር ለኔ ለሥራ ፍሬ ቢሆንም ምን እንደምመርጥ አላውቅም በእነዚህም በሁለቱ እጨነቃለሁ፡፡ ልሄድ ከክርስቶስም ጋር ልኖር እናፍቃለሁ፡፡ ከሁሉ ይልቅ እጅግ የሚሻል ይህ ነውና በማለት አስረድቷል ፊልጵ. 1፡24-24፡፡ ነገር ግን በቅዱሳን ክብር የማያምኑ መናፍቃን ከዚህ በላይ የቀረበውን ማስረጃ ላለመቀበል ብዙ ማደናገሪያ ለመደርደር ይሞክራሉ፡፡ ይህም የሚያሳየው አውቆ የተደበቀን ቢጠሩት አይሰማም እንደሚባው እነሱ አውቀውና ወደው የቅዱሳንን አማላጅነት ስለካዱ ምንም ዓይነት ማስረጃ አይመልሳቸውመ ይሁን እንጂ መጽሐፍ ቅዱስ ግን መኑ ውእቱ ዘይትዋቀሶሙ ለሕሩያነ እግዚአብሔር የእግዚአብሔር ምርጦች ቅዱሳንን አልበቃችሁምና አታማልዱም በማለት የሚከራከራቸው የሚወቅሳቸው ማን ነው? እርሱ ያከበራቸውንስ የሚያዋርድ ማን ነው? በማለት አስተምሮአል ሮሜ. 8፡30-31፡፡ ቅዱሳንም በሃይማኖትና በምግባር የጸኑ ስለሆነ የሚሳናቸው ነገር የለም፡፡ ተራራ ማፍለስ፣ ሙት ማስነሳት፣ ሕሙማንን መፈወስ እንደቻሉ ካወቅን፣ ማማለድ እንደማይሳናቸውም እናምናለን፡፡ እንግዲህ ክብረ ቅዱሳን እንዲሁ በአጭር ጊዜ ተነግሮ በአጭር ጽሑፍ ተጽፎ የሚያልቅ አይደለም፡፡ በአጭሩ ያልቃል ብሎ መገመት ወይም ማሰብ፣ አባይን በጭልፋ እንደሚባለው ይሆናል፡፡ ምክንያቱም የቅዱሳን ምልጃ በብሉይ ኪዳንና በሐዲስ ኪዳን፣ የቅዱሳን ምልጃ በአጸደ ሥጋና በአጸደ ነፍስ የቅዱሳን ረቂቅ እውቀት በሚል ርዕስ በአጭሩ ለመግለጽ ሞከርኩ እንጂ የእግዚአብሔርን ሕግጋት /ትእዛዝ/ የፈጸሙና በጾምና በጸሎት ተወስነው የኖሩ በነፍስና በሥጋ ከፈጣሪያቸው ክብር የተሰጣቸው ብዙ ናቸው፡፡ [ሄኖክ 9:22 ከዚያም ቦታ ዓይኖቼን ከመላእክት ጋር የሚኖሩበት ማደሪያቸው ከቅዱሳንም ጋር በሚኖሩበት ቦታቸውን አየሁ። ስለ ሰው ልጆች ፈጽመው ይለምናሉ፥ይጸልያሉ ሄኖክ 12:34 በሰማይ የሚኖሩ ጻድቃን ባንድ ቃል ሆነው ተባብረው ያመሰግናሉ፥ለሰውም ፈጽመው ይለምናሉ 1ኛነገ 13:31 ከቀበረውም በኋላ ልጆቹን እንዲህ ብሎ ተናገራቸው። በሞትሁ ጊዜ የእግዚአብሔር ሰው በተቀበረበት መቃብር ቅበሩኝ አጥንቶቼንም በአጥንቶቹ አጠገብ አኑሩ በቤቴል ባለው መሠዊያ ላይ፥ በሰማርያም ከተሞች ውስጥ ባሉ በኮረብታዎቹ መስገጃዎች ላይ በእግዚአብሔር ቃል የጮኸው ነገር በእውነት ይደርሳልና። 2ኛነገ 13:20 ኤልሳዕም ሞተ፥ ቀበሩትም። ከሞዓብም አደጋ ጣዮች በየዓመቱ ወደ አገሩ ይገቡ ነበር። ሰዎችም አንድ ሰው ሲቀብሩ አደጋ ጣዮችን አዩ፥ ሬሳውንም በኤልሳዕ መቃብር ጣሉት የኤልሳዕንም አጥንት በነካ ጊዜ ሰውዮው ድኖ በእግሩ ቆመ። ማቴ 22:32 እኔ የአብርሃም አምላክ፥ የይስሐቅም አምላክ የያዕቆብም አምላክ ነኝ የሚል ከእግዚአብሔር ዘንድ ወደ እናንተ የተባለውን አላነበባችሁምን? የሕያዋን አምላክ ነው እንጂ የሙታን አይደለም። ሉቃስ16፥22 ድሀውም ሞተ፥ መላእክትም ወደ አብርሃም እቅፍ ወሰዱት፤ ባለ ጠጋው ደግሞ ሞተና ተቀበረ።በሲኦልም በሥቃይ ሳለ አሻቅቦ አብርሃምን በሩቅ አየ አልዓዛርንም በእቅፉ።እርሱም እየጮኸ። አብርሃም አባት ሆይ፥ ማረኝ፥ በዚህ ነበልባል እሣቀያለሁና የጣቱን ጫፍ በውኃ ነክሮ መላሴን እንዲያበርድልኝ አልዓዛርን ስደድልኝ አለ። 2ኛ የጴጥ 1:15 ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ እንዳመለከተኝ ከዚህ ማደሪያዬ መለየቴ ፈጥኖ እንዲሆን አውቃለሁና።ከመውጣቴም በኋላ እነዚህን ነገሮች እንድታስቡ በየጊዜው ትችሉ ዘንድ እተጋለሁ።

የሰማዕታት ልዩ ክብርና በቤተክርስቲያን ሕይወት ያላቸው ቦታ ምንድነው? ሰማዕት ማለት ስለ እግዚአብሔርና ስለ እምነቱ በእውነት የመሰከረ፣ እስከ ሞት ድረስ የጸና ማለት ነው። የሰማዕታት ክብር በቤተ ክርስቲያን ልዩ ነው። ከሌሎች ቅዱሳን በተለየ የሚታዩት የሰማዕታት ልዩ ክብርና በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ያላቸው ቦታ የሚከተሉት ናቸው። ፩. የምስክርነት ዋጋቸው፡-

• ሰማዕታት ስለ ክርስቶስ በቃላቸው ብቻ ሳይሆን፣ ደማቸውን በማፍሰስ መስክረዋል። ይህ ከሁሉም ዓይነት ምስክርነት የላቀ ነው። "እነርሱም የበጉን ደም ስለ ሆነ ስለ እርሱም የመሰከሩበትን ቃል ስለ ሆነ ሰይጣንን ድል ነሡ" (ራዕይ 12:11)። ምስክርነታቸው እስከ ሞት ድረስ የጸና ነው።
• ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ "ከዚህ የሚበልጥ ፍቅር ከሰው የለም፤ ነፍሱን ስለ ወዳጆቹ አሳልፎ ይሰጥ ዘንድ ነውና" (ዮሐንስ 15:13) ብሏል። ሰማዕታትም ሕይወታቸውን ስለ ክርስቶስና ስለ ወንድሞቻቸው (ምእመናን) አሳልፈው በመስጠት የፍቅርን ታላቅነት አሳይተዋል። ፪. ገድላቸው የቤተ ክርስቲያን መሠረት ነው፡-
• የሰማዕታት ደም የቤተ ክርስቲያን ዘር ተብሏል። በጽኑ መከራ ውስጥ በእምነታቸው የጸኑበት ገድል ሌሎች ምእመናን እንዲጸኑ አድርጓል። የመከራው ብዛት የቤተ ክርስቲያንን ቁጥር እንጂ እምነትን አላሳነሰም። የሰማዕታት ጽናት የእምነታችን ምሰሶዎች ናቸው። ፫. በሰማይ ያላቸው የላቀ ቦታ፡-
• ሰማዕታት በሰማይ በእግዚአብሔር ዙፋን አቅራቢያ፣ ከመሠዊያው በታች ልዩ ቦታ እንዳላቸው ተገልጧል (ራዕይ 6:9)። ይህ የሚያሳየው በፈጣሪ ዘንድ ያላቸው የላቀ ክብርና ቅርበት ነው። በሞታቸው ከኃጢአት ባርነት ፍጹም ነጻ ወጥተው ወዲያውኑ ወደ መንግሥተ ሰማያት እንደሚገቡ የቤተ ክርስቲያን ትውፊት ያስረዳል። ፬. የምልጃቸው ኃይል፡-
• ሰማዕታት በሞት ያገኙት ከኃጢአት ነጻ መሆንና በክርስቶስ ዘንድ ያላቸው ቅርበት የምልጃቸውን ኃይል ይጨምረዋል። በሰማይ ሆነውም ቢሆን ስለ ምድር ባሉት ወንድሞቻቸው ይማልዳሉ። በራዕይ 6:10 ላይ "ቅዱስና እውነተኛ ጌታ ሆይ፥ እስከ መቼ ድረስ አትፈርድምን ደማችንንስ በምድር በሚኖሩት ላይ እስከ መቼ አትበቅልምን?" በማለት ፍትሕን እንደሚለምኑ ተጽፏል። ፭. በአስከሬናቸው (ቅርሳቸው) የሚገለጥ ተአምራት፡-
• እግዚአብሔር በሰማዕታትና በሌሎችም ቅዱሳን ቅርሶች አማካኝነት ኃይሉን ይገልጣል። በብሉይ ኪዳን የነቢዩ ኤልሳዕ አጥንት የሞተ ሰው እንደ አስነሳ ይታያል (2ኛ ነገሥት 13:20-21)። ይህ የሚያሳየው የቅዱሳን ሥጋ ከሞት በኋላም ቢሆን የእግዚአብሔር ጸጋ ማደሪያ መሆኑን ነው። በቤተ ክርስቲያን ታሪክ በሰማዕታት ቅርሶች ብዙ ተአምራት ተፈጽመዋል። ፮. በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ያላቸው ቦታ፡-
• ቤተ ክርስቲያን የሰማዕታትን በዓላት በታላቅ ክብር ታከብራለች። ገድላቸውን ታነባለች፣ በስመቸው ቤተ ክርስቲያን ትሠራለች። ይህ የእነርሱን ገድል በማሰብ እኛም በእምነት እንድንበረታታ ነው። የሰማዕታት ክብር ታላቅ ነው። እነርሱ በሕይወታቸውና በሞታቸው ስለ ክርስቶስ የመሰከሩ፣ በመከራ የጸኑ፣ በሰማይ የላቀ ቦታ ያላቸው፣ ምልጃቸው ኃይል ያለው፣ ቅርሳቸውም የጸጋ ምንጭ የሆኑ የቤተ ክርስቲያን ዓምዶች ናቸው።

ቅዱሳን መላእክት ያላቸው መዓርጋትና አገልግሎታቸው እንዴት ይገለጻል? ቅዱሳን መላእክት ሁሉም አንድ ዓይነት አይደሉም። በፈጣሪ የተሰጣቸው የየራሳቸው የሥልጣን ደረጃና የአገልግሎት ዓይነት አላቸው። ቤተ ክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱስንና ቅዱሳን አባቶች በተለይም በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኖረውን ቅዱስ ዲዮናስዮስ ዘአርዮፓጋዊን መሠረት በማድረግ የመላእክት መዓርጋትን በሦስት ክፍልና በዘጠኝ ከተማ ከፋፍላ ታስተምራለች። ይህ የሚያሳየው በሰማይ ባለው የእግዚአብሔር መንግሥት ያለውን ሥርዓትና ልዩ ልዩ አገልግሎትን ነው። ፩. የመጀመሪያው ክፍል (ከእግዚአብሔር የባሕርይ ክብር ጋር የቀረቡት)፡- * ሱራፌል ፡- ትርጉሙ 'የሚያቃጥሉ'፣ 'የሚያነደነዱ' ማለት ነው። ከሁሉ በላይ ለእግዚአብሔር ቅርብ የሆኑ፣ በፍቅር የሚቃጠሉ፣ ባለ ስድስት ክንፍ ናቸው። ሁለቱ ፊታቸውን፣ ሁለቱ እግራቸውን ይሸፍናሉ፣ በሁለቱ ደግሞ ይበራሉ። ዘወትር "ቅዱስ ቅዱስ ቅዱስ" እያሉ እግዚአብሔርን ያመሰግናሉ (ኢሳይያስ 6:2-3)። የቅድስና ምስጢር መቀበያ ናቸው።

• ኪሩቤል ፡- ትርጉሙ 'የዕውቀት ሙላት'፣ 'ብልህነት' ማለት ነው። ባለ አራት ክንፍ፣ ባለ አራት ገጽ (የሰው፣ የአንበሳ፣ የበሬ፣ የንስር) ናቸው። የእግዚአብሔርን ዙፋን የሚሸከሙ፣ የክብሩም መቀመጫ ናቸው (ሕዝቅኤል ምዕራፍ 10)። የገነትን መንገድ የሚጠብቁ ናቸው (ዘፍጥረት 3:24)።
• ዙፋናት ፡- የዕውቀትና የፍርድ ወንበሮች የሚባሉ፣ እግዚአብሔር ለፍርድ የሚቀመጥባቸው መንፈሳውያን ዙፋናት ናቸው። የእግዚአብሔርን ታላቅነትና ክብር የሚያሳዩ ናቸው። ፪. ሁለተኛው ክፍል (መለኮታዊውን ፈቃድና ኃይል የሚገልጡ)፡- * ኃይላት ፡- ትርጉሙ 'ገዥዎች' ማለት ነው። የሥልጣን አለቆች፣ የታችኛውን የመላእክት ክፍል የሚመሩ ናቸው።
• ገዥዎች/አለቆች ፡- ትርጉሙ 'መሪዎች' ማለት ነው። በአገሮች፣ በሕዝቦች ወይም በተወሰኑ ነገሮች ላይ ሥልጣን ያላቸው ናቸው።
• ሥልጣናት ፡- ትርጉሙ 'ፈቃደኛነት' ማለት ነው። በመልካም ሥራ የሚተጉ፣ የዓለምን ሥርዓትና የተፈጥሮ ሕግ የሚጠብቁ፣ በአጋንንት ላይ ሥልጣን ያላቸው ናቸው (ቆላስይስ 1:16፣ ኤፌሶን 6:12)። ፫. ሦስተኛው ክፍል (ከሰው ልጆች ጋር ቅርበት ያላቸው)፡- * አለቆች/አርባብ ፡- ትርጉሙ 'ኃያላን' ማለት ነው። ተአምራትን በማድረግ የእግዚአብሔርን ኃይል የሚገልጡ ናቸው።
• መላእክት አለቆች ፡- ትርጉሙ 'ዋና መላእክት' ማለት ነው። ታላላቅና አስፈላጊ መልእክቶችን የሚያመጡ፣ የመላእክት ሠራዊት መሪዎች ናቸው (ሚካኤል፣ ገብርኤል፣ ሩፋኤል) (ዳንኤል 12:1፣ ሉቃስ 1:19፣ ጦቢት 12:15)።
• መላእክት ፡- ትርጉሙ 'መልእክተኞች' ማለት ነው። በተልዕኮ የሚላኩ፣ ለሰው ልጆች የሚረዱና የሚጠብቁ (ዕብራውያን 1:14)፣ ጸሎታችንን የሚያሳርጉ ናቸው (ጦቢት 12:15፣ ራዕይ 8:3)። ይህ የመላእክት መዓርጋት ክፍፍል የሰማያዊውን ዓለም ሥርዓትና የእግዚአብሔርን ታላቅነት ያሳያል። እያንዳንዱ መዓርግ የየራሱ አገልግሎት ያለው ሲሆን፣ ሁሉም ግን ፈጣሪያቸውን ከማገልገልና ፈቃዱን ከመፈጸም አይወጡም።

ቅዱሳን በሕይወታችንና በቤተክርስቲያን ሥርዓት ውስጥ ያላቸው ፋይዳ ምንድን ነው? የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የቅዱሳንን ክብር የምታከብረውና የምታመሰግነው በሕይወታችንና በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ውስጥ ትልቅ ፋይዳ ስላላቸው ነው። ቅዱሳን የመንፈሳዊ ሕይወታችን ወሳኝ አካል ናቸው። ፩. ምሳሌዎቻችን ናቸው፡-

• ቅዱሳን የእግዚአብሔርን ፈቃድ እንዴት መፈጸም እንዳለብን፣ ከኃጢአት ጋር እንዴት መታገል እንዳለብን፣ በሕይወት ፈተናዎች ሁሉ በእምነት እንዴት መጽናት እንዳለብን ሕያው ምሳሌዎች ናቸው። "እንግዲህ እንዲህ የሚያህል የምስክር ደመና በእኛ ላይ ሲከብብ፣ እኛም ሸክምን ሁሉ ቶሎ የሚከበንን ኃጢአት አስወግደን፣ የእምነታችንንም ራስና ፈጻሚውን ኢየሱስን እየተመለከትን፣ በፊታችን ያለውን ሩጫ በትዕግሥት እንሩጥ" (ዕብራውያን 12:1-2)። የቅዱሳን ሕይወት የእምነት ሩጫችንን እንድንሮጥ ያበረታታናል። ፪. አማላጆቻችን ናቸው፡-
• ቅዱሳን በሰማይ በእግዚአብሔር ፊት ስላሉ፣ ስለ እኛ ይማልዳሉ። የጸሎታቸው ኃይል እጅግ ታላቅ ነው። በምድር ሳለን እርስ በርሳችን እንድንጸልይ ቃል ተሰጥቶናል (ያዕቆብ 5:16)። ታዲያ ከእግዚአብሔር ጋር ሕያዋን የሆኑ፣ በጸጋ የጠለቁ የቅዱሳን ጸሎት ምን ያህል ኃይል ይኖረው! በእነርሱ ምልጃ የኃጢአት ስርየት፣ ፈውስ፣ መጽናናት እናገኛለን። ፫. የቅዱሳን አንድነት ፡-
• በሰማይ ያሉ ቅዱሳንና በምድር ያለን ምእመናን በአንድ የክርስቶስ አካል የተዋሐድን ነን (ኤፌሶን 2:19-20)። ቅዱሳን ከእኛ የተለዩ አይደሉም፤ እነርሱ የቤተሰባችን አካል ናቸው። ይህ አንድነት በሞት አይቋረጥም። ፬. በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መታሰቢያቸው ይከበራል፡-
• ቤተ ክርስቲያን የቅዱሳንን በዓላት በየወሩና በየዓመቱ በታላቅ ሥርዓት ታከብራለች። ገድለ ቅዱሳንን በማንበብ ሕይወታቸውን ታስባለች። ይህ እኛ ከእነርሱ ጋር ያለንን መንፈሳዊ ቁርኝት ያሳያል። ክብራቸው ለእግዚአብሔር ክብር መሆኑን እንመሰክራለን። ፭. በአስከሬናቸውና በሥዕላታቸው የእግዚአብሔር ኃይል ይገለጣል፡-
• እግዚአብሔር በቅዱሳን ቅርሶች አማካኝነት ተአምራትን ይሠራል። የነቢዩ ኤልሳዕ አጥንት ሙትን ማስነሳቱ (2ኛ ነገሥት 13:20-21) ምስክር ነው። ቅዱሳት ሥዕላትም የቅዱሳኑን ሕልውና የሚያስታውሱ፣ ወደ ሰማይ መስኮቶች ናቸው። እነርሱን ማክበር የባለቤቱን ማክበር ነው። ቅዱሳን በሕይወታችን ውስጥ ታላቅ ፋይዳ አላቸው። እነርሱ የእግዚአብሔርን የጸጋውን ታላቅነት ያሳያሉ፣ እኛን ወደ እግዚአብሔር ይመራሉ፣ በምልጃቸው ይረዱናል፣ በገድላቸው ያበረታቱናል። ክብራቸው ሁሉ ወደ እግዚአብሔር ነው።

ቤተ ክርስቲያን በጌታችንና በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ በደሙ የተመሰረተች፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ሕያው የሆነች፣ ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ያለማቋረጥ የምትኖር፣ የተቀደሰች የእግዚአብሔር ማኅበር ናት። እርሷ ምድራዊ ተቋም ብቻ ሳትሆን፣ የሰማያዊ ማንነት ያላት፣ በክርስቶስ ሥልጣን የምትመራ፣ የሕያዋን ምእመናን በምድርና በሰማይ ያሉ ቅዱሳን ሁሉ አንድ አካል ናት። ቤተ ክርስቲያን ከሕንፃና ከአባላት ቁጥር በላይ የሆነች ጥልቅ ምሥጢር ናት። የቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ማንነቷ በመጽሐፍ ቅዱስ በብዙ ምሳሌዎች ይገለጻል፦ ፩. የክርስቶስ ሕያው አካል፡- ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በሰፊው እንደሚያስተምረው፣ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ ሕያው አካል ናት (ቆላስይስ 1:24፣ ኤፌሶን 1:22-23)። ክርስቶስ የዚህ አካል ራስ ሲሆን፣ እኛ እያንዳንዳችን ብልቶቹ ነን (1ኛ ቆሮንቶስ 12:27)። በዚህ ምሥጢራዊና ሕያው አንድነት አማካኝነት ምእመናን ከክርስቶስ ሕይወት፣ ጸጋ፣ ኃይልና የመለኮት ባሕርይ ተካፋይነት ይቀበላሉ። በጥምቀት ወደዚህ አካል እንገባለን፣ በቅዱስ ቁርባን ደግሞ አንድነታችንን እናጸናለን። ፪. የእግዚአብሔር የጸጋ ቤተ ሰብና ቅዱሳን አገር፡- በጥምቀት የልጅነት ጸጋን ስናገኝ ከሰይጣንና ከኃጢአት መንግሥት ተለይተን፣ የእግዚአብሔር የጸጋ ልጆች እንሆናለን። በዚህም ቀደም ሲል ባዕዳንና እንግዶች የነበርን ሁላችን፣ የቤተ ክርስቲያን አባላት በመሆን የእግዚአብሔር ቤተ ሰብ፣ የቅዱሳንም ዜጎች (አገር) እንሆናለን (ኤፌሶን 2:19)። ቤተ ክርስቲያን ይህ ታላቅ መንፈሳዊ ቤተ ሰብ በፍቅርና በአንድነት የሚኖርባት የእግዚአብሔር ቤት ናት። ፫. የመንፈስ ቅዱስ ሕያው ማደሪያ፡- ቤተ ክርስቲያን የቅዱሳን ሕብረት ከመሆኗም በላይ፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ናት (1ኛ ቆሮንቶስ 3:16)። እያንዳንዱም ምእመን በጥምቀትና በሜሮን የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ይሆናል (1ኛ ቆሮንቶስ 6:19)። የመንፈስ ቅዱስ ኃይል በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ይሠራል፣ ምሥጢራትን ይፈጽማል፣ ምእመናንን ይቀድሳል፣ ይመራል። ፬. የእውነት ዓምድና መሠረት፡- ቅዱስ ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያንን "የሕያው እግዚአብሔር ቤተ ክርስቲያን፣ የእውነት ዓምድና መሠረት" (1ኛ ጢሞቴዎስ 3:15) በማለት ይገልጻታል። እርሷ ብቻ የክርስቶስን እውነተኛ ትምህርት፣ የሐዋርያትን እምነት አደራ ያለ ስህተት የምትጠብቅና ለዓለም የምታስተላልፍ ናት። ጌታችን ራሱ "የገሃነም ደጆች አይችሏትም" (ማቴዎስ 16:18) በማለት የእርሷን አለመሸነፍ እና በእምነት የማትሳሳት መሆኗን ተናግሯል። ፭. የመዳን መርከብ፡- ልክ በኖኅ ዘመን ከጥፋት ውሃ የዳኑት በመርከብ ውስጥ የነበሩት ብቻ እንደሆኑ ሁሉ፣ አሁን ደግሞ ከኃጢአትና ከሞት ጥፋት የምንድነው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በመሆን ነው (1ኛ ጴጥሮስ 3:20-21 - የጥምቀት ምሳሌነት)። ቤተ ክርስቲያን የመዳን መርከብ ናት። ፮. የክርስቶስ ሙሽራ፡- ቤተ ክርስቲያን በጌታ የምትወደድ፣ እርሱም ስለ እርሷ ራሱን አሳልፎ የሰጠባት፣ በደሙም ያነጻትና የቀደሳት ሙሽራ ናት (ኤፌሶን 5:25-27)። ፯. አንዲት፣ ቅድስት፣ ዓለም አቀፋዊና ሐዋርያዊት መሆኗ፡- እነዚህ የቤተ ክርስቲያን አራት የማይነጣጠሉ መገለጫዎች ናቸው። 'አንዲት' ናት ምክንያቱም ራስዋ ክርስቶስ አንዱ ነው፣ በአንድ መንፈስ በአንድ ጥምቀት አንድ አካል ሆናለችና (ኤፌሶን 4:4-6)። 'ቅድስት' ናት ምክንያቱም በባሕርይዋ የተቀደሰች፣ በክርስቶስ ደም የታነጸች፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ፣ የቅዱሳን ሕብረት፣ ቅዱስ የሆነ እምነት ያላት ናት። ዓለም አቀፋዊ ናት ምክንያቱም በጂኦግራፊ፣ በዘር፣ በቋንቋ፣ በባህል ሳትወሰን በመላው ዓለም ተስፋፍታ የምትገኝና የመዳን ጸጋን ለሁሉም የምታድል ናት። 'ሐዋርያዊት' ናት ምክንያቱም የተመሠረተችው በ12ቱ ቅዱሳን ሐዋርያት መሠረት ላይ ነው (ኤፌሶን 2:20)፣ እምነቷ፣ ትውፊቷ፣ ሥርዓቷና ሥልጣኗ ሁሉ ከእነርሱ የመጣ ነው። በአጠቃላይ፣ ቤተ ክርስቲያን ከሕንፃ ያለፈ ጥልቅ መንፈሳዊ ማንነት ያላት፣ የመለኮት ማደሪያ፣ የእውነት ጠባቂ፣ የመዳን መንገድ የሆነች የሕያዋን ሁሉ ማኅበር ናት።

ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ዋነኛ መለያዎችና የእውነተኛነቷ ማረጋገጫ ከሆኑት አንዱ ነው። ይህ የሚያመለክተው ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለቅዱሳን ሐዋርያት የሰጠውን መንፈሳዊ ሥልጣን፣ የመምራት፣ የማስተማር፣ ምሥጢራትን የመፈጸም ሥልጣን፣ ሐዋርያት ይህንን ሥልጣን ለተተኳቸው የመጀመሪያዎቹ ጳጳሳት በእጃቸው ጫና እና በጸሎት በማስተላለፍ፣ እነዚያም ጳጳሳት ለሌሎች ጳጳሳት በተመሳሳይ መንገድ ሲያስረክቡ የኖሩበት የማይቋረጥ መስመርና ትውፊት ነው። ይህ የሥልጣንና የጸጋ ሽግግር ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ እስከዛሬ ድረስ በኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ብቻ ተጠብቆ የመጣ የማይቋረጥ፣ ሕያውና ቅዱስ መስመር ነው። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ አስፈላጊነቱና መሠረቱ የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. መሠረት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃ፡-

• የክርስቶስ ሥልጣን እና የሐዋርያት ተልዕኮ፡- ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከትንሣኤው በኋላ "ሥልጣን ሁሉ በሰማይና በምድር ተሰጠኝ። እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ..." (ማቴዎስ 28:18-19) በማለት ሥልጣኑን ገልጾ ሐዋርያትን ላከ። "አብ እንደ ላከኝ እኔም እልካችኋለሁ... መንፈስ ቅዱስን ተቀበሉ። ኃጢአታቸውን ይቅር ያላችኋቸው ይቅር ተብሎላቸዋል፤ የያዛችሁባቸው ተይዞባቸዋል" (ዮሐንስ 20:21-23) በማለትም ምሥጢራትን የመፈጸም ሥልጣን ሰጣቸው።
• ሐዋርያት ለተተኳቸው ሥልጣን ማስተላለፋቸው፡- ሐዋርያት ከክርስቶስ የተቀበሉትን ሥልጣን ለራሳቸው ብቻ አላደረጉም። ይልቁንም መንጋውን እንዲጠብቁና ቤተ ክርስቲያንን እንዲመሩ ለሾሙዋቸው ሰዎች (ጳጳሳትና ካህናት) በእጃቸው ጫናና በጸሎት አስተላልፈዋል። ለምሳሌ፦ ጳውሎስና በርናባስ በየከተማው ሽማግሌዎችን (ጳጳሳትን) ሾመዋል (የሐዋርያት ሥራ 14:23)። ጳውሎስ ለጢሞቴዎስ ሥልጣንን በእጅ መጫን እንዳስተላለፈለት ይናገራል (2ኛ ጢሞቴዎስ 1:6፣ 1ኛ ጢሞቴዎስ 4:14)። ጢሞቴዎስም የተቀበለውን ሥልጣን ለሌሎች ታማኝ ሰዎችን እንዲያስረክብ ታዝዟል (2ኛ ጢሞቴዎስ 2:2)። ቲቶም በቀርጤስ ቀርቶ ሽማግሌዎችን እንዲሾም ጳውሎስ አዟል (ቲቶ 1:5)። ይህ የሚያሳየው የሹመት፣ የሥልጣንና የጸጋ ሽግግር በእጅ መጫን ከሐዋርያት ጀምሮ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የነበረ መሆኑን ነው። የቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያ አገልጋዮች ጳጳሳት ፣ ካህናት እና ዲያቆናት መኖራቸው በመጽሐፍ ቅዱስ ይታያል (ፊልጵስዩስ 1:1፣ 1ኛ ጢሞቴዎስ ምዕራፍ 3፣ ቲቶ ምዕራፍ 1)። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ እነዚህ ሥርዓተ አገልግሎቶች የሐዋርያትን ቀጥተኛ ሥልጣን እንዲወርሱ ያስችላል። ፪. የአባቶች የማያቋርጥ ምስክርነት፡-
• የቀደሙት የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሐዋርያዊ ቅብብሎሽን የቤተ ክርስቲያን እውነተኛነት መለያና የትክክለኛ ትምህርት ማረጋገጫ አድርገው ያስተምራሉ። ከሐዋርያት ዘመን በኋላ የተነሱ መናፍቃን የሐዋርያትን ትምህርት ለማዛባት ሲሞክሩ፣ አባቶች የቤተ ክርስቲያንን ትክክለኛ መስመር ለማሳየት የጳጳሳትን ዝርዝር (ከሐዋርያት ጀምሮ የሾሙትን) ያቀርቡ ነበር። ይህም እውነተኛውን እምነት የያዘችው የሐዋርያትን መስመር የቀጠለችው ቤተ ክርስቲያን መሆኑን ያሳያል።
• ቅዱስ ኢግናጢዎስ ዘአንጾኪያ (1ኛው ክፍለ ዘመን):- የሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ ደቀ መዝሙር ነው። ገና በ107 ዓ.ም. አካባቢ በጻፋቸው መልዕክታት ምእመናን ያለ ጳጳስ፣ ያለ ካህንና ያለ ዲያቆን ምንም ማድረግ እንደሌለባቸው ያስተምራል። ምሥጢራትን የሚፈጽሙት በጳጳሳት ሥልጣን እንደሆነ ይገልጻል። ጳጳሳት የክርስቶስን ሥፍራ እንደሚይዙ፣ ጳጳሳት የሐዋርያትን ሥፍራ እንደሚወክሉ ይናገራል።
• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘሊዮን (2ኛው ክፍለ ዘመን):- በታላቁ መጽሐፉ 'ክህደትን መቃወም' ላይ የሐዋርያዊ ቅብብሎሽን መስመር በዝርዝር በማስቀመጥ፣ እውነተኛው የሐዋርያት ትምህርት የተጠበቀው በዚህ መስመር ውስጥ ባሉ አብያተ ክርስቲያናት መሆኑን ያሳያል። ለምሳሌ የሮም ቤተ ክርስቲያንን የጳጳሳት ዝርዝር ከሐዋርያት ቅዱስ ጴጥሮስና ጳውሎስ ጀምሮ ይዘረዝራል። .
• ተርቱሊያን :- በመናፍቃን ላይ በጻፈው ድርሰት፣ መናፍቃን እውነተኛውን እምነት የማስተማር ሥልጣን እንደሌላቸው ምክንያቱም የሐዋርያዊ ቅብብሎሽ መስመር ስለሌላቸው እንደሆነ ይገልጻል።
• ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ (4ኛው ክፍለ ዘመን):- በአርዮስ መናፍቅነት ወቅት፣ የኦርቶዶክስ ጳጳሳት የሐዋርያትን መስመር ቀጥለው የሾሙ መሆናቸውን፣ የአርዮስ ተከታዮች ግን ይህ መስመር እንደሌላቸው በመግለጽ የኦርቶዶክስ እምነት እውነተኛነትና የጳጳሳት ሥልጣን ሕጋዊነት አስረድቷል።
• ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ የቤተ ክርስቲያንን እምነት፣ ትውፊት፣ ምሥጢራት አፈጻጸም እና አስተዳደር ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ ያለ መለወጥና ያለ መቋረጥ እንዲመጣ የሚያስችል ዋነኛ መሠረት ነው። እርሱም የቤተ ክርስቲያን ሕያውነት፣ ቅድስና፣ አንድነትና ከክርስቶስ ጋር ያላትን ቀጥተኛ ግንኙነት የሚያሳይ ማረጋገጫ ነው።

ቤተ ክርስቲያን ከምድራዊ ተቋማትና ከሰው ሥልጣን የተለየ፣ ከራሱ ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ የተቀበለችው መለኮታዊ ሥልጣን አላት (ማቴዎስ 28:18)። ይህ ሥልጣን በሐዋርያት አማካኝነት ተሰጥቶ በሐዋርያዊ ቅብብሎሽ አማካኝነት እስከዛሬ ድረስ በቤተ ክርስቲያን አገልጋዮች (በተለይ በጳጳሳት እና በቄስ) አማካኝነት ይፈጸማል። የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን ዓላማው ምእመናንን ለድኅነት ማብቃት፣ የእግዚአብሔርን መንግሥት ማስፋፋት፣ የእምነትን እውነት መጠበቅና ማስተማር፣ ምሥጢራትን በመፈጸም የመለኮት ጸጋን ማስተላለፍ ነው። የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን በዋናነት በሦስት ታላላቅ ነገሮች ላይ ይገለጣል፦ ፩. የማስተማር ሥልጣን :-

• ቤተ ክርስቲያን ከመጽሐፍ ቅዱስና ከሐዋርያዊ ትውፊት የተቀበለችውን የመዳን ትምህርት ያለ ስህተት የመጠበቅ፣ በትክክል የመተርጎም፣ የመዳን ወንጌልን ለዓለም ሁሉ የማስተማር ሥልጣን አላት (ማቴዎስ 28:19-20)። ጌታችን "...እነሆም እኔ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ" በማለት በዚህ የማስተማር ሥራ አብሮአት መሆኑን ቃል ገብቷል። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያን በእምነት ጉዳይ የማትሳሳት ናት።
• የተሳሳቱ ትምህርቶችን (ኑፋቄዎችን) የመለየትና የመርታት ሥልጣን አላት (1ኛ ጢሞቴዎስ 3:15 - የእውነት ዓምድና መሠረት በመሆኗ)። ይህ ሥልጣን በታሪክ በዓለም አቀፍ ጉባኤያት አማካኝነት የሃይማኖት ቀኖናዎችን በመወሰንና በማጽናት ታይቷል። ቅዱሳን አባቶችም ይህንን ሥልጣን ተጠቅመው እምነትን ከጥርጥርና ከስህተት ጠብቀዋል። የቤተ ክርስቲያን ትምህርት የሚመሠረተው በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ ሲሆን፣ ቅዱስ ትውፊት ደግሞ ይህ መጽሐፍ ቅዱስ የተረዳበት፣ የተተረጎመበትና የቤተ ክርስቲያን ሕይወት የሆነ ነው። ፪. የማንገስ/የመቀደስ ሥልጣን :-
• ቤተ ክርስቲያን በክርስቶስ ከተሰጡዋት ሰባቱ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያንን የመፈጸም፣ በዚህም የመለኮትን ጸጋ ለምእመናን የማስተላለፍ ሥልጣን አላት። ይህ ሥልጣን ምእመናን የመለኮት ጸጋን የሚያገኙበትና መንፈሳዊ ሕይወታቸው የሚቀደስበት ዋነኛ መንገድ ነው።
• ጥምቀት (ማቴዎስ 28:19) - ዳግም መወለድ፣ የዘር ኃጢአት መንጻት።
• ቁርባን (ሉቃስ 22:19) - የክርስቶስን ሕያው ሥጋና ክቡር ደም መቀበል፣ ከርሱ ጋር አንድ መሆን።
• ንስሐ (ዮሐንስ 20:22-23) - የኃጢአት ሥርየት ማግኘት፣ ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅ።
• ክህነት (የሐዋርያት ሥራ 6:6፣ 14:23) - የመንፈሳዊ አገልግሎት ሥልጣን በእጅ መጫን መቀበል (ጳጳስ، ካህናት/ቄስ، ዲያቆን መሾም)።
• ትዳር - በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን መካከል ያለውን ፍቅር የሚመስል ቅዱስ ኅብረት።
• ቅዱስ ዘይት (ያዕቆብ 5:14-15) - የታማሚዎችን የነፍስና የሥጋ ፈውስ።
• ምሥጢረ ሜሮን - የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም መቀበል፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ መሆን።
• እነዚህን ምሥጢራት የመፈጸም ሥልጣን በቤተ ክርስቲያን በሐዋርያዊ ቅብብሎሽ አማካኝነት በሹመት ለተሰየሙ አገልጋዮች (በተለይ ለጳጳሳትና ለቄስ) ተሰጥቷል። ምሥጢራት ራሳቸው የመለኮት ጸጋን የሚያስተላልፉ ሕያው መንገዶች ናቸው። ፫. የማስተዳደር/የመገሰጽ ሥልጣን :-
• ቤተ ክርስቲያን የመንጋውን (ምእመናንን) በክርስቶስ መንገድ የመምራት፣ የመጠበቅና መንፈሳዊ ሕይወታቸውን የመቆጣጠር ሥልጣን አላት። ይህ የሚፈጸመው በቀኖና ቤተ ክርስቲያን መሠረት፣ ምእመናን በመንፈሳዊ ሕይወት እንዲያድጉ ለመርዳት ነው። ቀኖና ቤተ ክርስቲያን በቅዱሳን ሐዋርያትና በዓለም አቀፍ ጉባኤያት የተወሰኑ የቤተ ክርስቲያን ሕጎች ናቸው።
• የበደሉትን በመገሰጽና በንስሐ እንዲመለሱ በማድረግ፣ በንስሐ ያልተመለሱትንና በቤተ ክርስቲያን ላይ ጉዳት የሚያደርሱትን ለጊዜው ከቤተ ክርስቲያን ሕብረት በመለየት (አስሮ የመፍታት ሥልጣን - ማቴዎስ 18:18) ሥርዓትን ታስከብራለች። ጌታችን ይህንን ሥልጣን ለሐዋርያት የሰጠ ሲሆን፣ በእነርሱም አማካኝነት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ይፈጸማል።
• ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ "...የምትመሩአችሁን ታዘዙ ተገዙም እነርሱ ስለ ነፍሳችሁ እንደሚጠብቁ መጠን የሂሳብን ቀን አሳልፈው ይሰጣሉና..." (ዕብራውያን 13:17) በማለት የቤተ ክርስቲያን መሪዎችን (ጳጳሳት) የመታዘዝ አስፈላጊነት ያስተምራል።
• ይህ ሁሉ የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን የመጣው ከክርስቶስ ነው። የሚፈጸመውም በክርስቶስ ስም፣ ለክርስቶስ ክብርና ለምእመናን ድኅነት ነው። ይህ ሥልጣን በምድር ላይ መንፈሳዊ ሕይወትን የሚቀርጽ፣ የመዳን ጸጋን የሚያድልና ምእመናንን ወደ እግዚአብሔር መንግሥት የሚመራ ነው። የሚፈጸመውም በፍቅር፣ በትሕትናና በመንፈስ ቅዱስ መሪነት እንጂ በግፍ ወይም ያለአግባብ አይደለም። ሥልጣኑ ዓላማው ምእመናንን ማገልገል ነው እንጂ በእነርሱ ላይ መመስረት ላይ አይደለም። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ ሕያው አካል፣ የመለኮት ማደሪያ፣ የእውነት ዓምድ ናት። ማንነቷም አንዲት፣ ቅድስት፣ ዓለም አቀፋዊና ሐዋርያዊት በመሆኗ ይገለጻል። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ከሐዋርያት የተቀበለችውን መንፈሳዊ ሥልጣንና ትውፊት የምታስተላልፍበት ሕያው መስመር ሲሆን፣ የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን ደግሞ ከመለኮት የተቀበለችው የማስተማር፣ ምሥጢራትን የመፈጸም (ማንገስ/መቀደስ) እና ምእመናንን የመምራትና የመገሰጽ ሥልጣን ነው። ይህ ሁሉ ሥልጣን የቤተ ክርስቲያን ሕያውነት መገለጫና ምእመናን በክርስቶስ እንዲጸኑና ለድኅነት እንዲበቁ ለመርዳት የተሰጠ ነው።

ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያን ማለት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በዘመናት ሁሉ ስታምንበትና ስትተገብር የመጣችው የአምልኮ፣ የትምህርት፣ የአስተዳደርና የመንፈሳዊ ሕይወት ሥርዓት ነው። ይህ ሥርዓት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቅዱሳን ሐዋርያት ትውፊት፣ ከቅዱሳን ሊቃውንትና አበው አስተምህሮት፣ እንዲሁም ከቤተ ክርስቲያን ጉባኤያት ውሳኔ የመነጨ ነው። ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያን እንደ አጥንትና ሥጋ የክርስትና ሕይወት መገለጫ ሲሆን፣ ያለ እርሱ ቤተ ክርስቲያን ሕልውና ሊኖራትና አምልኮዋን መፈጸም አትችልም። ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያን የሚከተሉትን ያጠቃልላል፦

1. ሥርዓተ አምልኮ : ይህም የጸሎት፣ የምስጋና፣ የመዝሙር፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ንባባትና የቅዱስ ቁርባን ሥርዓቶችን ያካትታል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አምልኮ በዋነኛነት በግእዝ ቋንቋ የሚፈጸም ሲሆን፣ ምሥጢራዊ፣ ጥልቅና በምሳሌያዊ ትርጉም የተሞላ ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ “አምላክ መንፈስ ነው፥ የሚያመልኩትም በመንፈስና በእውነት ሊያመልኩት ይገባል” (ዮሐንስ 4:24) በማለት፣ የእውነተኛ አምልኮን ምንነት ገልጿል። የቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮም ምእመናን በመንፈስና በእውነት እግዚአብሔርን እንዲያመልኩ የሚመራ ነው።

2. ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን : እነዚህም የጸጋ እግዚአብሔር የሚሰጥባቸውና የሰው ልጅ ወደ እግዚአብሔር የሚቀርብባቸው ሰባቱ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን (ጥምቀት፣ ክርስትና፣ ቁርባን፣ ንስሐ፣ ክህነት፣ ጋብቻ፣ ቀንዲል) ናቸው። እነዚህ ምሥጢራት በክርስቶስ የተመሰረቱና ለምእመናን ድኅነት ወሳኝ ናቸው። ለምሳሌ፣ ጌታችን “ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐንስ 3:5) በማለት፣ የጥምቀትን አስፈላጊነት ገልጿል።

3. የጾም እና የጸሎት ሥርዓት፦ ቤተ ክርስቲያን ምእመናን መንፈሳዊ ሕይወታቸውን እንዲያጸኑበት፣ ከኃጢአት እንዲርቁና ወደ እግዚአብሔር እንዲቀርቡ የሚያስችሏቸውን የጾምና የጸሎት ሥርዓቶችን አደራጅታለች። ጌታችን “ይህ ዓይነት ግን ከጸሎትና ከጾም በቀር አይወጣም” (ማቴዎስ 17:21) በማለት፣ የጾምና የጸሎትን ኃይል አሳይቷል።

4. አስተዳደራዊና ቀኖናዊ ሥርዓት፦ ቤተ ክርስቲያን በአግባቡ እንድትመራ፣ ምእመናን በሥርዓት እንዲኖሩና የእምነት አንድነት እንዲጠበቅ የቤተ ክርስቲያን አባቶች የሠሯቸው ቀኖናዎችና ደንቦች አሏት። እነዚህ ሥርዓቶች በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያለውን ሰላም፣ አንድነትና ቅድስና ለመጠበቅ ወሳኝ ናቸው። “ሁሉ ግን በአግባብና በሥርዓት ይሁን” (1 ቆሮንቶስ 14:40) የሚለው የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል የሥርዓትን አስፈላጊነት ያሳያል።

5. የትውፊት አካላት፦ ገድላት፣ ድርሳናት፣ ተአምራት፣ የቅዱሳን ሥዕላትና ቅርሶች የቤተ ክርስቲያን ትውፊት አካላት ናቸው። እነዚህም የእምነት መግለጫዎች፣ የመንፈሳዊ ሕይወት ምሳሌዎችና ለትምህርትና ለመነሳሳት የሚያገለግሉ ናቸው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “እንግዲህ፥ ወንድሞች ሆይ፥ ጸንታችሁ ቁሙ፥ በቃላችንም ቢሆን ወይም በመልእክታችን የተማራችሁትን ወግ ያዙ” (2 ተሰሎንቄ 2:15) በማለት፣ ትውፊትን እንድንጠብቅ አዟል። በማጠቃለያም፣ ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያን የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሕያውነት፣ የአምልኮዋ ጥልቀትና የመንፈሳዊ ሕይወቷ መመሪያ ነው። እርሱም በቅዱሳት መጻሕፍት፣ በሐዋርያት ትውፊትና በቅዱሳን አበው ትምህርት ላይ የተመሠረተ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ምእመናን ወደ ቤተ ክርስቲያን ቅጽር ሲደርሱ ወይም ሲገቡ፣ እንዲሁም በውስጧ የተለያዩ የአምልኮ ሥርዓቶች በሚፈጸሙበት ጊዜ ወደ ቤተ መቅደሱ አቅጣጫ በመዞር ይሰግዳሉ ወይም ይሳለማሉ። ይህ ድርጊት ከአምልኮ ሥርዓት የመነጨና ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ያለው ነው። የቤተ ክርስቲያንን ሕንፃ የምንሰግድለት ወይም የምንሳለመው ቤተ ክርስቲያን የእግዚአብሔር ቤት፣ የቅድስና ቦታ፣ የእግዚአብሔር ክብርና የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ናት ብለን ስለማመን ነው። ቤተ መቅደሱ በውስጡ የቃል ኪዳኑ ታቦት የሚገኝበት ሲሆን፣ ይህም የእግዚአብሔርን ልዩ ክብርና ሕልውና የሚያመለክት ነው። በብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔር ክብር በሚገለጥበት የማደሪያ ድንኳንና በኋላም በቤተ መቅደስ ሰዎች ይሰግዱ ነበር። መዝሙረኛው “ወደ ቅድስናህም መቅደስ እሰግዳለሁ ስለ ምሕረትህና ስለ እውነትህም ስምህን አመሰግናለሁ” (መዝሙር 138:2) በማለት፣ ወደ ቤተ መቅደስ ሰግዶ እግዚአብሔርን ማመስገን መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሆኑን ያሳያል። ቤተ ክርስቲያን በሐዲስ ኪዳን የሕያው እግዚአብሔር ቤተ መቅደስ ናት (1 ቆሮንቶስ 3:16)። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ የቤተ መቅደሱን ቅድስና አስመልክቶ “ቤቴ የጸሎት ቤት ትባላለች” (ማቴዎስ 21:13) ብሎ እንደተናገረ፣ ቤተ ክርስቲያን የጸሎትና የአምልኮ ቦታ ናት። ቅዱስ ጳውሎስ “እንግዲያስ እግዚአብሔርን ደስ የምታሰኙበትን መልካሙንና ተቀባይነት ያለውን ፍጹሙንም የእግዚአብሔር ፈቃድ ትመረምሩ ዘንድ በኅሊናችሁ መታደስ ተለዋወጡ እንጂ ይህን ዓለም አትምሰሉ፤ ይህ የአምልኮአችሁ አገልግሎት ነው” (ሮሜ 12:2) በማለት፣ ሥጋችንን ሕያውና ቅዱስ መስዋዕት አድርገን ማቅረብ የአምልኮአችን አገልግሎት መሆኑን ይናገራል። በቤተ ክርስቲያን ሕንፃ ውስጥ ስንሰግድ፣ ሰውነታችንን ለእግዚአብሔር እንደምናቀርብና አካላችንንና ነፍሳችንን ወደ እርሱ እንደምናመልስ መግለጫ ነው። ስግደት ትህትናን፣ አክብሮትንና እምነትን የሚገልጽ የአምልኮ ክፍል ነው። ወደ ቤተ መቅደስ መግባት ወደ እግዚአብሔር ቅድስና መግባት እንደሆነ እናምናለን። ሥጋችንን በማጎንበስ ወይም በመሬት በመደፋት፣ በፈቃደኝነት ለእግዚአብሔር ያለንን አምልኮ፣ አክብሮትና መገዛት እንገልጻለን። ቅዱሳን አበውም በትህትና ይሰግዱ እንደነበር ገድላቸውና ድርሳናቸው ያስረዳል። ለምሳሌ፣ ታላቁ ቅዱስ አንጦንስ ሲጸልይ ይሰግድ እንደነበር ገድሉ ይናገራል። በማጠቃለያም፣ ቤተ ክርስቲያንን የምንሰግድለት ወይም የምንሳለመው ሕንፃውን እንደ ጣዖት ሳይሆን፣ እርሱ የእግዚአብሔር ማደሪያ፣ የቅድስና ስፍራ፣ የጸሎት ቤትና የእግዚአብሔር ክብር የሚገለጥበት በመሆኑ፣ ለእግዚአብሔር ያለንን አክብሮትና አምልኮ ለመግለጽ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሥርዓተ አምልኮ ማለት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚፈጸመው መለኮታዊ አገልግሎት ሲሆን፣ እግዚአብሔርን የምናመልክበት፣ የምናመሰግንበት፣ ቃሉን የምንማርበት፣ ምሥጢራቱን የምንፈጽምበትና ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት የምናደርግበት ሥርዓት ነው። የሥርዓተ አምልኮ መሠረት የመጣው ከብሉይ ኪዳን አምልኮ፣ ከጌታችን ከመድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ከሐዋርያትና ከቅዱሳን አበው ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሥርዓተ አምልኮ መሠረታዊ ክፍሎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

1. ጸሎትና ምሥጋና፦ የሥርዓተ አምልኮ ዋናው ክፍል እግዚአብሔርን በልዩ ልዩ ጸሎቶችና ምስጋናዎች ማክበር ነው። “አንተ ግን ስትጸልይ ወደ እልፍኝህ ግባ መዝጊያህንም ዘግተህ በስውር ላለው አባትህ ጸልይ” (ማቴዎስ 6:6) በማለት ጌታችን ስለ ግል ጸሎት ቢያስተምርም፣ እርሱ ራሱ በቤተ መቅደስ ያስተምርና ይጸልይ ነበር። ሐዋርያትም በቤተ መቅደስ ይሰበሰቡና ይጸልዩ ነበር (የሐዋርያት ሥራ 3:1)። ቤተ ክርስቲያን በጋራ የምትጸልያቸው ጸሎታት (ለምሳሌ ሰዓታት፣ ውዳሴ ማርያም፣ ቅዳሴ) ከግል ጸሎት በተጨማሪ ትልቅ ቦታ አላቸው። ምሥጋና ደግሞ ለእግዚአብሔር ውለታ የሚሰጥ ምላሽ ነው። “የምስጋናንም መሥዋዕት አቅርብ ለአምላክም ስእለትህን ፈጽም” (መዝሙር 50:14)።

2. የቅዱሳት መጻሕፍት ንባባትና ትምህርት፦ በሥርዓተ አምልኮ ጊዜ ከብሉይ ኪዳን፣ ከወንጌል፣ ከሐዋርያት ሥራና መልእክቶች ንባባት ይነበባሉ። ይህ የእግዚአብሔርን ቃል ለመማርና ለመረዳት ያስችላል። ጌታችን ራሱ በመቅደስና በምኵራብ መጻሕፍትን ያነብና ያስተምር ነበር (ሉቃስ 4:16-21)። ሐዋርያትም “የሐዋርያትን ትምህርትና ህብረት እንጀራውንም መቁረስ ጸሎቱንም” ይጠብቁ ነበር (የሐዋርያት ሥራ 2:42)። ትምህርትም የምእመናንን እምነት ለመገንባት ወሳኝ ነው።

3. የቅዱስ ቁርባን ምሥጢር፦ የሥርዓተ አምልኮ ማዕከልና ፍጻሜው የጌታችን ቅዱስ ሥጋና ክቡር ደም የሚፈተትበትና ምእመናን የሚቀበሉበት የቅዱስ ቁርባን ምሥጢር ነው። ጌታችን ይህንን ምሥጢር የመሰረተው ራሱ ነው፡- “እንጀራንም አንሥቶ ባረከ ቈርሶም ሰጣቸውና፦ ይህ ስለ እናንተ የሚሰጠኝ ሥጋዬ ነው፤ ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት አለ። እንዲሁም ከእራት በኋላ ጽዋውን አንሥቶ እንዲህ አለ፦ ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው በደሜ የተደረገ አዲስ ኪዳን ነው” (ሉቃስ 22:19-20)። ቅዱስ ቁርባን የድኅነት፣ የህብረትና የዘላለም ሕይወት ምንጭ ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ቅዱስ ቁርባን ሲናገር፣ “እርሱ የኃይላችን ሁሉ ምንጭ፣ የሕይወት ምግብ፣ የደስታ ልብስ፣ የመድኃኒት እውነት ነው” ብሏል።

4. የምልጃና የበረከት ሥርዓት፦ በሥርዓተ አምልኮ ጊዜ ስለ ሕዝቡ፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን፣ ስለ ዓለም ሰላም፣ ስለ ምእመናን ሁሉ ካህናት ይጸልያሉ፣ ይማልዳሉ፣ በረከትም ይሰጣሉ። “ከሰውም ሁሉ የተመረጠ ሊቀ ካህናት ሁሉ ስለ ኃጢአት መባንና መስዋዕትን ሊያቀርብ በእግዚአብሔር በሚሆነው ነገር ሁሉ ስለ ሰዎች ይሾማል” (ዕብራውያን 5:1)። ካህናት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ስለ ሕዝቡ የሚማልዱና በረከት የሚሰጡ የእግዚአብሔር አገልጋዮች ናቸው። በማጠቃለያም፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮ በጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም የተሞላ፣ እግዚአብሔርን በማክበር፣ ቃሉን በመማር፣ ምሥጢራቱን በመቀበልና ከእርሱ ጋር ህብረት በማድረግ ላይ ያተኮረ የድኅነት መንገድ አካል ነው።

በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን “ምሥጢራት” ማለት የጸጋ እግዚአብሔር በልዩ ሥርዓት የሚሰጥባቸው፣ ምእመናን ከእግዚአብሔር ጋር የሚተባበሩበትና የመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋይ የሚሆኑበት ቅዱስ ሥርዓቶች ናቸው። እነዚህ ምሥጢራት በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተመሰረቱና ለሰው ልጅ ድኅነት እጅግ ወሳኝ ናቸው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሰባቱ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን የሚባሉት የሚከተሉት ናቸው፦ 1. ምሥጢረ ጥምቀት : ሰው ከኃጢአት ባርነት የሚላቀቅበት፣ በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ የሚተባበርበት፣ አዲስ ሕይወት የሚያገኝበትና የእግዚአብሔር ቤተሰብ የሚሆንበት ምሥጢር ነው። ጌታችን “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው፥ ያዘዝኋችሁንም ሁሉ እንዲጠብቁ እያስተማራችኋቸው ደቀ መዛሙርት አድርጉ” (ማቴዎስ 28:19-20) በማለት፣ ይህንን ምሥጢር እንድፈጸም አዟል። “ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐንስ 3:5)።

2. ምሥጢረ ክርስትና : በጥምቀት አዲስ ሕይወት ላገኘ ሰው የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ የሚሰጥበት ምሥጢር ነው። ሐዋርያት ያመኑትን በማጥመቅ፣ እጃቸውን ጭነውባቸው የመንፈስ ቅዱስን ጸጋ ይሰጡ ነበር (የሐዋርያት ሥራ 8:17)። አሁን ይህ በቅዱስ ሜሮን ይቀየራል። ይህም ምእመናን በመንፈስ ቅዱስ ኃይል እንዲበረቱና የክርስቶስ ምስክር እንዲሆኑ ያስችላል።

3. ምሥጢረ ቁርባን : የጌታችን ቅዱስ ሥጋና ክቡር ደም የሚፈተትበትና ምእመናን የሚቀበሉበት ምሥጢር ነው። ይህ የሕይወት ምግብ ሲሆን፣ የሚቀበሉትም ከክርስቶስ ጋር ህብረት ያደርጋሉ፣ የዘላለም ሕይወትም ያገኛሉ። ጌታችን “ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው፥ እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ” (ዮሐንስ 6:54) ብሎ ተናግሯል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “ቅዱስ ቁርባን የመለኮትነት እሳት ነው፣ በልባችን ያለውን ኃጢአት ያቃጥላል” በማለት ያስተምራል።

4. ምሥጢረ ንስሐ : አንድ ምእመን በኃጢአት ከወደቀ በኋላ በካህን አማካኝነት ወደ እግዚአብሔር ተመልሶ፣ ኃጢአቱን የሚናዘዝበትና ሥርየትን የሚያገኝበት ምሥጢር ነው። ጌታችን ለደቀ መዛሙርቱ “ኃጢአታቸውን ይቅር ያላችኋቸው ተመርቶላቸዋል፤ የያዛችሁባቸውም ተይዞባቸዋል” (ዮሐንስ 20:23) በማለት፣ የኃጢአት ሥርየት ሥልጣን እንደሰጣቸው ያሳያል።

5. ምሥጢረ ክህነት : ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያንን ለመምራት፣ ምሥጢራትን ለመፈጸምና መንጋውን ለመጠበቅ ወንዶች የሚሾሙበት ምሥጢር ነው። ክህነት የመጣው ከጌታችን ሲሆን፣ ሐዋርያትም ተተኪዎቻቸውን በመሾም አስተላልፈውታል። “የቤተ ክርስቲያንን ሽማግሌዎች ይሹለት፥ በጌታም ስም እርሱን ዘይት ቀብተው ይጸልዩለት” (ያዕቆብ 5:14)።

6. ምሥጢረ ጋብቻ : በአንድ ወንድና በአንድ ሴት መካከል የክርስቶስና የቤተ ክርስቲያን ህብረትን በሚመስል መልኩ በረከት የሚሰጥበት ምሥጢር ነው። ጌታችን “ስለዚህ ሰው አባቱንና እናቱን ይተዋል ከሚስቱም ጋር ይተባበራል ሁለቱም አንድ ሥጋ ይሆናሉ” (ማቴዎስ 19:5) በማለት፣ የጋብቻን ቅድስና ገልጿል።

7. ምሥጢረ ቀንዲል : በሕመም ወይም በሌላ ችግር ውስጥ ላለ ምእመን በዘይት ተቀብቶ የሥጋና የነፍስ ፈውስ፣ እንዲሁም የኃጢአት ሥርየት የሚገኝበት ምሥጢር ነው። “ከእናንተ የታመመ ማንም ቢኖር የቤተ ክርስቲያንን ሽማግሌዎች ይጥራ፤ የቤተ ክርስቲያንም ሽማግሌዎች በጌታ ስም እርሱን ዘይት ቀብተው ይጸልዩለት” (ያዕቆብ 5:14)። እነዚህ ምሥጢራት ለምእመናን ያላቸው መንፈሳዊ ጠቀሜታ እጅግ ታላቅ ነው። እነርሱም፡- የጸጋ እግዚአብሔር መገኛ፣ ከእግዚአብሔር ጋር የመገናኛ መንገድ፣ የኃጢአት ሥርየት፣ የድኅነት መሣሪያ፣ የመንፈሳዊ ሕይወት ማጠናከሪያና የዘላለም ሕይወት ማስገኛ ናቸው። ያለ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን፣ የክርስትና ሕይወት ሙሉ ሊሆን አይችልም። ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ “ምሥጢራት ነፍሳችንን የሚመግቡ፣ የሚያጸኑና ወደ ሰማያዊ ሕይወት የሚያድሱ መለኮታዊ ጸጋዎች ናቸው” በማለት ያስተምራል። በማጠቃለያም፣ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን በክርስቶስ የተመሰረቱ፣ ለምእመናን የጸጋ እግዚአብሔር የሚሰጥባቸውና ለድኅነት ወሳኝ የሆኑ ቅዱስ ሥርዓቶች ናቸው።

ጾምና ጸሎት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ሕይወት ውስጥ የጀርባ አጥንት የሆኑ፣ እርስ በእርስ የተያያዙና ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ያላቸው ተግባራት ናቸው። እነዚህ ሥርዓቶች የመጡት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከጌታችን አስተምህሮትና ተግባር፣ ከሐዋርያትና ከቅዱሳን አበው ልምምድ ነው። የጾም መንፈሳዊ ትርጉም፦

ጾም ማለት በቤተ ክርስቲያን ከታዘዘው ምግብ (በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ በዋነኛነት የእንስሳት ተዋጽኦ የሆኑትን) መከልከል ብቻ ሳይሆን፣ ከክፉ ነገር ሁሉ፣ ከኃጢአተኛ አስተሳሰብና ተግባር መታቀብ ነው። የጾም ዓላማ፦

• ሥጋን ለመንፈስ ማስገዛት፦ ጾም ሥጋዊ ፈቃድን በመግታት ለመንፈሳዊ ሕይወት ቅድሚያ እንድንሰጥ ያስችላል። ቅዱስ ጳውሎስ “ሥጋዬን እጎስመዋለሁ አስገዛውማለሁ፥ ለሌሎች ከሰበክሁ ምናልባት ራሴ የተጣልሁ እንዳልሆን” (1 ቆሮንቶስ 9:27) በማለት፣ የሥጋን መገዛት አስፈላጊነት ይናገራል።
• ከእግዚአብሔር ጋር ለመቀራረብ፦ ጾም ትኩረትን ከዓለምና ከሥጋዊ ነገሮች በመሰብሰብ ወደ እግዚአብሔር ለመቅረብ ይረዳል። ነቢዩ ዳንኤል ሲጾምና ሲጸልይ መልአክ ተልኮለት ነበር (ዳንኤል 10:2-3, 12)። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አገልግሎቱን ከመጀመሩ በፊት 40 ቀንና 40 ሌሊት ጾሟል (ማቴዎስ 4:2)።
• ንስሐን መግለጫ፦ ጾም ለተፈጸመ ኃጢአት የሚደረግ የንስሐ ተግባር አካል ነው። የነነዌ ሰዎች ንስሐ ሲገቡ በጾም ነበር (ዮናስ 3:5)።
• ፈተናን መቋቋሚያ፦ ጌታችን “ይህ ዓይነት ግን ከጸሎትና ከጾም በቀር አይወጣም” (ማቴዎስ 17:21) በማለት፣ ለአንዳንድ ፈተናዎች ጾምና ጸሎት እንደሚያስፈልግ አስተምሯል። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ ስለ ጾም ሲናገር፣ ጾም ነፍስን የሚያነጻ፣ አእምሮን የሚያቀላጥፍ፣ ሥጋን የሚያረጋጋና ወደ ሰማይ የሚያደርስ መስዋዕት ነው ይላል። የጸሎት መንፈሳዊ ትርጉም፦

ጸሎት ማለት ከእግዚአብሔር ጋር የምንነጋገርበት፣ ልባችንን የምንገልጽበትና የምንገናኝበት መንፈሳዊ ድልድይ ነው። ጸሎት የክርስትና ሕይወት መተንፈሻ ነው።

• ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት፦ ጸሎት ከፈጣሪ ጋር ያለንን ግንኙነት ያጠናክራል። “ሳያቋርጡ ጸልዩ” (1 ተሰሎንቄ 5:17)።
• ልመናን ማቅረቢያ፦ የሚያስፈልገንን ነገር ሁሉ በእምነት ከእግዚአብሔር የምንለምንበት ነው። “ለምኑ ይሰጣችኋል፤ ፈልጉ ታገኛላችሁ” (ማቴዎስ 7:7)።
• ምስጋናን ማቅረቢያ፦ እግዚአብሔር ስላደረገልን በጎ ነገር ሁሉ የምናመሰግንበት ነው። “በሁሉ አመስግኑ” (1 ተሰሎንቄ 5:18)።
• መንፈሳዊ ኃይል መገኛ፦ ጸሎት ለመንፈሳዊ ተጋድሎ የሚያበረታታ ኃይል ነው። ጌታችን ሲጸልይ ያድር ነበር (ሉቃስ 6:12)። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ጸሎት ሲናገር፣ ጸሎት የነፍስ ብርሃን፣ የልቡና መስተዋት፣ የክርስቶስ ኢየሱስ ዕውቀት ነው ብሏል። በቤተ ክርስቲያን ትውፊት ጾምና ጸሎት እርስ በርስ የተያያዙ ናቸው። አንዱ የሌላውን ያጠናክራል። ቤተ ክርስቲያን የየዕለቱን ሰዓታት ጸሎት፣ የቅዳሴ ጸሎት፣ የጋራ ጸሎቶችና የግል ጸሎትን ታበረታታለች። እንዲሁም በዓመቱ ውስጥ የተለያዩ የጾም ወቅቶችን (ዐብይ ጾም፣ ጾመ ነቢያት፣ ጾመ ገሃድ፣ ጾመ ፍልሰታ፣ ጾመ ሐዋርያት፣ ጾመ ድኅነት) በመመደብ ምእመናን በጋራ ጾምን እንዲያደርጉ ሥርዓት ሠርታለች። እነዚህ ሁሉ ምእመናን በመንፈሳዊ ሕይወታቸው እንዲያድጉና ለድኅነት የተዘጋጁ እንዲሆኑ ለመርዳት ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አምልኮ ውስጥ ለቅዱሳን ስዕላት (አይኮኖች) የሚሰጠው ክብር ጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ ትውፊታዊ መሠረት አለው። ቤተ ክርስቲያናችን ስዕላትን የምታከብረው እንደ ቅዱሳት መጻሕፍት ሁሉ የእግዚአብሔርንና የቅዱሳንን ታሪክ፣ ክብርና ምሥጢር የሚገልጹልን፣ የምናመልካቸው ሳይሆኑ የምናከብራቸው ናቸው ብላ በማመን ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት፦

ምንም እንኳ ብሉይ ኪዳን ጣዖትን ማምለክን በጥብቅ ቢከለክልም፣ እግዚአብሔር ግን ራሱ የተቀደሱ ምስሎችን እንዲሠሩ አዟል፦

• ኪሩቤል በታቦቱ ላይ፦ እግዚአብሔር ሙሴን የቃል ኪዳኑን ታቦት ሲያሠራ፣ በታቦቱ መክደኛ ላይ ከወርቅ ሁለት ኪሩቤል እንዲሠራ አዟል (ዘጸአት 25:18-20)። እነዚህ ምስሎች የእግዚአብሔር ክብር የሚገለጥባቸው ስፍራ አካል ነበሩ።
• ኪሩቤል በቤተ መቅደስ፦ በሰሎሞን በተሠራው ቤተ መቅደስ ውስጥም የኪሩቤል ምስሎች ተሠርተዋል (1 ነገሥት 6:23-28)። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር ለአምልኮ በሚሠራ ስፍራ የተቀደሱ ምስሎች መኖራቸውን እንደፈቀደ ነው።
• በነሐስ የተሠራ እባብ፦ እስራኤላውያን በእባብ በተነደፉ ጊዜ፣ እግዚአብሔር ሙሴ በነሐስ እባብ እንዲሠራና የተነደፉት ወደ እርሱ ሲመለከቱ እንዲድኑ አዟል (ዘኁልቁ 21:8-9)። ይህ ምስል የመድኃኒት ምልክት ነበር። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ይህንን “ሙሴም በምድረ በዳ እባብን እንደ ሰቀለ እንዲሁ የሰው ልጅ ይሰቀል ይገባዋል” (ዮሐንስ 3:14) በማለት፣ ከራሱ መስቀል ጋር አነጻጽሮታል። እነዚህ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች እግዚአብሔር ራሱ የተቀደሱ ምስሎችን ለአምልኮ ስርዓትና ለምልክትነት መጠቀምን እንደፈቀደ ያሳያሉ። በሐዲስ ኪዳን ደግሞ አምላክ ሰው ሆኖ ተገልጧል፤ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “እኔን ያየ አብን አይቶአል” (ዮሐንስ 14:9) ብሏል። ቅዱሳን ሐዋርያትም ክርስቶስን በመልኩ አይተውታል፣ ነክተውታል (1 ዮሐንስ 1:1-3)። ይህም አምላክ በማይታይ ባሕርዩ ሲመለክ፣ በሰውነቱ ደግሞ ሊታይ፣ ሊዳሰስና ሊገለጽ እንደሚችል ያሳያል። የስዕላት ሥርዓትም ይህንን እውነት ይገልጻል። ትውፊታዊ መሠረትና የአጠቃቀም ሥርዓት፦

የቅዱሳን ስዕላት አጠቃቀም ከጥንት ሐዋርያዊ ትውፊት የመነጨ ነው። ቅዱስ ሉቃስ ወንጌላዊ የእመቤታችንንና የቅዱሳን ሐዋርያትን ስዕላት እንደሳለ ይታመናል። በየዘመናቱም የቤተ ክርስቲያን አበው የስዕላትን አስፈላጊነትና ክብር አስተምረዋል። ለምሳሌ፣ ቅዱስ ዮሐንስ ዘደማስቆ የስዕላትን አክብሮት ሲከላከል “የምንሰግደው ለፍጡራን አይደለም፤ ነገር ግን በስዕላቱ በኩል ለሚታሰበው አካል ነው” በማለት፣ አክብሮቱ ለስዕሉ ሳይሆን በስዕሉ ለተመሰለው ቅዱስ ወይም ለእግዚአብሔር መሆኑን ያስረዳል። የስዕላት አጠቃቀም ሥርዓት የሚከተሉትን ያካትታል፦

• ለመማርያ፦ ስዕላት የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪኮችን፣ የቅዱሳንን ገድልና የቤተ ክርስቲያንን አስተምህሮ በምስል ያስተምራሉ። በተለይ ለንባብ ለማያውቁ ሕፃናትና አዋቂዎች የእምነት እውቀትን ያስጨብጣሉ።
• ለማስታወሻ፦ የስዕላት መመልከት የቅዱሳንን ሕይወትና የእግዚአብሔርን ሥራ እንድናስታውስ ያደርገናል።
• ለመነሳሻ፦ የቅዱሳን ገድል በስዕላት ሲገለጥ፣ እኛም ለመንፈሳዊ ተጋድሎ እንድንነሳሳ ያበረታታል።
• ለአክብሮት፦ በስዕላቱ በኩል ለተመሰለው ቅዱስ (እመቤታችን፣ መላእክት፣ ቅዱሳን) አክብሮት እንሰጣለን። ይህ አክብሮት ግን አምልኮ አይደለም፤ አምልኮ ለእግዚአብሔር ብቻ ነው። የስዕላት አክብሮት “ዲዩሊያ” ሲሆን፣ ለአምላክ የሚሰጠው “ላትሪአ” (አምልኮ) የተለየ ነው። ለምሳሌ፣ ለቤተ መንግሥት ሥዕል ወይም ለንጉሥ ዙፋን የሚሰጥ አክብሮት ለንጉሡ እንጂ ለቁስ አይደለም። በተመሳሳይ፣ ለቅዱሳን ስዕላት የሚሰጥ አክብሮት በስዕሉ ለተመሰለው ቅዱስ እንጂ ለእንጨቱ ወይም ለቀለም አይደለም። በማጠቃለያም፣ ለቅዱሳን ስዕላት በቤተ ክርስቲያን የሚሰጠው ክብር መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ ትውፊታዊ መሠረት ያለው ነው። ስዕላት የሚከበሩት እንጂ የሚመለኩ አይደሉም፤ እነርሱም የእምነት መማሪያ፣ መታሰቢያና መነሳሻ ሆነው ያገለግላሉ።

የቃል ኪዳኑ ታቦት (ታቦት) በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እምነትና ሥርዓተ አምልኮ ውስጥ እጅግ የላቀ፣ ቅዱስና ማዕከላዊ ሥፍራ አለው። ታቦት የቤተ ክርስቲያን ማዕከል ሲሆን፣ በቤተ መቅደሱ ክፍል ውስጥ፣ ከመጋረጃ ጀርባ በሚገኘው መንበረ ታቦት ላይ ይቀመጣል። በታቦቱ ላይ የቅዱሳን ስም ተጽፎበታል። ለታቦቱ የሚሰጠው ክብር መሠረቱ የመጣው ከብሉይ ኪዳን ሲሆን፣ በሐዲስ ኪዳን ደግሞ በመንፈሳዊ ትርጉም ተብራርቶ ቀጥሏል። የታቦት መሠረት በብሉይ ኪዳን፦

በብሉይ ኪዳን፣ እግዚአብሔር ለሙሴ በሲና ተራራ ላይ ሕግጋቱንና ሥርዓቱን በሰጠው ጊዜ፣ የቃል ኪዳኑን ታቦት እንዲሠራ አዞታል (ዘጸአት 25:10-16)። ይህ ታቦት እግዚአብሔር በሕዝቡ መካከል የሚኖርበት፣ ክብሩ የሚገለጥበትና ከሙሴ ጋር የሚነጋገርበት ቅዱስ ዕቃ ነበር (ዘጸአት 25:21-22)። ታቦቱ ሙሴ የተቀበላቸውን የሕጉን ጽላቶች፣ የአሮንን የበቀለች በትርና መና የተቀመጠበትን መሶብ ይይዛል (ዕብራውያን 9:4)። የእግዚአብሔር ልዩ ሕልውናና ኃይል ከታቦቱ ጋር የተያያዘ ነበር፦

• ታቦቱ ሲነሣ ወይም ሲያርፍ የእግዚአብሔር ክብር ይገለጥ ነበር (ዘኁልቁ 10:33-36)።
• ኢያሱ የዮርዳኖስን ወንዝ ሲሻገር፣ ካህናት ታቦቱን ሲይዙ ወንዙ ቆሞ ሕዝቡ በደረቅ መሬት ተሻግሯል (ኢያሱ 3:14-17)።
• የኢያሪኮ ቅጥር በታቦቱ ዝውርያ ሰባት ቀን ከዞሩ በኋላ ወድቋል (ኢያሱ 6:12-20)።
• ፍልስጤማውያን ታቦቱን በያዙ ጊዜ የእግዚአብሔርን ኃይል አይተዋል (1 ሳሙኤል 5)። ይህ ሁሉ የሚያሳየው በብሉይ ኪዳን ታቦቱ የእግዚአብሔር ልዩ ሕልውናና ኃይል መገለጫ እንደነበር ነው። የታቦት ሥፍራ በሐዲስ ኪዳን (በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ):-

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ የታቦቱ ክብርና ሥፍራ የሚመነጨው ከዚሁ የብሉይ ኪዳን መሠረት ነው። ሆኖም፣ በሐዲስ ኪዳን ታቦቱ በዋነኛነት የሚያመለክተው ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን ራሱን፣ እንዲሁም የእመቤታችንን ቅድስት ድንግል ማርያምን ንጽሕናና እርሷን የያዘችውን ክርስቶስን ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ክርስቶስን “የአዲስ ኪዳን መካከለኛ” (ዕብራውያን 9:15) በማለት፣ የቃል ኪዳኑ ታቦት የሚያመለክተውን ፍጻሜ እንደ እርሱ አድርጎ ገልጿል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ አስተምህሮ፣ ታቦቱ የአምልኮ ሥርዓት ማዕከል ነው ምክንያቱም ቅዱስ ቁርባን የሚፈጸመው በእርሱ ላይ ወይም በአጠገቡ ነው። ቅዱስ ቁርባን ደግሞ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋና ደም ነው። ስለዚህ፣ ታቦቱ የክርስቶስን ህልውና በምሥጢር ያመለክታል። ካህናትና ምእመናን ለታቦቱ የሚሰጡት ክብር ለእንጨቱ ወይም ለቁሱ ሳይሆን፣ በታቦቱ ለሚታሰበው የእግዚአብሔር ክብርና በታቦቱ ለሚፈጸመው የቅዱስ ቁርባን ምሥጢር ነው። የታቦት ክብር መሠረቶች፦

• የእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ምልክትነቱ፦ እግዚአብሔር ከሕዝቡ ጋር የገባውን ቃል ኪዳን የሚያስታውስ ነው።
• የእግዚአብሔር ሕልውና መገለጫነቱ፦ በብሉይ ኪዳን ክብሩ ይገለጥበት እንደነበር ሁሉ፣ በሐዲስ ኪዳንም ቤተ መቅደስ የእግዚአብሔር ማደሪያ ሲሆን፣ ታቦቱም የዚህ ማዕከል ነው።
• የቅዱስ ቁርባን ማዕከልነቱ፦ የጌታችን ሥጋና ደም የሚፈተትበት በመሆኑ ታላቅ ክብር አለው።
• የእመቤታችን ምሳሌነቱ፦ ንጽሕናዋንና ክርስቶስን በውስጧ መያዟን ያመለክታል። ስለዚህ፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ለታቦቱ የሚሰጠው ክብር መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ያለውና ለእግዚአብሔርና ለመለኮታዊ ምሥጢራት የሚሰጥ አክብሮት መግለጫ ነው። ታቦቱ የሚመለክ አይደለም፤ የሚከበር ግን ነው።

የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶችና ደንቦች (ቀኖናዎች) የቤተ ክርስቲያንን ሕይወት በአግባቡ ለመምራት፣ ምእመናን በመንፈሳዊ ሕይወት እንዲያድጉና የእምነት አንድነት እንዲጠበቅ እጅግ አስፈላጊ ናቸው። እነዚህ ደንቦች የመጡት ከመጽሐፍ ቅዱስ፣ ከሐዋርያት፣ ከቅዱሳን አበውና ከቤተ ክርስቲያን ጉባኤያት ውሳኔዎች ነው። የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶችና ደንቦች አስፈላጊነትና በክርስትና ሕይወት ያላቸው ሚና የሚከተሉት ናቸው፦

1. ሥርዓትንና አንድነትን ለመጠበቅ፦ ሥርዓቶችና ደንቦች በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ትርምስ እንዳይፈጠርና ነገሮች ሁሉ በሥርዓት እንዲከናወኑ ይረዳሉ። “ሁሉ ግን በአግባብና በሥርዓት ይሁን” (1 ቆሮንቶስ 14:40) የሚለው ሐዋርያዊ ትእዛዝ የሥርዓትን አስፈላጊነት ያሳያል። ቀኖናዎች የእምነትን አንድነት ለመጠበቅም ወሳኝ ናቸው።

2. እምነትን ለመጠበቅ፦ ቀኖናዎች ከምንፍቅናና ከተሳሳቱ ትምህርቶች ቤተ ክርስቲያንን ለመጠበቅ የተሠሩ አጥር ናቸው። ቅዱሳን አበው በየዘመናቱ ለተነሱ መናፍቃን መልስ በመስጠትና ቀኖናዎችን በመሥራት ኦርቶዶክሳዊ እምነትን ጠብቀዋል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “አንተ ግን በተማርኸውና በተረዳኸው ጽና” (2 ጢሞቴዎስ 3:14) በማለት፣ በትክክለኛው እምነትና ትምህርት መጽናት እንደሚያስፈልግ ያሳስባል።

3. የመንፈሳዊ ሕይወት መመሪያ ለመሆን፦ ሥርዓቶችና ደንቦች ምእመናን እንዴት መኖር እንዳለባቸው፣ እንዴት መጸለይ እንዳለባቸው፣ መቼ መጾም እንዳለባቸው፣ ምሥጢራትን እንዴት መቀበል እንዳለባቸው መመሪያ ይሰጣሉ። የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶች የክርስትና ሕይወትን በጎዳና ይመራሉ።

4. ቅድስናን ለማስተማር፦ ሥርዓቶችና ደንቦች ምእመናን ለቅድስና ሕይወት እንዴት መዘጋጀት እንዳለባቸውና በቅድስና ለመኖር ምን ማድረግ እንዳለባቸው ያስተምራሉ። “ዳሩ ግን ቅዱስ እንደ ጠራችሁ እናንተ ደግሞ በኑሮአችሁ ሁሉ ቅዱሳን ሁኑ” (1 ጴጥሮስ 1:15)። የቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ምእመናን ቅድስናን ገንዘብ እንዲያደርጉ ይረዳቸዋል።

5. ለቤተ ክርስቲያን አስተዳደር፦ ቀኖናዎች የቤተ ክርስቲያንን አስተዳደር ያደራጃሉ፤ የጳጳሳትን፣ የካህናትንና የዲያቆናትን ሹመት፣ ሥልጣንና ኃላፊነት ይወስናሉ። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “ሕግንና ነቢያትን ለመሻር የመጣሁ አይምሰላችሁ፤ ልፈጽም እንጂ ለመሻር አልመጣሁም” (ማቴዎስ 5:17) በማለት፣ ለሕግና ለሥርዓት ያለውን አክብሮት አሳይቷል። የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶችና ደንቦችም የእግዚአብሔርን ፈቃድ ለመፈጸም የሚረዱ መሣሪያዎች ናቸው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “ቤተ ክርስቲያን መርከብ ስትሆን ሥርዓት ደግሞ መቅዘፊያዋ ነው፤ ያለ መቅዘፊያ መርከብ መጓዝ አትችልም” በማለት፣ የሥርዓትን ወሳኝነት በምሳሌ ያስረዳል። በማጠቃለያም፣ የቤተ ክርስቲያን ሥርዓቶችና ደንቦች በቅዱሳት መጻሕፍትና በቅዱሳን አበው ትውፊት ላይ የተመሠረቱ ናቸው። እነርሱም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሥርዓትን፣ አንድነትንና እምነትን ለመጠበቅ፣ ምእመናንን ለመንፈሳዊ ሕይወት ለመምራትና ቅድስናን ለማስተማር እጅግ አስፈላጊ ናቸው።

'ገድል' የሚለው ቃል በግዕዝ ቀጥተኛ ትርጉሙ 'ትግል'፣ 'ውጊያ'፣ 'መንፈሳዊ ገድል' ማለት ነው። ይህ ቃል የቅዱሳን ከኃጢአት፣ ከዓለም ፈተና፣ ከሥጋ ፈቃድና ከሰይጣን ጋር ያደረጉትን መንፈሳዊ ትግል ያመለክታል። 'ገድላት' ተብለው በጽሑፍ የሚገኙት መጻሕፍት ደግሞ፣ እነዚህ ቅዱሳን በሕይወታቸው ዘመን የፈጸሙትን መንፈሳዊ ትግል፣ የደረሰባቸውን መከራ፣ የገጠማቸውን ፈተና፣ የፈጸሙትን ገድልና የኖሩትን አስቄጥሳዊ (አበምኔታዊ/ምንኩስናዊ) ሕይወት የሚዘክሩ ናቸው። ስለዚህ ገድል የቅዱሳን ቀላል የሕይወት ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ የእምነት፣ የትዕግስት፣ የንጽሕና፣ የትህትና፣ የመታዘዝና የፍቅር መንፈሳዊ ትግላቸው መግለጫ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት፣ ገድላት እጅግ የላቀ ቦታና ጥቅም አላቸው። ዋና ዋናዎቹም፦

1. የመንፈሳዊ ሕይወት ምሳሌዎች፦ ገድላት በውስጣቸው የተመዘገቡት የቅዱሳን ሕይወት ታሪኮች፣ እኛ ክርስቲያኖች እንዴት መኖር እንዳለብን፣ ከኃጢአት ጋር እንዴት መታገል እንዳለብን፣ ፈተናዎችን በትዕግስት እንዴት ማለፍ እንዳለብን የሚያስተምሩ ሕያው ምሳሌዎች ናቸው። ቅዱስ ጳውሎስ 'የእምነታችሁን የኋለኛው ፍጻሜ እያሰባችሁ፥ የሰበኩአችሁን አስቡ የሚመስሉአቸውንም ሁኑ' (ዕብራውያን 13:7) በማለት የቅዱሳንን ሕይወት እንድናስብና እንድንመስል አዟል። ገድላት ይህንን ለመፈጸም ይረዳሉ።

2. የመንፈሳዊ ተጋድሎ ማሳያ፦ ገድላት የቅዱሳን ከዓለም፣ ከሥጋና ከዲያብሎስ ጋር የገጠሙትን መራራ መንፈሳዊ ትግል ያሳያሉ። ይህ ደግሞ እኛም በመንፈሳዊ ሕይወታችን ትግል እንዳለ ማስተዋል እንዳለብን፣ ቸልተኞች መሆን እንደማይገባን ያነቃቃናል። የገድላት ንባብ ለመንፈሳዊ ተጋድሎ ያነሳሳል።

3. የእግዚአብሔር ኃይል መገለጫ፦ በገድላት ውስጥ የተመዘገቡት የቅዱሳን ታሪኮች፣ ምንም እንኳ በደካማ ሥጋ ውስጥ ቢኖሩም፣ በእግዚአብሔር ጸጋ ኃይል ኃጢአትንና የጨለማ ኃይላትን ድል መንሳት እንደሚቻል ያሳያሉ። የእግዚአብሔር ኃይል በቅዱሳኑ ውስጥ እንዴት እንደሠራ ያሳያሉ። “ሁሉን በሚያበረታኝ ክርስቶስ ሁሉን እችላለሁ” (ፊልጵስዩስ 4:13) የሚለው ቃል በቅዱሳን ሕይወት ሲገለጥ በገድላት ውስጥ ይገኛል።

4. የጸሎት እና የምልጃ ማስታወሻ፦ ገድላት የቅዱሳንን የእምነት ጽናትና የእግዚአብሔርን ውዴታ ያሳያሉ። ይህ ደግሞ ወደ እነዚህ ቅዱሳን በጸሎት ለመማጸንና ምልጃቸውን ለመጠየቅ ያነሳሳል። በገድላቸው የጸኑ ቅዱሳን በእግዚአብሔር ፊት ሞገስ አላቸውና።

5. የትውፊት ክፍል፦ ገድላት የቤተ ክርስቲያን የቃልና የጽሑፍ ትውፊት አካል ናቸው። ከትውፊትም የምንማረው ብዙ አለ። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ እንደሚያስተምረው፣ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉ ትምህርቶችና ሥርዓቶች አንዳንዶቹ ከመጽሐፍ ቅዱስ የተገኙ ሲሆኑ፣ አንዳንዶቹ ደግሞ ሐዋርያት በምሥጢር ካስተላለፉት ትውፊት የመጡ ናቸው። የቅዱሳን ሕይወትና ትምህርት የዚህ ትውፊት አካል ናቸው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ቅዱሳን ሕይወት ሲናገር፣ የእነርሱን ገድል ማወቃችን እኛን ከመንፈሳዊ እንቅልፍ እንደሚቀሰቅሰንና ለትጋት እንደሚገፋፋን በሰፊው አስተምሯል። የቅዱሳን ገድል፣ በውስጣችን ያለውን ዓለምን የመውደድ ፍላጎት አሽቀንጥረን እንድንጥልና ወደ መንፈሳዊ ሕይወት እንድንመለስ ያደርጋል ይላል። የገድላት ንባብ ሰውን ከኃጢአት ለመራቅና በቅድስና ለመኖር ያነሳሳል። በማጠቃለያም፣ ገድል የቅዱሳን መንፈሳዊ ትግል ነው። ገድላት ደግሞ ይህንን ትግል የሚያስረዱ፣ ለክርስቲያኖች ሁሉ የመንፈሳዊ ሕይወት፣ የትዕግስት፣ የእምነትና የተስፋ ምሳሌ የሚሆኑ፣ የእግዚአብሔርን ኃይል የሚገልጹና ወደ ቅዱሳን ምልጃ የሚያስጠጉ የቤተ ክርስቲያን የከበሩ መጻሕፍትና የትውፊት አካል ናቸው።

በቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮና አስተምህሮ ያለው ሥፍራ ምን ያህል ነው? 'ድርሳን' በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት እጅግ ሰፊ ትርጉም ያለው ቃል ነው። በዋነኛነት 'ድርሳን' የሚባሉት በታላላቅ የቤተ ክርስቲያን አበው (ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ቅዱስ ቄርሎስ፣ ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ፣ ወዘተ) የተጻፉትን ወይም በስሞቻቸው የተደረሱትን፣ በዓላት ሲከበሩ የሚነበቡትን የትምህርት፣ የምስጋና፣ የታሪክና የተአምራት ስብስቦችን ነው። በተለይም የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ድርሳናት (ለምሳሌ ድርሳነ ማርያም፣ ድርሳነ ሳሙኤል ዘወገግ) እና የቅዱሳን ድርሳናት (ስለ ሰማዕታት፣ ጻድቃን፣ ደናግል የሚነበቡ) በሰፊው ይታወቃሉ። ድርሳናት በውስጣቸው በርካታ ነገሮችን ይይዛሉ፦

• የቅዱሳንና የእመቤታችንን ክብር፣ በጎነትና በጎ ሥራ የሚያወድሱ ምስጋናዎች ።
• እግዚአብሔር በቅዱሳን አማካኝነት የፈጸማቸውን ታላላቅ ተአምራት።
• በተለያዩ የቤተ ክርስቲያን በዓላት ወቅት የሚነበቡ ትምህርቶች ።
• የቅዱሳንን የሕይወት ክፍሎችና የሞት (ዕረፍት) ታሪኮች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮና አስተምህሮ ውስጥ የድርሳናት ሥፍራ እጅግ ትልቅ ነው።

1. በሥርዓተ አምልኮ ውስጥ፦ ድርሳናት በተለይም በእሑድ ቀን በሚከናወነው ቅዳሴ እና በየበዓላት ዋዜማና በዓል ዕለት በሚደረጉ ሥርዓተ አምልኮዎች ውስጥ በስፋት ይነበባሉ። ለዕለቱ በዓል ወይም ለሚዘከረው ቅዱስ የተደረሰው ድርሳን መነበቡ፣ የአምልኮ ሥርዓቱ ክፍል ነው። ይህም ምእመናን የቅዱሳንን ገድልና የእግዚአብሔርን ታምራት እንዲያስቡ፣ ከእነርሱም እንዲማሩ፣ ለእግዚአብሔርም ምስጋና እንዲያቀርቡ፣ ቅዱሳንንም እንዲያከብሩ ያስችላል።

2. በአስተምህሮ ውስጥ፦ ድርሳናት የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ ምንጮች ናቸው። በውስጣቸው የተካተቱት የአበው ትምህርቶች፣ ስለ ክርስቶስ፣ ስለ እመቤታችን፣ ስለ ቅዱሳን፣ ስለ ድኅነት፣ ስለ ምሥጢራት፣ ወዘተ የሚሰጡ ማብራሪያዎችና ትምህርቶች ለምእመናን እምነት ግንባታ ወሳኝ ናቸው። የቅዱሳን ተአምራት ደግሞ የእግዚአብሔርን ሁሉን ቻይነት፣ ፍቅርና ምሕረት የሚያሳዩ ናቸው።

3. የምስጋና እና የቅድስና መግለጫ፦ ድርሳናት ለእግዚአብሔር በተሰጡ ቅዱሳን እና በተለይም ለእመቤታችን ለቅድስት ድንግል ማርያም የሚቀርብ ታላቅ ምስጋና መግለጫ ናቸው። ቅዱሳን እንዴት እንደኖሩ በማሰብ እግዚአብሔርን እናመሰግናለን፤ በእነርሱ ሕይወት የተገለጠውን የእግዚአብሔርን ቅድስና እናከብራለን። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ሰማዕታት ድርሳናት ሲናገር፣ የእነርሱን መከራ እና የእግዚአብሔርን ኃይል የሚያሳዩ በመሆናቸው ለቤተ ክርስቲያን ሕይወት አስፈላጊ ናቸው ይላል። ድርሳናት የመጽሐፍ ቅዱስን ትምህርቶች በተአምራት፣ በምሳሌዎችና በቅዱሳን ሕይወት አተገባበር መልክ ያቀርባሉ። የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎችንና ትንቢቶችን (ለምሳሌ ስለ እመቤታችን የተነገሩትን) በሰፊው ይፈትሻሉ፣ ያብራራሉ፣ ይተረጉማሉም። ምንም እንኳ ከቀኖናዊ መጻሕፍት ጋር እኩል ባይሆኑም፣ ድርሳናት የቤተ ክርስቲያንን ትውፊት፣ እምነትና ሕይወት ለመረዳት እጅግ ወሳኝ ናቸው። የእመቤታችን ድርሳናት ደግሞ ለርሷ ያለንን ከፍ ያለ ክብር የምንገልጽባቸውና አማላጅነቷን የምንለምንባቸው ዋና ዋና የጽሑፍ ምንጮች ናቸው። በማጠቃለያም፣ ድርሳናት የቤተ ክርስቲያን አበው የደረሷቸው፣ የቅዱሳንንና የእመቤታችንን ምስጋና፣ ታሪክና ተአምራት የያዙ መጻሕፍት ናቸው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮና አስተምህሮ ውስጥ ትልቅ ሥፍራ ያላቸው ሲሆን፣ የእምነት ምንጭ፣ የመንፈሳዊ ሕይወት መመሪያና የእግዚአብሔርን ክብርና የቅዱሳንን በጎነት መግለጫ ሆነው ያገለግላሉ።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ አንድ ሰው ኦርቶዶክስ ለመሆን ዋነኛውና መሠረታዊው ነገር በመጽሐፍ ቅዱስ የተመሰረተውንና በቅዱሳን ሐዋርያትና አበው የተላለፈውን የቤተ ክርስቲያን ዶግማዊ እንዲሁም ቀኖናዊ እምነትና ትምህርት መቀበል፣ በቤተ ክርስቲያን ምሥጢራት መኖርና በትእዛዛቱ መመራት ነው። የቤተ ክርስቲያን ዶግማዊ እምነት መሠረት ደግሞ ቅዱሳት መጻሕፍት (ብሉይና ሐዲስ ኪዳን) እና ሐዋርያዊ ትውፊት ነው። ታዲያ ገድልና ድርሳን የዚህ እምነት አካል ናቸው ወይ? ገድላትና ድርሳናት የቤተ ክርስቲያን የቃልና የጽሑፍ ትውፊት ወሳኝ ክፍሎች ናቸው። ትውፊት ደግሞ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር ተመጋጋቢና የማይነጣጠል ነው። ቅዱስ ጳውሎስ ለተሰሎንቄ ሰዎች “እንግዲህ፥ ወንድሞች ሆይ፥ ጸንታችሁ ቁሙ፥ በቃላችንም ቢሆን ወይም በመልእክታችን የተማራችሁትን ወግ ያዙ” (2 ተሰሎንቄ 2:15) በማለት ሐዋርያት በቃልም ያስተላለፉትን ትውፊት እንዲጠብቁ አዟል። የቅዱሳን ሕይወት (ገድል) እና ትምህርት (ድርሳን) የዚህ ሐዋርያዊ ትውፊት መገለጫዎች ናቸው። ስለዚህ፣ አንድ ሰው የኦርቶዶክስን መሠረታዊ ዶግማዊ እምነት፣ እንደ ሥላሴ አንድነትና ሦስትነት፣ የክርስቶስ አምላክነትና ሰውነት፣ ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን፣ ወዘተ የመሳሰሉትን እምነቶች ካልተቀበለ ኦርቶዶክስ ሊሆን አይችልም። ገድልና ድርሳን ግን የእነዚህ መሠረታዊ እምነቶች አተገባበር፣ የፍሬያቸው መግለጫና የትውፊት አካል ናቸው። ገድልና ድርሳናትን መቀበል፣ በውስጣቸው ባሉት ትምህርቶችና ምሳሌዎች መመራት፣ የኦርቶዶክሳዊ ሕይወት አንደኛ ደረጃ ልምምድና መገለጫ ነው። ገድላት የቅዱሳን መንፈሳዊ ትግል ምሳሌ ሲሆኑ፣ ድርሳናት ደግሞ የእምነትን መገለጫዎችና ተአምራት ያሳያሉ። እነዚህን መቀበል፣ በኦርቶዶክስ እምነት ውስጥ ጥልቀት ለማግኘት፣ ለመንፈሳዊ ተጋድሎ ለመነሳሳትና የቤተ ክርስቲያንን የሁለት ሺሕ ዘመናት መንፈሳዊ ልምምድ ለመካፈል ወሳኝ ነው። ምንም እንኳ ገድልና ድርሳን መጽሐፍ ቅዱስን ወይም መሠረታዊ የቤተ ክርስቲያን ቀኖናን ባይተኩም፣ እነዚህን የማያምን ወይም የማይቀበል ሰው የኦርቶዶክሳዊ ትውፊትና የመንፈሳዊ ሕይወት ምንጮችን በመተው ራሱን ያደኸያል። የቅዱሳንን ምሳሌነትና የቤተ ክርስቲያንን ሕያው ትውፊት መካድ የኦርቶዶክሳዊ ማንነትን ሙሉ በሙሉ ከመቀበል ጋር ይቃረናል። ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ “ከወንጌልም ሆነ ከሐዋርያት አገልግሎት ወይም ከእነርሱ የተላለፈውን ትውፊት የሚቃረን እምነት ሁሉ ክፉ ነው” በማለት የትውፊትን አስፈላጊነት ያስተምራል። የቅዱሳን ሕይወትና የቤተ ክርስቲያን ትምህርት አካል የሆኑት ገድልና ድርሳናትም የዚህ ጤናማ ትውፊት አካል ናቸው። እነርሱን ሙሉ በሙሉ ችላ ማለት፣ የኦርቶዶክስን እምነት ገጽታዎች ያለመቀበል ምልክት ሊሆን ይችላል። በማጠቃለያም፣ አንድ ሰው የኦርቶዶክስን መሠረታዊ እምነት ካልተቀበለ ኦርቶዶክስ ሊሆን አይችልም። ገድልና ድርሳን ደግሞ የዚህ እምነት መገለጫዎች፣ ምሳሌዎችና የቤተ ክርስቲያን ትውፊት አካል በመሆናቸው፣ እነርሱን ችላ ማለት ወይም መካድ የኦርቶዶክሳዊ ማንነትን ሙሉ በሙሉ ከመቀበል ጋር ይቃረናል። እነርሱ የኦርቶዶክሳዊ ሕይወት አስፈላጊ ምንጮች ናቸው።

አዎን፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ገድላትና ድርሳናት ለድኅነት ሂደት ቀጥተኛ ያልሆነ፣ ነገር ግን እጅግ ወሳኝ የሆነ ጠቀሜታ አላቸው። የሰው ልጅ የሚድነው በጌታችን በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት፣ በጸጋው፣ በእምነትና በትእዛዙ በመመራት ነው። ገድላትና ድርሳናት የድኅነት መንገድ ራሳቸው አይደሉም፤ ነገር ግን ወደ ድኅነት በሚወስደው መንገድ ላይ የሚረዱና የሚያበረታቱ ምንጮች ናቸው። የገድልና ድርሳናት ለድኅነት ያላቸው ጠቀሜታ የሚከተሉት ናቸው፦

1. የሕይወት ምሳሌዎች መሆናቸው፦ ገድላት ቅዱሳን በሕይወታቸው ከኃጢአት፣ ከዓለምና ከዲያብሎስ ጋር እንዴት እንደታገሉና ድል እንደነሱ ያሳያሉ። ይህ ደግሞ እኛም በመንፈሳዊ ሕይወታችን ውስጥ ትግል እንዳለ፣ ነገር ግን በእግዚአብሔር ጸጋ ድል መንሳት እንደሚቻል ያሳየናል። “በፊታችን ያለውን ሩጫ በትዕግሥት እንሩጥ፤ የእምነታችንንም ራስና ፈጻሚውን ኢየሱስን ተመልክተን…” (ዕብራውያን 12:1-2) ተብሎ እንደተጻፈው፣ ቅዱሳን የክርስቶስን አርአያ ተከትለው እንዴት እንደኖሩ ገድላቸው ያስረዳናል። እነርሱን መመልከት ለትዕግስትና ለእምነት ያበረታታል።

2. ለመንፈሳዊ ተጋድሎ ማነሳሳታቸው፦ ገድላት የቅዱሳንን አስቄጥሳዊ ሕይወት፣ ጾማቸውን፣ ጸሎታቸውን፣ ትህትናቸውን፣ ትጋታቸውን ያሳያሉ። ይህ ደግሞ ምእመናን በገዛ ሕይወታቸው የመንፈሳዊ ተጋድሎ ፍላጎት እንዲያድርባቸው ያነሳሳል። ቅዱስ ጳውሎስ “ሥጋዬን እጎስመዋለሁ አስገዛውማለሁ፥ ለሌሎች ከሰበክሁ ምናልባት ራሴ የተጣልሁ እንዳልሆን” (1 ቆሮንቶስ 9:27) በማለት መንፈሳዊ ተጋድሎ አስፈላጊ መሆኑን ያሳያል። የቅዱሳን ገድል ይህንን አስፈላጊነት ያሰምርበታል።

3. የእግዚአብሔርን ታምራትና ኃይል መግለጻቸው፦ ድርሳናት እግዚአብሔር በቅዱሳን በኩል የፈጸማቸውን ታላላቅ ተአምራት ይመዘግባሉ። እነዚህ ተአምራት የእግዚአብሔርን ሁሉን ቻይነት፣ ፍቅርና ምሕረት ያሳያሉ። ይህ ደግሞ በእግዚአብሔር ላይ ያለንን እምነት ያጸናል፣ በተስፋም እንድንኖር ያበረታታል። እምነት ደግሞ ለድኅነት ወሳኝ ነው።

4. የቅዱሳንን ምልጃ ማስታወሻ መሆናቸው፦ ገድላትና ድርሳናት የቅዱሳንን በእግዚአብሔር ፊት ያላቸውን ሞገስና ክብር ያሳያሉ። ይህ ደግሞ ወደ እነዚህ ቅዱሳን በጸሎት ለመማጸንና ምልጃቸውን በመጠየቅ ለድኅነት በሚደረገው ትግል የእነርሱን ረድኤት ለመቀበል ያነሳሳል። “የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ኃይል ታደርጋለች” (ያዕቆብ 5:16) ተብሎ ተጽፏል። ቅዱሳን በሕይወታቸው ሳሉ ሌሎችን እንደረዱና እንዳማለዱ፣ ከሞት በኋላም በጸሎታቸው እንደሚረዱና እንደሚማልዱ እናምናለን። ድርሳናትና ገድላት ለዚህ ምስክር ናቸው።

5. ትምህርትን ማስተላለፋቸው፦ ድርሳናት በውስጣቸው የያዟቸው የአበው ትምህርቶች ስለ እምነት፣ ስለ ሥነ ምግባር፣ ስለ ምሥጢራት ጠቃሚ እውቀትን ያስጨብጣሉ። ይህ እውቀት ደግሞ እምነትን ለማጠናከርና በትክክለኛው የድኅነት መንገድ ለመጓዝ ይረዳል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ የቅዱሳንን ሕይወት ማወቃችን መንፈሳዊ ሕይወታችንን እንደሚያቀጣጥለው ይናገራል። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ የታላቁ ቅዱስ አንጦንስን ገድል የጻፈበት አንዱ ምክንያት፣ የቅዱሱን ገድል በማንበብ ሌሎች ለመንፈሳዊ ሕይወት እንዲነሳሱና እርሱን እንዲመስሉ ለማድረግ ነው። የቅዱሳን ገድል፣ ከዓለም ተድላ ይልቅ መንፈሳዊ ደስታን እንድንፈልግ ያነሳሳናል። የደብረ ሲናው ቅዱስ ዮሐንስ 'ማረጎተ መንፈስ' በተባለው ድንቅ ድርሰቱ፣ ገድል ማለት ደረጃ በደረጃ ወደ እግዚአብሔር መውጣት መሆኑን ያስተምራል። የቅዱሳን ገድል ታሪኮች ይህንን የመውጣት ሂደት ያሳያሉ። በማጠቃለያም፣ ገድላትና ድርሳናት የድኅነት ምክንያት ራሳቸው ባይሆኑም፣ ምእመናን ወደ ድኅነት በሚወስደው መንገድ ላይ የሚያበረታቱ፣ ምሳሌ የሚሆኑ፣ እምነትን የሚያጸኑ፣ ለመንፈሳዊ ተጋድሎ የሚያነሳሱና የቅዱሳንን ምልጃ የሚያስጠጉ እጅግ ጠቃሚ የቤተ ክርስቲያን ምንጮች ናቸው።

ይህስ በእነርሱ ላይ ባለ እምነት ላይ ምን ተጽዕኖ ያሳድራል? ገድላትና ድርሳናት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ውስጥ ትልቅ ቦታ ያላቸው የቤተ ክርስቲያን የጽሑፍ ቅርሶችና የመንፈሳዊ ሕይወት ምንጮች ናቸው። ይሁን እንጂ፣ እነርሱ እንደ መጽሐፍ ቅዱስ በመለኮታዊ እስትንፋስ ፍጹም ከስህተት የጸዱ እንደሆኑ አይታመንም። ገድላትና ድርሳናት የተጻፉት በቅዱሳን አበው፣ ስለ ቅዱሳን ታሪክ፣ ትምህርትና ተአምራት ነው። ምንም እንኳ በውስጣቸው የመንፈስ ቅዱስ ረድኤት ያለ ቢሆንም፣ የተጻፉት በሰው እጅ በመሆኑ፣ በጽሑፍ በሚባዙበት ጊዜ (በቅጂ ሂደት)፣ ከአንዱ ወደ ሌላ ቋንቋ ሲተረጎሙ፣ ወይም በተለያዩ ጊዜያት በተለያዩ አቀራረቦች ሲመዘገቡ የቅጂ ስህተቶች ፣ የዘመን አቆጣጠር ልዩነቶች፣ የቦታዎች አገላለጽ ልዩነቶች፣ ወይም በጥቃቅን ታሪካዊና ገድላዊ ዝርዝሮች ላይ ልዩነቶች ሊገኙ ይችላሉ። ታዲያ ይህ በገድላትና በድርሳናት ላይ ባለ እምነት ላይ ምን ዓይነት ተጽዕኖ ያሳድራል? ይህ ማለት ገድላትና ድርሳናት ዋጋ የላቸውም፣ መጣል አለባቸው ወይም አንዳችም እውነት የላቸውም ማለት አይደለም። ቤተ ክርስቲያን ገድላትና ድርሳናትን የምትመለከተው በዋነኛነት በመንፈሳዊ ይዘታቸው፣ በውስጣቸው በተገለጠው የቅዱሳን ተጋድሎና የእምነት ምሳሌነት፣ እንዲሁም በአስተምህሮአዊ መልእክታቸው ነው። አንድ ገድል ወይም ድርሳን ዋነኛ ዓላማው የቅዱሱን መንፈሳዊ ሕይወት፣ ተጋድሎ፣ እምነትና ፍቅር ማሳየት፣ እንዲሁም በእነርሱ ሕይወት እና በልመናቸው የተገለጠውን የእግዚአብሔርን ኃይልና ተአምራት መግለጽ ነው። እነዚህ የመንፈሳዊ ሕይወት ገጽታዎችና መሠረታዊ አስተምህሮዎች ከመጽሐፍ ቅዱስ እና ከቤተ ክርስቲያን መሠረታዊ ዶግማዊ ትውፊት ጋር እስከተስማሙና እስከማይቃረኑ ድረስ፣ በጥቃቅን ታሪካዊ ወይም የዘመን አቆጣጠር ዝርዝሮች ላይ የሚገኙ ልዩነቶችና ስህተቶች የመጻሕፍቱን ዋነኛ መንፈሳዊ ጠቀሜታ አይቀንሱትም። ቅዱሳን አበው የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮትና የትውፊት አካላትን ሲመዝኑ፣ የመጽሐፍ ቅዱስን እውነትና የሐዋርያዊ ትውፊትን መሠረት ያደርጉ ነበር። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “ነገር ግን እኛ ብንሆን ወይም ከሰማይ መልአክ፥ ከሰበክንላችሁ ወንጌል ሌላ ወንጌልን ቢሰብክላችሁ የተረገመ ይሁን” (ገላትያ 1:8) በማለት፣ ከመሠረታዊ እምነት የሚለየውን ትምህርት መቀበል እንደሌለበት ያስጠነቅቃል። በገድላትና በድርሳናት ውስጥ የሚገኙ ትምህርቶች ወይም ታሪኮች ከዚህ መሠረታዊ የእምነት ስርዓት ጋር ሲቃረኑ፣ የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት ያስተካክላሉ ወይም እንደ ቀኖናዊና አስተምህሮአዊ እውነት አይቀበሏቸውም። ስለዚህ፣ በገድላትና በድርሳናት ውስጥ የሚገኙ የጽሑፍ ወይም የዝርዝር ልዩነቶች የመጻሕፍቱን መንፈሳዊ ዋጋ የሚሽሩ አይደሉም። እነርሱን ስናነብ፣ ትኩረታችን በዋነኛነት በቅዱሳኑ እምነት፣ ተጋድሎ፣ በጎ ምግባር፣ ትህትና፣ ትዕግስትና ፍቅር ምሳሌነት ላይ፣ እንዲሁም በእግዚአብሔር ኃይል መገለጥ ላይ መሆን አለበት። ከዚህ አንጻር፣ ገድላትና ድርሳናት አሁንም የኦርቶዶክሳዊ ሕይወት ወሳኝ መመሪያዎችና የመንፈሳዊ ጥንካሬ ምንጮች ናቸው። በጥንቃቄ፣ ከመሠረታዊ የእምነት ትምህርትና ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር በማስተያየት ማንበብ ይገባል። በማጠቃለያም፣ ገድላትና ድርሳናት የመጽሐፍ ቅዱስ ያህል ፍጹም ከስህተት የጸዱ አይደሉም፤ በጥቃቅን ዝርዝሮች ላይ ልዩነቶች ሊገኙ ይችላሉ። ነገር ግን ይህ የመጻሕፍቱን መንፈሳዊ ዋጋ አይቀንሰውም። በውስጣቸው ባለው የመንፈሳዊ ሕይወት ምሳሌነት፣ በአስተምህሮአዊ ይዘትና በእግዚአብሔር ኃይል መገለጥ ላይ አተኩሮ እነርሱን መቀበልና ማንበብ፣ በኦርቶዶክሳዊ ሕይወት ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው። እነርሱ የኦርቶዶክሳዊ ትውፊት ሕያው መገለጫዎች ናቸው።

በገድላትና በድርሳናት ውስጥ ስለ ቅዱሳን ሲነገር፣ እግዚአብሔር ለቅዱሳን ወይም በእነርሱ አማካኝነት ለሚማጸኑ የእግዚአብሔር ልጆች ስለሚሰጣቸው ቃልኪዳኖች (ተስፋዎች) በሰፊው ተጽፏል። እነዚህ ቃልኪዳኖች እንደ 'ስምህን ለሚጠራ...'፣ 'መታሰቢያህን ለሚያደርግ...'፣ 'በዓልህን ለሚያከብር...'፣ 'በአንተ ስም ችግረኛን ለሚረዳ...' ያሉ ሲሆኑ፣ በተለያዩ በረከቶችና ምሕረቶች መልክ የሚገለጹ ናቸው። እነዚህ ቃልኪዳኖች ከድኅነት ጋር እንዴት ይጣጣማሉ? የመጽሐፍ ቅዱስን ትምህርትስ ይቃረናሉ ወይ? የሚለው ጥያቄ መሠረታዊ ነው። የቃልኪዳኖች ምንጭ እና ትርጉም፦

እነዚህ በገድላትና በድርሳናት ውስጥ የሚገኙ ቃልኪዳኖች የመጡት ከሁሉ ነገር በላይ ከሆነው፣ ቃልኪዳኑን ከሚጠብቀውና ለቅዱሳን ታማኝ ከሆነው ከራሱ ከእግዚአብሔር ነው። እግዚአብሔር ለቅዱሳን የገባቸው ቃልኪዳኖች፣ የቅዱሳኑን ገድል፣ እምነትና ፍቅር አይቶ የሚሰጣቸው ምላሾች ናቸው። ቅዱሳን በእግዚአብሔር ፊት ሞገስ ስላገኙ፣ ስለሚማልዱላቸውም ቃልኪዳን ተሰጥቷቸዋል። እነዚህ ቃልኪዳኖች በዋነኛነት ከኃጢአት ሥርየት፣ ከምሕረት፣ ከአጋንንት ፈተና መዳን፣ ከሥጋዊና መንፈሳዊ ችግሮች መገላገል፣ በሰማይ ዋጋ ማግኘት ከመሳሰሉት ጋር የተያያዙ ናቸው። ከድኅነት ጋር መጣጣም፦

የሰው ልጅ የሚድነው በኢየሱስ ክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ በተመሠረተው በአዲስ ኪዳን ስርዓት ነው። ድኅነት የሚገኘው በክርስቶስ በማመን፣ በትእዛዙ በመመራትና በቤተ ክርስቲያን ምሥጢራት በመሳተፍ ነው። በገድላትና በድርሳናት የተጠቀሱት ቃልኪዳኖች ይህንን የድኅነት መንገድ የሚሽሩ ወይም የሚቃረኑ አይደሉም። ይልቁንም፣ እነርሱ የድኅነትን ፍሬዎችና መገለጫዎች ናቸው። ለቅዱሳን የተሰጠው ቃልኪዳን፣ በእነርሱ ምልጃና ጸሎት አማካኝነት ምእመናን ከኃጢአት ሥርየት እንዲያገኙ፣ በመንፈሳዊ ሕይወታቸው እንዲበረቱና ወደ ድኅነት እንዲደርሱ የሚረዳ ነው። ቅዱሳን ቃልኪዳን የተሰጣቸው፣ እግዚአብሔር ለእነርሱ የገባውን ቃል እንደሚጠብቅና በጸሎታቸውም ለሚማጸኑ እንደሚምር ለማሳየት ነው። ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር አለመቃረን፦

በገድላትና በድርሳናት ውስጥ የሚገኙት ቃልኪዳኖች የመጽሐፍ ቅዱስን ትምህርት አይቃረኑም። ይልቁንም የመጽሐፍ ቅዱስን እውነቶች የሚያጠናክሩ ናቸው።

1. የእግዚአብሔር ቃልኪዳን ታማኝነት፦ መጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔር ለሚወዱትና ትእዛዙን ለሚጠብቁ ታማኝ እንደሆነ፣ ቃልኪዳኑንም እንደሚጠብቅ በሰፊው ያስተምራል። ለምሳሌ፣ እግዚአብሔር ለአብርሃም፣ ለሙሴ፣ ለዳዊትና ለሌሎችም ቃልኪዳን ገብቶለት አክብሯል። በገድላትና በድርሳናት የተጠቀሱት ቃልኪዳኖች የእግዚአብሔርን ይህን የቃልኪዳን ታማኝነት ያሳያሉ። “እግዚአብሔር ታማኝ ነው፤ በእርሱም እውነተኛ የሆኑ ሰዎች ሁሉ ቃልኪዳኑን የሚጠብቁ ናቸው” (ዘዳግም 7:9 - በዐውደ ንባቡ ለእስራኤል ቢነገርም የእግዚአብሔር ባሕርይ ነው)።

2. የቅዱሳን ምልጃ ኃይል፦ መጽሐፍ ቅዱስ የጻድቃን ጸሎት ኃይል እንዳለው ያስተምራል። ያዕቆብ 5:16 እንዳየነው። በገድላትና በድርሳናት የተጠቀሱት ቃልኪዳኖች የሚሰጡት በቅዱሳን ምልጃ አማካኝነት ነው። ይህም የቅዱሳንን በእግዚአብሔር ፊት ያላቸውን ሞገስና የልመናቸውን ተቀባይነት ያሳያል። እግዚአብሔር የቅዱሳንን ጸሎት ሰምቶ ምሕረት ያደርጋል (ለምሳሌ፣ እግዚአብሔር ለአብርሃም ስለ ሰዶም የገባው ቃል - ዘፍጥረት 18:23-32)።

3. ጸጋና የሰው ተጋድሎ፦ ድኅነት በእግዚአብሔር ጸጋ የሚገኝ ነው። ነገር ግን የሰውም እምነትና ትጋት ያስፈልገዋል። በገድላትና በድርሳናት የተጠቀሱት ቃልኪዳኖች የእግዚአብሔርን ጸጋ መገለጫዎች ናቸው። ቅዱሳን ቃልኪዳን የተሰጣቸው በከባድ ገድላቸውና በእምነታቸው ጽናት ነው። እኛም በቃልኪዳናቸው ስንማጸን፣ በጸጋው ተረድተን እኛም በድኅነት ጎዳና እንድንጸና ይረዳናል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ የሰማዕታትን ቃልኪዳን አስመልክቶ ሲናገር፣ እግዚአብሔር ለሰማዕታት የገባው ቃልኪዳን፣ በእነርሱ አማላጅነት ወደ እግዚአብሔር ለሚመጡ ሁሉ ምሕረትን የሚሰጥ መሆኑን ያሳያል። እነዚህ ቃልኪዳኖች የቤተ ክርስቲያንን የምልጃ እምነት ያጠናክራሉ። በማጠቃለያም፣ በገድላትና በድርሳናት ውስጥ ተጽፈው የሚገኙ ቃልኪዳኖች የድኅነት መንገድን ከሚገልጸው የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ጋር የሚጣጣሙ እንጂ የሚቃረኑ አይደሉም። እነርሱ የእግዚአብሔርን የቃልኪዳን ታማኝነት፣ የቅዱሳንን ምልጃ ኃይልና የእግዚአብሔርን ምሕረት የሚያሳዩ፣ በቅዱሳን ምልጃ አማካኝነት ለሚማጸኑ ሁሉ በረከትና ምሕረት የሚሰጥባቸው ናቸው። እነርሱ የድኅነት ፍሬዎች እንጂ የመዳን ምክንያት ራሳቸው አይደሉም።

(ከተአምረ ማርያም መቅድም የተወሰደ) በምእመናን ልብ ውስጥ አንድ ጥልቅ ጥያቄ ያስተጋባል፡ ቅድስት እና ንጽሕት እናታችን፣ ዘላለማዊ ድንግል ማርያም፣ ይህ ዓለም ከመፈጠሩ አስቀድሞ በልዑል እግዚአብሔር አምላካዊ ኅሊና ውስጥ ታስባ ትኖር ነበርን? የተአምረ ማርያም መቅድም ይህንን እውነት ያጸናል፤ ይህም በእግዚአብሔር ዘላለማዊ ባሕርይ እና ፍጹም አዋቂነት ላይ የተመሠረተ ነው። መጽሐፍ ቅዱስም *“ዓለም ሳይፈጠር፥ በፊቱ ቅዱሳንና ነውር የሌለን በፍቅር እንሆን ዘንድ በክርስቶስ መረጠን።”* (ኤፌ. 1:4) በማለት ይህንን ቅድመ-ውሳኔ ያረጋግጣል። ሰማያትንና ምድርን የፈጠረ፣ ሁሉን ዐዋቂ የሆነው አምላክ፣ የራሱን ፍጥረት ወደ መኖር ከማምጣቱ በፊት አያውቀውም ነበርን? የመጨረሻ ዕጣ ፈንታውስ ለእርሱ የተሰወረ ነበርን? ጌታችን ራሱ *“በዚያን ጊዜ ንጉሡ በቀኙ ያሉትን ‘እናንተ የአባቴ ቡሩካን፣ ዓለም ከተፈጠረበት ጊዜ ጀምሮ የተዘጋጀላችሁን መንግሥት ልትወርሱ ኑ’ ይላቸዋል።”* (ማቴ. 25:34) በማለት አስተምሯል። ይህ ኃይል ያለው ትምህርት፣ አስቀድሞ የተወሰነውን የመንግሥቱን እውነታ ብቻ ሳይሆን፣ መላውን የድኅነት ዕቅድ ያበራል። ዓለም ከመታነፁ በፊት፣ እግዚአብሔር ዕቅዱን ያውቅ ነበር፤ ይኸውም የቃሉ ሥጋ መሆን፣ እርሱ የሚያመጣው ድኅነት። የዚህ ዘላለማዊ ዕቅድ ማዕከል ደግሞ ቃል ሥጋ የሚሆንባት የተመረጠችው ዕቃ፣ ንጽሕት ማደሪያ – እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ነበረች። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ እንደሚያስተምረው፣ የሥጋዌ ምሥጢር ከዘላለም በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ የነበረ ሲሆን፣ ይህ ዕቅድ ደግሞ ያለ እርሷ ሊታሰብ አይችልም። ስለዚህ፣ እግዚአብሔር የድኅነትን ዕቅድ ከፍጥረት በፊት ያውቀው ነበር ስንል፣ በተፈጥሮው *እርሷን*፣ እግዚአብሔር ሥጋ ለብሶ የሚወለድባትን ያውቃት ነበር ማለት ነው። ጌታችንም *“አባት ሆይ፣... ዓለም ሳይፈጠር ስለ ወደድኸኝ የሰጠኸኝን ክብር ያዩ ዘንድ... ከእኔ ጋር ይሆኑ ዘንድ እወዳለሁ።”* (ዮሐ. 17:24) በማለት ይህንን ዘላለማዊ ፍቅርና ዕቅድ መስክሯል። ስለዚህ እመቤታችን ከፍጥረት በፊት በእግዚአብሔር ኅሊና “ታስባ ትኖር ነበር” ማለት፣ መለኮታዊው የሥጋዌ ዕቅድ ከእርሷ ጋር የተሳሰረና ከዘላለም የታወቀ መሆኑን ያመለክታል። “ሰው ከመወለዱ በፊት እንዴት ይታወቃል?” ለሚለውም መዝሙረኛው ዳዊት *“ያልተሠራ አካሌን ዓይኖችህ አዩኝ፤ የተፈጠሩ ቀኖቼ ሁሉ አንድ ስንኳ ሳይቀር በመጽሐፍህ ተጻፉ።”* (መዝ. 139:16) በማለት መልስ ይሰጣል። እግዚአብሔርም ለነቢዩ ኤርምያስ *“በሆድ ሳልሠራህ አውቄሃለሁ፥ ከማኅፀንም ሳትወጣ ቀድሼሃለሁ...”* (ኤር. 1:5) እንዳለው፣ የተወሰኑትን ለልዩ ተልዕኮ አስቀድሞ ያውቃቸዋል ይቀድሳቸዋልም። ስለዚህ በተአምረ ማርያም መቅድም ላይ ያለው ትምህርት ከመጽሐፍ ቅዱስ እና ከአበው ትምህርት ጋር የሚስማማ ነው።

በተአምረ ማርያም መቅድም ላይ “ተአምሯን የሰማ ሥጋውን ደሙን እንደተቀበለ ይሆንለታል” የሚለው ቃል ትክክለኛ ትርጉሙ ምንድን ነው? ይህንን ለመረዳት የቃሉን አገባብ፣ የቤተክርስቲያንን ሥርዓትና የእምነትን ኃይል ማስተዋል ይገባል። መቅድሙ እንዲህ ይላል፡- *“አስቀድመን እንደተናገርን የታወቀ ምክንያት፣ ኃጢአት፣ ደዌ ካልከለከለው በዚች ቀን ተአምሯን ሰምቶ ሥጋውን ደሙን ይቀበል። ሥጋውን ደሙን መቀበል ካልተቻለው ተአምሯን ሰምቶ ወደ ቤቱ ይሂድ፤ ሥጋውን ደሙን እንደተቀበለ ይሆንለታል፤ ይደረግልኛል ብሎ ቢያምን።”* ይህ አንቀጽ በዋነኝነት የሚያስተላልፈው መልእክት ሦስት ዋና ዋና ነጥቦች አሉት፡- ሀ. ቅዱስ ቁርባን የመቀበል ቀዳሚነት፡ የቤተክርስቲያን ትምህርትና ሥርዓት ቅዱስ ቁርባንን መቀበል የክርስትና ሕይወት ማዕከል እንደሆነ ያዛል። መቅድሙም በቅድሚያ “ሥጋውን ደሙን ይቀበል” በማለት የቁርባንን አስፈላጊነት ያጎላል። ይህ ከጌታችን የተሰጠ ትዕዛዝ ነው። ለ. በቤተክርስቲያን አገልግሎት መሳተፍ፡ ቅዱስ ጳውሎስ *“ጉባኤያችንን አንተው”* (ዕብ. 10:25) እንዳለው፣ አንድ ምእመን በሕግ በተፈቀዱ ምክንያቶች ቅዱስ ቁርባንን ለመቀበል ባይችል እንኳን፣ ከቤተክርስቲያን ጉባኤና ከጸሎት መቅረት የለበትም። ታላቁ መምህር ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅም “የእግዚአብሔርን ቃል መስማት የነፍስ ምግብ ነው” በማለት በቤተክርስቲያን ተገኝቶ ቃለ እግዚአብሔርን የመስማትን አስፈላጊነት ያስረዳል። ስለዚህ መቅድሙ “ተአምሯን ሰምቶ ወደ ቤቱ ይሂድ” ሲል፣ በዕለቱ የጸሎትና የትምህርት መርሃ ግብር መሳተፍን ያበረታታል። ሐ. የእምነት ኃይልና አለመጠራጠር፡ ሦስተኛው ነጥብ የእምነትን ኃይል ይመለከታል። አንድ ሰው በወቅቱ ቅዱስ ቁርባንን መቀበል ባይችል፣ “ይደረግልኛል ብሎ ቢያምን” እና በጸሎቱና በተአምሯ ንባብ ቢሳተፍ፣ በዚያች ዕለት ለቆረቡት የተሰጠውን መንፈሳዊ በረከት በእምነት እንደሚያገኝ መቅድሙ ያስተምራል። ጌታችን ራሱ *“የሰናፍጭ ቅንጣት የምታህል እምነት ብትኖራችሁ... የሚሳናችሁ ነገር የለም”* (ማቴ. 17:20)፣ እንዲሁም *“ለሚያምን ሁሉ ይቻላል”* (ማር. 9:23) በማለት የእምነትን ታላቅ ኃይል አስተምሯል። ስለዚህ፣ ባለመቁረቡ ምክንያት ተስፋ እንዳይቆርጥ መቅድሙ ያበረታታል። ይህ የመቅድሙ ክፍል ቅዱስ ቁርባንን አያቃልልም፤ ይልቁንም ቀዳሚነቱን ያረጋግጣል። ነገር ግን ምእመናን በማንኛውም ሁኔታ በቤተክርስቲያን ጉባኤ እንዲገኙና በእምነት ጸጋን እንዲቀበሉ ያበረታታል። ቤተክርስቲያን ቁርባንንና የተአምሯን መስማት ታስተካላለች ብላ አስተምራ አታውቅም።

በተአምረ ማርያም መቅድም ላይ “ፍጥረት ሁሉ እመቤታችንን ለማመስገን ተፈጠረ” የሚለው አገላለጽ አንዳንዶችን ግራ ያጋባል። ይህንን ቃል በትክክል ለመረዳት የቤተክርስቲያንን አስተምህሮ ስለ ሥነ ፍጥረትና የቅዱሳት መጻሕፍትን የአጻጻፍ ስልት ማጤን ያስፈልጋል። በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ፍጥረታት የተፈጠሩት በዋነኝነት እግዚአብሔርን ለማመስገንና ክብሩን ለመውረስ ነው። መዝሙረኛው *“ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፥ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል።”* (መዝ. 19:1) እንዳለ፣ ፍጥረት ሁሉ የፈጣሪን ክብር ይመሰክራል። ታዲያ “ፍጥረት ሁሉ እመቤታችንን ለማመስገን ተፈጠረ” የሚለው ቃል ከዚህ ጋር እንዴት ይስማማል? በመጀመሪያ፣ እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም ራሷ በመንፈስ ቅዱስ ተቃኝታ *“...ከዛሬ ጀምሮ ትውልድ ሁሉ ብፅዕት ይሉኛል፤”* (ሉቃ. 1:48) ብላለች። ይህ መለኮታዊ ትዕዛዝ ነው። ቅድስት ኤልሳቤጥም በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ *“...ከጌታ የተነገረላት ቃል ይፈጸማልና ብላ ያመነች ብፅዕት ናት።”* (ሉቃ. 1:45) እንዳለች፣ እርሷን ማመስገን የትንቢቱ ፍጻሜና የእምነታችን መገለጫ ነው። በሁለተኛ ደረጃ፣ “ፍጥረት ሁሉ” የሚለው አገላለጽ፣ በቅዱስ ሉቃስ ወንጌል *“ዓለሙ ሁሉ እንዲጻፍ ከአውግስጦስ ቄሣር ትእዛዝ ወጣች”* (ሉቃ. 2:1) እንደተባለው፣ በዐውዱ መሠረት ሊተረጎም ይችላል። የተአምረ ማርያም መቅድም “ፍጥረት ሁሉ” ሲል፣ በተለይ በክርስቶስ ያመኑትንና የእርሷን ክብር የተቀበሉትን፣ ይህንን ትንቢት የመፈጸም ግዴታ ያለባቸውን የሰው ልጆች ያመለክታል። ሊቁ ቅዱስ ያሬድም በድጓው ላይ “ፍጥረት ሁሉ በልደትሽ ቀን ደስ አለው” እያለ እንደዘመረው፣ የእርሷ መወለድ ለፍጥረት ሁሉ የደስታ ምንጭ መሆኑን ያሳያል። እርሷን ማመስገን፣ እግዚአብሔር በእርሷ ያደረገውን ታላቅ ሥራ መመስከር ነው። ስለዚህ፣ “ለማመስገን ተፈጠረ” ማለት፣ ይህንን መለኮታዊ ትዕዛዝና ትንቢት ለመፈጸም የተጠራ ነው ማለት ነው። እርሷን የምናመሰግነው “የጌታዬ እናት”፣ “ወላዲተ አምላክ” በማለት ነው፤ ይህም የልጇን አምላክነትና ጌትነት መስክሮ ነው። ቅዱስ ኤፍሬም ሶርያዊ በውዳሴ ማርያም ላይ እንዳስቀመጠው፣ ለእርሷ የሚቀርበው ውዳሴ ሁሉ ከልጇ ክብር ጋር የተያያዘ ነው። በማጠቃለያው፣ ይህ አገላለጽ የእግዚአብሔርን ክብር ለእርሷ መስጠት ሳይሆን፣ እርሷ በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ ያላትን ልዩ ቦታና ክብር፣ እንዲሁም አማኞች እርሷን የማመስገን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ግዴታ እንዳለባቸው የሚያሳይ ነው።

(ከገድለ ተክለ ሃይማኖት የተወሰደ) አንዳንድ የተሐድሶ መናፍቃን “ገድለ ተክለ ሃይማኖት ላይ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ሰይጣንን አጠመቁት ይላል” በማለት የጻድቁን አባት ክብር ለማጉደፍ ይሞክራሉ። እውነታው ግን ይህ ነውን? በገድለ ተክለ ሃይማኖት ላይ ያለው ታሪክ እንዲህ ይላል፡- ጋኔን ያደረበትን ሰው አቡነ ተክለ ሃይማኖት አገኙት። *“አባታችንም ጋኔን መሆኑን ዐውቀው... የመስቀል ምልክት አማተቡበት። ጋኔኑም ፈጥኖ ወጥቶ ሸሸ።”* ከዚያም ከጋኔኑ ነፃ የወጣውን *ሰው* አነጋገሩት፣ አስተማሩትና *“ወደ ታላቁ የቤተ ክርስቲያን ምሥጢር፣ ወደ ጥምቀት አገቡት። ስሙንም ‘ክርስቶስ ኀረዮ’... አሉት።”* በጥንታዊ የአጻጻፍ ልማድ፣ በአጋንንት ተጽዕኖ ሥር ያሉ ሰዎችን፣ ባደረባቸው ክፉ መንፈስ ስም መጥራት የተለመደ ነበር። ጌታችንም ቅዱስ ጴጥሮስን *“አንተ ሰይጣን፣ ወደ ኋላዬ ሂድ”* (ማቴ. 16:23) ያለው፣ ጴጥሮስ ራሱ ሰይጣን ሆኖ ሳይሆን፣ በሰይጣናዊ አሳብ ስለተናገረ ነው። ገድሉ በግልጽ እንደሚያሳየው፣ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ያጠመቁት ጋኔኑን ሳይሆን፣ ከጋኔኑ እስራት ነፃ የወጣውን *ሰው* ነው። መጽሐፍ ቅዱስም ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አጋንንትን ከሰዎች ሲያስወጣ እንጂ ሲያጠምቅ አላሳየም (ለምሳሌ ማር. 1:25-26)። የቤተክርስቲያን አበውም እንደሚያስተምሩት፣ ጥምቀት ለሰው ልጆች ድኅነት የተሰጠ ምሥጢር እንጂ፣ ተፈጥሮአቸው ለክፋት ለሆነና ንስሐ ለማይገቡ አጋንንት አይደለም። ቅዱስ አትናቴዎስ የመናፍስትና የሰዎችን ተፈጥሮ ልዩነት በስፋት አስተምሯል። ስለዚህ፣ “አቡነ ተክለ ሃይማኖት ሰይጣንን አጠመቁ” የሚለው ክስ መሰረተ ቢስና የገድሉን ታሪክ ዐውቆ ለማጣመም የሚደረግ ሙከራ ነው። ጻድቁ ያጠመቁት ከሰይጣን ባርነት ነፃ የወጣውንና ክርስቶስ የመረጠውን ሰው ነው። ይህ የእግዚአብሔር ልጅ የተገለጠው *“የዲያብሎስን ሥራ ያፈርስ ዘንድ”* (1ዮሐ. 3:8) ነው እንጂ፣ ዲያብሎስን ለማጥመቅ አይደለም።

“የእናንተ ጌታና አምላክ ተክለ ሃይማኖት ነው” የሚለው ሐረግ፣ በተለይ “በጸጋ” የሚለውን ቁልፍ ቃል በመቁረጥ ሲጠቀስ፣ ሆን ተብሎ የሚደረግ ማሳሳት ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን አስተምህሮ ግልጽና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው። ቤተክርስቲያን የምታምነውና የምታስተምረው፡- ኢየሱስ ክርስቶስ የባሕርይ ጌታና የባሕርይ አምላክ ሲሆን፣ ቅዱሳን ደግሞ የጸጋ ጌቶችና የጸጋ አማልክት (ገዥዎች/ፈራጆች) ናቸው። ይህ አስተምህሮ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት አለው፡-

• የባሕርይ ጌትነት ለክርስቶስ ብቻ ነው፡ ቅዱስ ጳውሎስ *“...በሰማይና በምድርም አማልክት የተባሉ ብዙዎች ስላሉ፥ ነገር ግን ለእኛ አንድ አምላክ አብ አለን... አንድም ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ አለን...”* (1ቆሮ. 8:5-6) በማለት የክርስቶስን ልዩ ጌትነት ይመሰክራል።
• የጸጋ ጌትነትና አምላክነት ለቅዱሳን፡ መጽሐፍ ቅዱስ “ጌታ” (ዘፍ. 18:12፤ ሐዋ. 16:30) እና “አምላክ” (ፈራጅ/ገዥ) የሚሉትን የክብር ስሞች ለቅዱሳን ሲሰጥ እናገኛለን። እግዚአብሔር ለሙሴ *“እነሆ፥ እኔ ፈርዖንን አምላክ አድርጌሃለሁ”* (ዘጸ. 7:1) ብሎታል፤ መዝሙረኛውም *“እኔ ግን ‘አማልክት ናችሁ...’ አልሁ”* (መዝ. 82:6) ይላል፤ ጌታችንም ይህንን ቃል ጠቅሶ *“መጽሐፍ ‘አማልክት ናችሁ’ ያላቸው እነዚያን የእግዚአብሔር ቃል የመጣላቸው ከሆኑ፥ መጽሐፉ ሊሻር አይቻልምና...”* (ዮሐ. 10:35) በማለት አረጋግጧል። ታላቁ ቅዱስ አትናቴዎስም የክርስቶስን የባሕርይ አምላክነት ሲያረጋግጥ 'እርሱ ብቻ ከባሕርይ አምላክ ነው፤ ሌሎች ግን በጸጋው ተካፋይነት አማልክት (ገዥዎች/ፈራጆች) ይባላሉ' በማለት ልዩነቱን በግልጽ ያስቀምጣል። ስለዚህ፣ ጻድቁ አባታችን አቡነ ተክለ ሃይማኖት “የጸጋ ጌታ” እና “የጸጋ አምላክ” (በእግዚአብሔር ጸጋ ክብርና ሥልጣን የተሰጣቸው ቅዱስ) ናቸው። ይህንን ስንል፣ የጌታችንን የባሕርይ ጌትነት ከፍ እያደረግን፣ እርሱ ራሱ ለወዳጆቹ የሰጠውን ጸጋና ክብር እንመሰክራለን። እግዚአብሔር *“አምላካቸው ተብሎ ሊጠራ በእነርሱ አያፍርም”* (ዕብ. 11:16) ካለ፣ እኛም ልናፍርባቸው አይገባም። “በጸጋ” የሚለውን ቃል መተው፣ እውነትን መሸፋፈን ነው።

የገድሉ ትክክለኛ መልእክት (ከገድለ ተክለ ሃይማኖት የተወሰደ) አንዳንድ ተቃዋሚዎች “ገድለ ተክለ ሃይማኖት ላይ ‘የተክለ ሃይማኖት የተቅማጥ ሕመም ከክርስቶስ ደም ጋር እኩል ነው’ ይላል” በማለት የተሳሳተ መረጃ ያሰራጫሉ። ይህ ግን በገድሉ ውስጥ ፈጽሞ የሌለና ሆን ተብሎ የተፈጠረ ክስ ነው። ገድሉ የሚለውን በትክክል እንመልከት፡- ጌታችን ለአቡነ ተክለ ሃይማኖት እንዲህ አላቸው፡- *“...በክፉ የ‘ብድብድ’ ሕማም (ቸነፈር/ከባድ በሽታ) ትሞታለህ። እሷንም [ይህቺን መከራ] እንደ ስቅለቴ መከራና [ዋጋ እንዲኖረው] ካንተ በፊት እንደ ነበሩ ሰማዕታት ደም እቆጥርልሃለሁ።”* [ገድለ ተክለ ሃይማኖት፤ ነሐሴ 1989 ዓ.ም. ሕትመት፤ ገጽ 195 አካባቢ] ቁልፍ ነጥቦች፡-

1. ከምን ጋር ተቆጠረ? ጌታችን የጻድቁን መከራና ሕማም “እንደ ስቅለቴ መከራ” (በዋጋና በክብር ደረጃ) እና “ከሰማዕታት ደም” ጋር እንደሚቆጥረው ነው የነገራቸው። ይህም ማለት፣ ስለ ክርስቶስ ፍቅር የተቀበሉት መከራ የሰማዕታትን *ዋጋ* ያለው ሆኖ ይቆጠርላቸዋል ማለት ነው።

2. “እኩል ነው” አይልም፡ ገድሉ የጻድቁ መከራ ከክርስቶስ ደም ጋር “እኩል ነው” ፈጽሞ አይልም። የክርስቶስ ደም ዓለምን ያዳነ፣ መለኮታዊና በዋጋ የማይተመን ነው። የጻድቁ መከራ ግን፣ የሰማዕትነትን *ዋጋ* የሚያሰጥ ሆኖ በእግዚአብሔር ጸጋ *ተቆጠረላቸው* ነው። የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንትም 'በደዌም ሆነ በመከራ ስለ ክርስቶስ መታገስ የሰማዕትነትን ዋጋ ያስገኛል' ብለው አስተምረዋል። ቅዱስ ጳውሎስም *“የእግዚአብሔር ልጆች ከሆንን ወራሾች ደግሞ ነን፤ ...ከእርሱ ጋር ደግሞ ክብር እንድናገኝ አብረን መከራ ብንቀበል የክርስቶስም ወራሾች ነን።”* (ሮሜ 8:17) በማለት በመከራ መሳተፍ ክብርን እንደሚያስገኝ ይናገራል። እንዲሁም *“...ስለ አካሉም ማለት ስለ ቤተ ክርስቲያን በሥጋዬ በኩል የክርስቶስን መከራ የጎደለውን እፈጽማለሁ።”* (ቆላ. 1:24) ሲል የቅዱሳን መከራ ከክርስቶስ መከራ ጋር ያለውን ኅብረት ያሳያል። ይህ የሆነው አባታችን በሰማዕትነት የመሞት ምኞት ስለነበራቸውና ጌታም ይህን ልመናቸውን በሌላ መንገድ ስለፈጸመላቸው ነው። በሕመሙ የተቀበሉት መከራ፣ የሰማዕትነትን የክብር አክሊል በጸጋ አስገኝቶላቸዋል። ስለዚህ፣ “የተክለ ሃይማኖት ተቅማጥ ከክርስቶስ ደም ጋር እኩል ነው” የሚለው አባባል በገድሉ ላይ የሌለ፣ የሐሰት ውንጀላ ነው።

ጌታችን ለአቡነ ተክለ ሃይማኖት የገባው ቃል ኪዳን አንዱ ክፍል እንዲህ ይላል፡- *“...ወደ መቃብርህ የሄደውን እኔ ወደ መቃብሬ ኢየሩሳሌም እንደ ሄደ አድርጌ እቆጥረዋለሁ፤ በመታሰቢያህም ቀን ሥጋዬንና ደሜን የተቀበለውን... ልጆችህ ጋራ እኔ እቈጥረዋለሁ።”* [ገድለ ተክለ ሃይማኖት፤ ነሐሴ 1989 ዓ.ም. ሕትመት፤ ገጽ 193 አካባቢ] ይህ ቃል ምን ማለት ነው? 1. “ወደ መቃብርህ የሄደውን ወደ መቃብሬ ኢየሩሳሌም እንደ ሄደ እቆጥረዋለሁ”፡ ይህ ማለት በጻድቁ አባታችን አማላጅነት በመታመን ወደ እርሳቸው መካነ መቃብር (በረከታቸው ወዳለበት ቦታ) ሄዶ የሚጸልይን ሰው ልመናውን እቀበላለሁ፤ በቅዱሱ አማላጅነት የእኔን በረከት ያገኛል ማለት ነው። ይህም ጌታችን *“እናንተን የተቀበለ እኔን ተቀበለ”* (ማቴ. 10:40) ያለውን ያረጋግጣል። ሐዋርያውም *“ነቢይን በነቢይ ስም የሚቀበል የነቢይን ዋጋ ይወስዳል፥ ጻድቅንም በጻድቅ ስም የሚቀበል የጻድቁን ዋጋ ይወስዳል።”* (ማቴ. 10:41) ብሏል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅም 'በሰማዕታት መቃብር ታላቅ ጸጋና ኃይል አለ' እንዳለው፣ ወደ አባታችን መካነ መቃብር መሄድም በአማላጅነታቸው የእግዚአብሔርን በረከት መሻት ነው። 2. “በመታሰቢያህ ቀን ሥጋዬንና ደሜን የተቀበለውን... ከልጆችህ ጋራ እቈጥረዋለሁ”፡ ይህም የጌታችንን የድኅነት በርነት ያረጋግጣል። መልእክቱ፡- በአንተ መታሰቢያ ቀን፣ የእኔን ሥጋና ደም ተቀብሎ፣ በአንተ አስተማሪነትና አማላጅነት፣ በእኔም አዳኝነት ወደ መንግሥተ ሰማያት አገባዋለሁ ማለት ነው። ቅዱስ ጳውሎስም *“...የእግዚአብሔርን ቃል የነገሯችሁን ዋኖቻችሁን አስቡ፤ የኑሮአቸውንም ፍሬ እየተመለከታችሁ በእምነታቸው ምሰሉአቸው።”* (ዕብ. 13:7) በማለት የቅዱሳንን ፈለግ መከተልና ማሰብን ያበረታታል። በማጠቃለያው፣ ይህ ቃል ኪዳን የጻድቁን መቃብር ከጌታ መቃብር ጋር በባሕርይ አያነጻጽርም። ይልቁንም፣ በጻድቁ አማላጅነት ለሚታመኑ ሰዎች የሚሰጠውን ታላቅ መንፈሳዊ ዋጋና በረከት የሚያረጋግጥ መለኮታዊ ተስፋ ነው።

የገድሉ ምሳሌያዊና መንፈሳዊ ትርጓሜ (ከገድለ ተክለ ሃይማኖት የተወሰደ) አንዳንድ ሰዎች “እባብን የገደለ ይጽድቃል ይላል፤ ታዲያ ለመጽደቅ እንስሳትን መግደል አለብን ወይ?” የሚል የተሳሳተ ጥያቄ ያነሳሉ። ይህ ግን የቃሉን መንፈሳዊና ምሳሌያዊ ፍቺ ካለመረዳት የሚመነጭ ነው። “እባብን የገደለ ይጽድቃል” ሲባል፣ በዋነኝነት የሚያመለክተው “እባብ” ተብሎ የተመሰለውን ዲያብሎስንና ኃጢአትን ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ሰይጣንን “የቀደመው እባብ” እና “ዘንዶ” በማለት ይጠራዋል (ራእ. 12:9፤ ራእ. 20:2)። ዳዊትም *“አንተ የዘንዶውን ራሶች ቀጠቀጥህ...”* (መዝ. 74:14) ሲል የሰይጣንን ኃይል መቀጥቀጥ ያመለክታል። ሊቁ ኦሪጀን እና ሌሎችም የቀደሙ አበው እንዳስተማሩት፣ በመንፈሳዊ ትርጓሜ 'እባብ' የዲያብሎስና የኃጢአት ምሳሌ ነው። ስለዚህ፣ ገድለ ተክለ ሃይማኖት ላይ ያለው ዋና መልእክት፡- ሰይጣንንና የኃጢአት ሥራውን በሕይወቱ ያሸነፈ፣ ድል ያደረገ ሰው ይጸድቃል፤ መንግሥተ ሰማያትን ይወርሳል ማለት ነው። ይህንን መንፈሳዊ እባብ (ሰይጣንን) የምናሸንፈው እንዴት ነው? ቅዱስ ጳውሎስ *“...የዲያብሎስን ሽንገላ ትቃወሙ ዘንድ እንዲቻላችሁ የእግዚአብሔርን ዕቃ ጦር ሁሉ ልበሱ። ...መጋደላችን ከደምና ከሥጋ ጋር አይደለምና...”* (ኤፌ. 6:11-12) እንዳለው በጾም፣ በጸሎት፣ በስግደትና በቃለ እግዚአብሔር ነው። ቅዱስ ያዕቆብም *“እንግዲህ ለእግዚአብሔር ተገዙ፤ ዲያብሎስን ግን ተቃወሙ ከእናንተም ይሸሻል።”* (ያዕ. 4:7) በማለት ይመክራል። በመሆኑም፣ ገድሉ የሚያስተምረው ስለ እንስሳት ግድያ ሳይሆን፣ ስለ መንፈሳዊ ተጋድሎና በዲያብሎስ ላይ ስለሚገኝ ድል ነው። ቃሉን ቃል በቃል ወስዶ ማጣመም፣ የመጽሐፉን ጥልቅ መንፈሳዊ መልእክት መሳት ነው።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት ጻድቁ አባታችን አቡነ ተክለ ሃይማኖት፣ በሰማዕትነት የመሞት ታላቅ ምኞት ነበራቸው። ነገር ግን፣ ጌታችን እርሳቸው በ“ደዌ ዘዕሴት” (ዋጋን በሚያስገኝ ሕመም) እንዲያልፉ ፈቀደላቸው። በዚህ አሟሟታቸውም፣ የተቀበሉት መከራ እንደ ሰማዕትነትም እንደሚቆጠርላቸው ተስፋ ተሰጥቷቸዋል። ይህ ጽንሰ ሐሳብ ፍጹም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው። እግዚአብሔር በወዳጆቹ ሕይወት ውስጥ መከራንና ሕመምን ለበጎ እንደሚፈቅድ ብዙ ምሳሌዎች አሉ (ኢዮብ፣ 2ቆሮ. 12:7-10፣ 1ጢሞ. 5:23)። ቅዱስ ያዕቆብም *“በፈተና የሚጸና ሰው የተባረከ ነው፤ ከተፈተነ በኋላ... የሕይወትን አክሊል ይቀበላልና።”* (ያዕ. 1:12) ይላል። ቅዱስ ጳውሎስም *“ቀላል የሆነ የጊዜው መከራችን የክብርን የዘላለም ብዛት ከሁሉ መጠን ይልቅ ያደርግልናልና፤”* (2ቆሮ. 4:17) በማለት በመከራ ውስጥ ስላለ ዋጋ ይመሰክራል። የግብጽ ገዳማውያን አበውም 'በሽታን በትዕግስት መቀበል ታላቅ መንፈሳዊ ተጋድሎ ነው' እንዳሉ፣ የአባታችንም ሕማም በእምነት ስለተቀበሉት የሰማዕትነትን የክብር አክሊል በጸጋ አስገኝቶላቸዋል። እዚህ ላይ ልብ ልንለው የሚገባው፣ ሕመማቸው የክርስቶስን መከራ የሚያሳትፍ (ተካፋይ የሚያደርግ) እንጂ፣ የክርስቶስን መከራ የሚተካ እንዳልተባለ ነው። የክርስቶስ መከራ ቤዛዊ ሲሆን፣ የቅዱሳን መከራ ደግሞ በክርስቶስ ስም ስለሆነ ዋጋና የክብር አክሊል የሚያሰጣቸው ነው። ስለዚህ ወንድሞችና እኅቶች፣ ያልተባለውን ተባለ እያልን እውነቱን ከማጣመም እንቆጠብ። የጻድቁ መከራ በጸጋ የሰማዕትነትን ዋጋ እንዳስገኘላቸው መቀበል፣ የእግዚአብሔርን የጸጋ ሥራ ማመን ነው።

(ከገድለ አቡነ አረጋዊ የተወሰደ) አንዳንድ ወገኖች፣ አቡነ አረጋዊ ወደ ደብረ ዳሞ ተራራ የወጡበትን ታሪክ በተሳሳተ መንገድ ይተረጉማሉ። “በራእይ 12:3 ላይ የተጠቀሰውን ቀይ ዘንዶ (ሰይጣንን) አቡነ አረጋዊ ታቅፈው ወጡ” በማለት ለማቅረብ ይሞክራሉ። ይህ ግን የገድሉን ታሪክና የመጽሐፍ ቅዱስን ምሳሌያዊ አነጋገር ካለማወቅ የሚመነጭ ስህተት ነው። በራእይ መጽሐፍ የተጠቀሰው “ዘንዶ” ሰይጣንን እንደሚያመለክት ግልጽ ነው (ራእ. 12:9)። በአቡነ አረጋዊ ገድል ላይ የተጠቀሰው ዘንዶ ግን ይህ ምሳሌያዊው ሰይጣን ሳይሆን፣ ተፈጥሮአዊው፣ ግዙፍ እባብ ወይም ዘንዶ ነው። ታሪኩ እንደሚገልጸው፣ ጻድቁ ወደማይወጣው ተራራ ጫፍ ለመውጣት ሲያስቡ፣ በእግዚአብሔር ተአምራዊ ኃይል አንድ ትልቅ ዘንዶ መጥቶ በጀርባው አዝሎ አወጣቸው። ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት አለው፡-

• ጌታችን *“ያመኑትንም እነዚህ ምልክቶች ይከተሉአቸዋል፤ ... እባቦችን ይይዛሉ፤...”* (ማር. 16:17-18) ብሏል። ቅዱስ ጳውሎስም መርዘኛ እፉኝት ብትነድፈውም ምንም እንዳልሆነ እናውቃለን (ሐዋ. 28:5)።
• ቅዱስ ያዕቆብ *“የአራዊትና የወፎች... ወገን ሁሉ ለሰው ይገራል፥ ደግሞም ተገርቶአል”* (ያዕ. 3:7) እንዳለ፣ አቡነ አረጋዊ በእግዚአብሔር ኃይል ይህንን አውሬ ሊገሩት ችለዋል። በርካታ የበርሃ አበው ገድላት ላይም (ለምሳሌ በቅዱስ እንጦንስ ሕይወት፣ ቅዱስ አትናቴዎስ እንደጻፈው) ቅዱሳን አራዊትን በእግዚአብሔር ኃይል ሲያዙና ሲገዙ ተጽፏል።
• እግዚአብሔር ሐዋርያው ፊልጶስን በመንፈስ እንደነጠቀው (ሐዋ. 8:39)፣ ነቢዩ ኤልያስን በእሳት ሰረገላ እንዳሳረገው (2ነገሥ. 2:11)፣ እንዲሁ አቡነ አረጋዊን በዚህ ተፈጥሮአዊ ዘንዶ ተጠቅሞ ማውጣቱ የእርሱ ድንቅ ጥበብ ነው። መዝሙረኛውም አማኝ *“በአንበሳና በእባብ ላይ ትጫማለህ፤ ...ዘንዶውንም ትረግጣለህ።”* (መዝ. 91:13) በማለት በእግዚአብሔር ኃይል በተፈጥሮ ላይ ስለሚኖረው ሥልጣን ይናገራል። ስለዚህ፣ “እባብ የሰይጣን ምሳሌ ነው፤ እንዴት ያቅፉታል?” ብሎ መከራከር፣ ተፈጥሮአዊውን ፍጥረት ከምሳሌያዊ ትርጉሙ ጋር ማደባለቅ ነው። አቡነ አረጋዊ ያደረጉት ተአምር፣ የእግዚአብሔርን ኃይልና የቅዱሳንን የእምነት ጽናት የሚያሳይ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጸሎትና የአምልኮ ሥርዓት ውስጥ፣ በክርስቶስ አምኖ በሃይማኖት ላረፈ ምእመን ነፍስ የሚጸለይ እጅግ ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ያለው ጸሎት ነው። ይህ ጸሎት፣ ሕያዋን ምእመናን ስለሞተው ወንድማቸው ወይም እህታቸው ነፍስ መሐሪ የሆነውን እግዚአብሔርን ምሕረትና ይቅርታ የሚለምኑበት፣ እንዲሁም ነፍስ በሰላም እንድታርፍ የሚማጸኑበት ሥርዓት ነው። ጸሎተ ፍትሐት የሚከናወነው በተለያዩ ጊዜያት ነው፤ በዋናነትም አስከሬን ቤተ ክርስቲያን ሲገባ፣ በምቀበሪያ ሥርዓት ላይ፣ እንዲሁም ከቀብር በኋላ ባሉት የመታሰቢያ ቀናት (እንደ ፫ኛ ቀን፣ ፯ተኛ ቀን፣ ፵ኛ ቀን፣ ስድስት ወር እና ዓመት) ይጸለያል። ይህ ጸሎት ለበርካታ ወሳኝ መንፈሳዊ ምክንያቶችና ዓላማዎች ይጸለያል፤ እነዚህም ምክንያቶች የቤተክርስቲያንን የሞት፣ የትንሣኤ፣ የፍርድ፣ የምሕረት፣ የቅዱሳን ህብረትና የእግዚአብሔር ቸርነት አስተምህሮ የሚያንጸባርቁ ናቸው። ዋና ዋናዎቹም፡- 1. ለሟች ነፍስ የእግዚአብሔርን ምሕረትና የኃጢአት ሥርየት ለመለመን: የጸሎተ ፍትሐት ቀዳሚና ዋነኛ ዓላማ፣ መሐሪ የሆነው እግዚአብሔር፣ በአማላጅነቷ በምትለምነው በቤተ ክርስቲያን ጸሎት ምክንያት፣ በሃይማኖት ላረፈው አገልጋዩ ወይም አገልጋይቱ ምሕረትን እንዲያደርግ፣ በሕይወት ዘመኑ ሳያውቅ በድካም ለሠራቸው፣ ባለማወቅ ለተናገራቸው፣ ወይም በሕይወቱ መጨረሻ በድካም ወይም በድንገት ምክንያት ሳይናዘዝ ለቀሩ ጥቃቅን ኃጢአቶችና በደሎች ሁሉ ይቅር እንዲለው መማጸን ነው። በኦርቶዶክሳዊት እምነት መሠረት፣ ሰው ሁሉ፣ የሃይማኖቱና የተጋድሎው ደረጃ ምንም ያህል ከፍ ያለ ቢሆንም፣ በዚህ ሥጋዊ ዓለም በሚኖርበት ጊዜ ሳያውቅ ወይም በድካም የሚፈጽማቸው ትናንሽ በደሎች ሊኖሩት ይችላሉ። ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ “ኃጢአት የለብንም ብንል ራሳችንን እናስታለን እውነትም በእኛ ውስጥ የለም።” (1ኛ ዮሐ. 1:8) በማለት የሰውን ልጅ አጠቃላይ ድካም ይገልጻል። ጸሎተ ፍትሐት የሚጸለየው በንስሐ ሕይወት ለኖሩ፣ በክርስቶስ አምነው ለሞቱ እንጂ፣ በግልጽ በኃጢአት ጸንተው ንስሐ ሳይገቡ ለሞቱ አይደለም። ለእንደዚህ አይነቶቹ የድካም ኃጢአቶችና ሳያውቁ ለተፈጸሙ በደሎች ሁሉ፣ ቤተ ክርስቲያን በመማለድ የእግዚአብሔርን ሰፊ ምሕረት ትለምናለች። የጥንቷ ቤተክርስቲያንም ይህንን ልማድ ታውቀው እንደነበር የአበው ጽሑፎች ያሳያሉ። ለምሳሌ፣ ታላቁ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ሞቱት በጸሎት መዘከር ያለውን ጥቅም ሲያስረዳ፣ “የቀብር ሥርዓት ከበዓል ጋር የሚመሳሰልበት ምክንያት፣ ስለ ሞቱት መልካም ነገር መናገርና በጸሎት መዘከር ስላለብን ነው።” በማለት፣ የሙታን መታሰቢያ መልካም ሥራ መሆኑን ያስረዳል፤ አክሎም ቀደም ብሎ እንደጠቀስነው፣ “...ስለ ሞቱት ወንድሞቻችን ለመርዳትና ስለ እነርሱ ጸሎታችንን ለማቅረብ አናመንታ።” በማለት አበክሮ ተናግሯል። ይህ የሚያሳየው የጥንቷ ቤተክርስቲያን ስለ ሞቱት አማኞች በጸሎት መማለድን ታምን እንደነበር ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ስለ ኦኔሲፎሩስ ሲጸልይ (2ኛ ጢሞ. 1:16-18)፣ አንዳንዶች ይህንን ጸሎት ለሞተ ሰው የተደረገ አድርገው ይተረጉሙታል። ይህ የሚያመለክተው፣ ሞት በሕያዋንና በሙታን መካከል ያለውን መንፈሳዊ ትስስር እንደማያቋርጥና የሕያዋን ጸሎት ለሞቱት መንፈሳዊ ጥቅም ሊኖረው እንደሚችል ነው። 2. ነፍስ ከሥጋዊና ከምድራዊ ቁርኝት ተፈትታ በሰላም እንድታርፍ: “ፍትሐት” ማለት መፍታት፣ መልቀቅ፣ ከእስራት መገላገል ማለት እንደሆነ ቀደም ብለን አይተናል። ጸሎተ ፍትሐትም የሟች ነፍስ ከዚህ ዓለም ነገሮች፣ ከሥጋዊ ድካም፣ ከኃጢአት ውጤቶች፣ ወይም ምናልባትም ከቀሯት ምድራዊ አሳቦችና ቁርኝቶች ሁሉ ተፈትታ፣ ወደ እግዚአብሔር መንፈሳዊ ዓለም በሰላም እንድትሸጋገርና በእግዚአብሔር ዘንድ ዕረፍት እንድታገኝ የሚቀርብ ልመና ነው። የሰው ነፍስ ከሥጋ ስትለይ፣ መጽሐፈ መክብብ እንደምንመለከተው፣ “ዐፈር ወደ ቀድሞው ወደ ምድር ይመለሳል፤ ነፍስም ወደ ሰጠቻት ወደ እግዚአብሔር ትመለሳለች።” (መክ. 12:7)። ይህ ጸሎት ነፍስ ከዚህ ምድር ሽግግር በኋላ በምትገኝበት ሁኔታ ውስጥ (ይህም የመጨረሻው ፍርድ እስኪመጣ ድረስ ነፍሳት የሚቆዩበት ጊዜ ነው) ከማንኛውም ዓይነት የመንፈሳዊ እስራት ወይም ከክፉዎች መናፍስት ተጽዕኖ ነፃ እንድትሆን ይማጸናል። ምንም እንኳን ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የሮማ ካቶሊክን ‘የመንጽሔ’ ትምህርት ባትቀበልም፣ ከሞት በኋላ ያለው የነፍስ ሁኔታ የመጨረሻው ፍርድ እስኪመጣ ድረስ የተወሰነ ‘ዕድገት’ ወይም ‘ጽዳት’ የሚፈልግ ሊሆን እንደሚችል፣ እናም የቤተ ክርስቲያን ጸሎት ለዚህ ሊረዳ እንደሚችል ታምናለች። ነፍስ ከምድራዊ ሸክሟ ተገላግላ፣ “እንግዲህስ በሥጋ ብንኖርም ባንኖርም፣ እርሱን ደስ ልናሰኝ እንተጋለን።” (2ኛ ቆሮ. 5:9) በሚለው ቃል መሠረት፣ እግዚአብሔርን ደስ በሚያሰኝ ሁኔታ በፍርዱ ለመቆም እንድትዘጋጅ ይጸለይላታል። 3. በሞት ምክንያት በሃዘን ላይ የሚገኙትን ሕያዋን ለማጽናናት: የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓት፣ ለሟች ከመጸለዩ ባሻገር፣ ለቤተሰብ፣ ለጓደኞችና ለምእመናን ታላቅ የመጽናኛ ምንጭ ነው። ሞት በሕያዋን ላይ የሚያስከትለው ሃዘን ከባድ ነው። ቤተ ክርስቲያን፣ እንደ ክርስቶስ አካል፣ አባላቶቿ በሚያዝኑበት ጊዜ አብራ ታዝናለች፣ “ከሚያዝኑ ጋር እዘኑ።” (ሮሜ 12:15)። በጸሎተ ፍትሐት ሥርዓት ላይ በጋራ መሰባሰብ፣ አብሮ መጸለይና ስለ ሞተው ወገን መማለድ፣ የሃዘኑን ሸክም ያቀላል፤ በብቸኝነት እንዳይሰማቸው ያደርጋል። ይህ ጸሎት የሚያጽናናው በስሜታዊ ደረጃ ብቻ አይደለም። ከዚህ የከፋ ትርጉም አለው። ቤተ ክርስቲያን በጸሎተ ፍትሐት የምታስተላልፈው መልእክት፣ ሞት በሕያዋንና በሞቱት አማኞች መካከል ያለውን መንፈሳዊ ትስስር እንደማያቋርጥ ነው። የቤተሰብ አባላትና ወዳጆች ስለአረፈው ሰው በመጸለይ ፍቅራቸውን መግለጽ፣ ግንኙነታቸውን በክርስቶስ አካል ውስጥ መቀጠል እንደሚችሉ ማወቃቸው ትልቅ መጽናኛ ነው። ከሁሉም በላይ ደግሞ፣ ጸሎተ ፍትሐት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ትንሣኤ ባለው ተስፋ የተሞላ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ተስፋ ስለሌላቸው እንዳናዝን ሲያስተምር፣ ምክንያቱ ደግሞ፣ “ኢየሱስ እንደ ሞተና እንደተነሣ ካመንን፣ እንዲሁ በኢየሱስ ስሙ ለሞቱት እግዚአብሔር ከእርሱ ጋር ያመጣቸዋልና።” (1ኛ ተሰ. 4:14) በማለት፣ በክርስቶስ ለሞቱ ሁሉ ትንሣኤ እንዳለ ያስረግጣል። የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓትም፣ ይህን ታላቅ የትንሣኤና የመገናኘት ተስፋ በተደጋጋሚ በማስታወስ፣ ለሚያዝኑ ሁሉ ብርታትና የዘላለም ሕይወት ተስፋ ይሰጣል። የእግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስም፣ “የመጽናናት ሁሉ አምላክ” (2ኛ ቆሮ. 1:3) እንደሆነ፣ በሃዘን ጊዜ የሚያጽናናን እርሱ መሆኑ በቅዱሳት መጻሕፍት በሰፊው ተገልጿል። 4. የቤተክርስቲያንን የቅዱሳን ህብረት በግልጽ ለማሳየት: ጸሎተ ፍትሐት የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ቀኖናዊ እምነት የሆነውን የቅዱሳን ህብረት በተግባር ከሚያሳይ ሥርዓት ውስጥ አንዱ ነው። ቤተ ክርስቲያን አንድ አካል ናት፣ እርሱም ክርስቶስ ርዕሷ ነው። የዚህ አካል አባላት በምድር ላይ ያሉት ሕያዋን ምእመናን (ቤተ ክርስቲያን ታጋይ - Church Militant)፣ በሰማይ በክብር ያሉ ቅዱሳን (ቤተ ክርስቲያን አሸናፊ - Church Triumphant)፣ እና ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተው የእግዚአብሔርን የመጨረሻ ፍርድና የሥጋን ትንሣኤ በሰላም የሚጠባበቁት አማኞች ናቸው። እነዚህ ሁሉ፣ በክርስቶስ ውስጥ በአንድ መንፈስ የተገናኙ ናቸው። በዚህ ህብረት ውስጥ፣ የአንዱ አካል አባላት ለሌላው አካል አባላት ይጸልያሉ፣ ይማልዳሉ። በምድር ላይ እያለን፣ እርስ በእርስ እንድንጸላለይ መጽሐፍ ቅዱስ ያዛል (ያዕ. 5:16)። ይህ የጸሎት ሕይወት ሞት አያቋርጠውም። ስለዚህ፣ በምድር ላይ ያሉ ሕያዋን ምእመናን፣ በሃይማኖት ስለሞቱት ወንድሞቻቸውና እህቶቻቸው ወደ እግዚአብሔር ይማልዳሉ፣ ይጸልያሉ። በተመሳሳይም፣ በሰማይ ያሉ ቅዱሳን ስለ እኛ ስለ ሕያዋን ወደ እግዚአብሔር ይማልዳሉ (ራእ. 5:8, 8:3-4)። ጸሎተ ፍትሐትም፣ ይህንን በሕያዋንና በሞቱት መካከል ያለውን የመንፈስ አንድነት፣ የፍቅር ግንኙነትና የጋራ መደጋገፍ በተግባር ያሳያል። ሕያዋን ለሞቱት በመጸለይ፣ በክርስቶስ አካል ውስጥ ያላቸውን አባልነት ያጸናሉ፤ የእግዚአብሔርንም ምሕረት ይለምናሉ። የቤተክርስቲያን አበውም ይህንን ህብረትና የሙታን መታሰቢያ ጥቅም በሰፊው አስረድተዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ ስለ እናቱ ቅድስት ሞኒካ በጻፈው መጽሐፍ (“ኑዛዜዎች”)፣ ስለ እርሷ መጸለዩንና የቤተክርስቲያንም ስለ እርሷ እንድትጸልይ መጠየቁን ይገልጻል፤ ይህም በጥንት ዘመን የነበረውን ልማድ ያረጋግጣል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም፣ እና ሌሎችም ሊቃውንት፣ በቅዳሴ ሥርዓት ውስጥ ስለ ሞቱት ምእመናን መዘከርና መጸለይ የቤተክርስቲያን ጥንታዊ ልማድ መሆኑን መስክረዋል። ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ “በመሠዊያው [ለሰማዕታት] መታሰቢያ እናደርጋለን... ለእነርሱ እንድንጸልይላቸው ሳይሆን፣ ይልቁንም እነርሱ ስለ እኛ ይጸልዩ ዘንድ ነው... ነገር ግን መሥዋዕት ለሞቱ ሌሎች ሰዎች የሚቀርብ ከሆነ... በክርስቶስ ለሞቱ ግን ገና የጸሎት እርዳታ ከሚያስፈልጋቸው በስተቀር ለሌሎች ጠቃሚ ምልጃ ይሆናል” በማለት፣ በክርስቶስ ለሞቱ ነገር ግን ገና ፍጹም ላልሆኑ ሰዎች ጸሎት ጠቃሚ መሆኑን ይጠቁማል። ይህ የቅዱሳን ህብረት መገለጫ ነው። 5. የሞትን እውነታ ማስታወስ እና የትንሣኤን ታላቅ ተስፋ ማብሰር: የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓት በራሱ በምእመናን ላይ የሞትን እውነታ አጠንክሮ ያስታውሳል። ሰው ሁሉ ወደ መቃብር መሄዱ የማይቀር መሆኑን፣ ሥጋዊው ሕይወት አላፊ መሆኑን በግልጽ ያሳያል። የሥርዓቱ ዝማሬዎች፣ ንባቦችና ድርጊቶች ሁሉ የሕይወትን ከንቱነትና የሞትን ግዝፈት ይገልጻሉ። ይህ መታሰቢያ፣ ሕያዋን ምእመናን የራሳቸውን መጨረሻ እንዲያስቡ፣ ዘመናቸውን እንዲቆጥሩ (መዝ. 90:12) እና ለእግዚአብሔር ፍርድ እንዲዘጋጁ፣ በንስሐ እንዲኖሩ፣ መልካም ሥራ እንዲሠሩ ያነሳሳቸዋል። ጌታችን “ስለዚህ እናንተ ደግሞ ተዘጋጅታችሁ ኑሩ፥ የሰው ልጅ በማታስቡበት ሰዓት ይመጣልና።” (ማቴ. 24:44) በማለት ያስጠነቅቃል። ነገር ግን፣ የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓት በሞት ላይ አያተኩርም። የሞትን እውነታ ካሳየ በኋላ፣ ከእርሱ የከፋውን፣ በክርስቶስ ኢየሱስ የተገኘውን የትንሣኤን ታላቅ ተስፋ ያስተምራል። የክርስቶስ ሞት ሞትን የሻረበት፣ ትንሣኤው ደግሞ በሞት ላይ ድል የነሣበት ነው። እርሱ “ትንሣኤና ሕይወት እኔ ነኝ፤ በእኔ የሚያምን ቢሞት እንኳ ሕያው ይሆናል...” (ዮሐ. 11:25) ብሏል። የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓትም በዚህ ታላቅ የክርስቶስ ትንሣኤ ላይ የተመሠረተ ነው። ስለአረፈው ምእመን ሲጸለይ፣ ነፍሱ በክርስቶስ ዳግም ምጽአት፣ ከከበረችው ትንሣኤ ሥጋ ጋር ተዋሕዳ ወደ ሕይወት እንድትነሳ ይማጸናል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በሰፊው እንደገለጸው (1ኛ ቆሮ. 15)፣ የክርስቶስ ትንሣኤ፣ የአማኞች ሁሉ ትንሣኤ መሠረትና ዋስትና ነው። “ሞት ድል በመነሳት ተዋጠ።” (1ኛ ቆሮ. 15:54)። የጸሎተ ፍትሐት ሥርዓትም ይህንን የድል፣ የተስፋና የዘላለም ሕይወት መልእክት ለሚያዝኑ ሁሉ በማስታወስ ያጽናናል። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ፣ በክርስቶስ አምኖ በሃይማኖት ላረፈ ምእመን የሚጸለይ እጅግ አስፈላጊና ጥልቅ መንፈሳዊ ጸሎት ነው። ዓላማውም ለሟች የእግዚአብሔርን ሰፊ ምሕረት መለመን፣ ነፍስ ከምድራዊ ትስስር ተፈትታ በሰላም እንድታርፍ መጸለይ፣ በሃዘን ላይ ያሉትን ሕያዋን በክርስቶስ ተስፋ ማጽናናት፣ የቤተክርስቲያንን ህያው የቅዱሳን ህብረት በተግባር ማሳየት እና የሞትን እውነታ በማስታወስ የትንሣኤን ታላቅና የከበረ ተስፋ ማብሰር ነው። ይህ ሁሉ የሚከናወነው ደግሞ በቸርነቱና በምሕረቱ ብዛት በሚበልጠው በእግዚአብሔር ላይ ሙሉ በሙሉ በመታመንና በመጠጋት ነው።

ጸሎተ ፍትሐት ወይም በአጠቃላይ ለሞቱ ሰዎች መጸለይ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መሠረታዊ ቦታ ያለው ሲሆን፣ መሠረቱም መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ ትውፊታዊ ነው። መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት፦

• ብሉይ ኪዳን፦ ምንም እንኳ በብሉይ ኪዳን ለሞቱ ሰዎች የሚቀርበው ጸሎት በሐዲስ ኪዳን ባለው ደረጃ ግልጽ ባይሆንም፣ የሚጠቁሙ ክፍሎች አሉ። በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ቀኖና ውስጥ በሚገኘው 2ኛ መቃብያን መጽሐፍ ላይ፣ ይሁዳ መቃቢ ከሞቱት ወታደሮች መካከል አንዳንዶቹ ጣዖት ያገኙባቸውን ነገሮች እንደያዙ ባየ ጊዜ፣ ለኃጢአታቸው ሥርየት እንዲሆንለት መስዋዕት አቅርቧል (2ኛ መቃብያን 12:38-45)። ይህም ለሞቱ ሰዎች ስለ ኃጢአታቸው ሥርየት መጸለይ ወይም መስዋዕት ማቅረብ ትክክል እንደሆነ ያሳያል፤ በወቅቱ የነበረውን የእስራኤል ልምምድ ያንጸባርቃል።
• ሐዲስ ኪዳን፦ በሐዲስ ኪዳን ለሞቱ ሰዎች መጸለይ የሚለውን በቀጥታ የሚያዝ ክፍል ባይኖርም፣ የሚጠቁሙና የሚደግፉ ክፍሎች አሉ። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ለጢሞቴዎስ ሲጽፍለት “በዚያን ቀን ምሕረትን ያገኝ ዘንድ ጌታ ለኦኔሲፎሩ ቤተ ሰብ ምሕረት ይስጥ፤ በኤፌሶንም እንዴት እንዳገለገለኝ አንተ በደንብ ታውቀዋለህ” (2 ጢሞቴዎስ 1:16-18 - ኦኔሲፎሩስ በዚያን ጊዜ ከጳውሎስ ጋር የለም ወይም እንደሞተ ስለሚታመን፣ ጸሎቱ ለርሱ ምሕረት እንዲሆንለት እንደሆነ ይተረጎማል)። ይህ ክፍል ጳውሎስ ስለ አንድ ሰው ከሞት በኋላ ባለው ሁኔታ ምሕረትን እንደሚለምን ያሳያል። እንዲሁም፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ሁሉን አቀፍ የሆነውን የእግዚአብሔርን ምሕረትና ፍቅር ያሳያል፤ ይህ ምሕረት እስከ ሞት ድረስ ብቻ ሳይሆን ከሞት በኋላም እንደሚገለጥ መረዳት ይቻላል (ምንም እንኳ የዘላለም እጣ ፈንታ በምድር ላይ ቢወሰንም)። ሐዋርያዊ ትውፊትና የአበው አስተምህሮት፦

ለሞቱ ሰዎች መጸለይ ከጥንት ሐዋርያዊ ትውፊት የመጣና በቤተ ክርስቲያን አበው ሁሉ የተጠበቀ ሥርዓት ነው። በጥንት የቤተ ክርስቲያን የጸሎት መጻሕፍትና ሥርዓቶች ውስጥ ለሞቱ ሰዎች የሚቀርቡ ጸሎቶች በሰፊው ይገኛሉ። የጥንት አበው ቅዳሴዎች (እንደ ቅዱስ ያዕቆብ፣ ቅዱስ ማርቆስ) ለሞቱ ሰዎች የሚቀርቡ ልመናዎችን ያካትታሉ። ታላላቅ የቤተ ክርስቲያን አበው እንደ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ፣ ቅዱስ አውጉስጢኖስ፣ ወዘተ ለሞቱ ሰዎች መጸለይ አስፈላጊ መሆኑንና መንፈሳዊ ጠቀሜታ እንዳለው አስተምረዋል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “ለሞቱ ወንድሞቻችን መጸለይ የተለመደ ሥርዓት ነው፤ እርሱም ጠቃሚ ነው” ብሏል። እንዲሁም፣ “በጸሎትና በመስዋዕት (ቁርባን) ለሞቱት እርዳታ እንሰጣቸዋለን” በማለት፣ የጸሎትንና የመስዋዕትን አስፈላጊነት ያሳያል። ይህ የሚያሳየው ለሞቱ ሰዎች መጸለይ የቤተ ክርስቲያን የቆየና የማይቋረጥ ትውፊት መሆኑን ነው። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐትና ለሞቱ ሰዎች መጸለይ መሠረቱ መጽሐፍ ቅዱሳዊ በሆኑ መጠቆሚያዎችና በታላላቅ የቤተ ክርስቲያን አበው የተጠበቀ ሐዋርያዊ ትውፊት ላይ የተመሠረተ ነው።

የመጨረሻ ፍርድንስ ይለውጣል ወይ? ጸሎተ ፍትሐት በክርስቶስ አምኖ ላረፈ ምእመን ነፍስ መንፈሳዊ ጠቀሜታ አለው። ዋነኛው ጠቀሜታውም፣ መሐሪ የሆነው እግዚአብሔር በጸሎቱ ምክንያት ለሟች ምሕረትና ይቅርታ እንዲያደርግለት መለመን ነው። ይህ ምሕረት በተለይም በሕይወት ዘመኑ ሳያውቅ ወይም ሳይናዘዝ ለቀረፈጸማቸው ጥቃቅን በደሎችና በአጠቃላይ በእግዚአብሔር ምሕረትና ፍቅር ለሚታሰበው ሁሉ ነው። የቤተ ክርስቲያን አበው፣ በሕይወት ዘመናቸው በሃይማኖት የኖሩ፣ ነገር ግን በዕለት ተዕለት ሕይወት በድካም ወይም ባለማወቅ ለፈጸሙት ኃጢአት ይህ ጸሎት እንደሚረዳቸው ያስተምራሉ። እንዲሁም፣ ጸሎቱ ነፍስ በሞት በኋላ ባለው ሁኔታ (እስከ ትንሣኤ) ሰላምን እንድታገኝ ሊረዳ ይችላል። ሆኖም፣ ጸሎተ ፍትሐት የራሱ የሆነ ገደብ አለው። እርሱም፡-

1. የመጨረሻ ፍርድን አይለውጥም፦ ጸሎተ ፍትሐት የፈጣሪን የመጨረሻ ፍርድ ፈጽሞ አይለውጥም። የሰው ልጅ የሚድነው ወይም የሚኰነነው በሕይወት ዘመኑ በነበረው እምነትና በዚያ እምነት መሠረት በፈጸመው ሥራ ነው። ጌታችን “የበጎውንም ሥራ የሠሩ ለሕይወት ትንሣኤ፣ ክፉውንም የሠሩ ለፍርድ ትንሣኤ ይወጣሉ” (ዮሐንስ 5:29) በማለት፣ የመጨረሻው ፍርድ በሥራ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ገልጿል። አንድ ሰው ያለ እምነት ከሞተ ወይም በከባድ ኃጢአት (ለምሳሌ በክህደት፣ በግፍ) ከሞተና ሳይጸጸት ከሄደ፣ ጸሎተ ፍትሐት የዘላለም ዕጣ ፈንታውን አይለውጠውም። ጸሎቱ የሚጸለየው በክርስቶስ አምኖ፣ በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ኖሮ ላረፈ ሰው ነው።

2. ያለ ንስሐ የተፈጸሙ ከባድ ኃጢአቶችን አያስተሰርይም፦ ጸሎቱ ሳያውቁ ለተፈጸሙ ወይም ቀላል ለሆኑ በደሎች ምሕረትን ለመጠየቅ ሲሆን፣ በሕይወት ሳሉ ንስሐ ያልተገባባቸውን ከባድና ገዳይ ኃጢአቶች ግን አያስተሰርይም። የንስሐ ምሥጢር በሕይወት ሳሉ ለሚፈጸሙ ከባድ ኃጢአቶች ሥርየት ወሳኝ ነው። “ንስሐ ባትገቡ ሁላችሁ እንዲሁ ትጠፋላችሁ” (ሉቃስ 13:3)። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “እነርሱ (የሞቱት) በሕይወት ሳሉ እኛን አልረዱም፤ አሁን ግን እኛ በጸሎታችን ልንረዳቸው ይገባል” በማለት፣ ጸሎተ ፍትሐት የሟች ነፍስ ከእግዚአብሔር ምሕረትን እንድታገኝ እንደሚረዳ ያሳያል፣ ነገር ግን ይህ በምድር ላይ በነበረው የእምነትና የንስሐ ሕይወት ላይ የተመሠረተ መሆኑን መዘንጋት የለብንም። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐት ለሞተ ምእመን ነፍስ ምሕረትና ለጥቃቅን በደሎች ሥርየትን ለመለመን ጠቃሚ ነው፤ ነገር ግን የፈጣሪን የመጨረሻ ፍርድ አይለውጥም ወይም ያለ ንስሐ የተፈጸሙ ከባድ ኃጢአቶችን አያስተሰርይም።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መሠረት፣ ጸሎተ ፍትሐት የሚጸለየው በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ለኖሩና በክርስቶስ አምነው ላረፉ ምእመናን ብቻ ነው። ይህ ማለት፣ ጸሎቱ የሚጸለየው፡-

1. ለተጠመቁ ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች፦ በቅድስት ሥላሴ ስም በጥምቀት ምሥጢር የክርስቶስ አካል ለሆኑና የቤተ ክርስቲያን አባል ለሆኑ ሰዎች ነው። ጥምቀት የክርስትና ሕይወት መጀመሪያና ወደ እግዚአብሔር መንግሥት የመግቢያ በር ነው (ዮሐንስ 3:5)።

2. በኦርቶዶክሳዊት እምነት ጸንተው ላረፉ፦ በሕይወት ዘመናቸው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን እምነት ይዘው የኖሩና እስከ መጨረሻው ድረስ በዚህ እምነት የጸኑ ሰዎች።

3. ከቤተ ክርስቲያን ህብረት ላልተለዩ፦ በቤተ ክርስቲያን ምሥጢራት (በተለይ ንስሐና ቁርባን) እየተሳተፉ፣ በንስሐ እየታደሱና ከቤተ ክርስቲያን ህብረት ሳይርቁ ለሞቱ ምእመናን ነው። የቤተ ክርስቲያን ህብረት የክርስቶስ አካል የመሆን መግለጫ ነው። ጸሎተ ፍትሐት የማይጸለይላቸው ሰዎች አሉ፦

• ያልተጠመቁ ወይም ክርስቲያን ያልሆኑ ሰዎች፦ ጸሎተ ፍትሐት የቤተ ክርስቲያን አባላት ለሆኑ የሚቀርብ የምሕረት ጸሎት በመሆኑ፣ የቤተ ክርስቲያን አባል ላልሆኑ ሰዎች አይጸለይላቸውም። መዳን የሚገኘው በክርስቶስ ማመንና የእርሱ አካል በመሆን ነው።
• በከባድ ኃጢአት ተቀፍድደው ያለ ንስሐ ለሞቱ፦ ለምሳሌ፣ ራሳቸውን ያጠፉ (በከባድ የአእምሮ ሕመም ምክንያት ካልሆነ በቀር)፣ በክህደት ወይም በግፍ ሕይወታቸው ያለፈ፣ ወይም በሕይወት ሳሉ ንስሐ ሳይገቡ በግልጽ ከባድ ኃጢአት ውስጥ ሆነው ለሞቱ ሰዎች የቤተ ክርስቲያን ሥርዓት አይፈቅድም። የመጨረሻው ፍርድ የሚወሰነው በምድር ላይ በነበረው የእምነትና የንስሐ ሕይወት ነው።
• ሆን ብለው ከቤተ ክርስቲያን ህብረት ለወጡ (መናፍቃን):- የኦርቶዶክስን እምነት ክደው ወይም ኑፋቄን ተቀብለው ከቤተ ክርስቲያን ህብረት ራሳቸውን ያገለሉ ሰዎች ከቤተ ክርስቲያን አካል ውጪ ስለሆኑ፣ የቤተ ክርስቲያን የምሕረት ጸሎት አይጸለይላቸውም። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “በኃጢአት የሞተን እናለቅሳለን፤ ነገር ግን የምናለቅሰው እርዳታ የሚገኝበት ተስፋ ከሌለ አይደለም” በማለት፣ ጸሎት የሚጠቅመው ተስፋ ላላቸው፣ ማለትም በክርስቶስ አምነው፣ ንስሐ ገብተውና ከቤተ ክርስቲያን ህብረት ሳይርቁ ላረፉ መሆኑን ያሳያል። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐት የሚጸለየው በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አምነው፣ ተጠምቀውና በቤተ ክርስቲያን ህብረት ውስጥ ሆነው ላረፉ ምእመናን ነፍስ ነው።

ጸሎተ ፍትሐት ከሙታን ትንሣኤ ጋር ቀጥተኛ የሆነ መንፈሳዊ ግንኙነት አለው። ቤተ ክርስቲያናችን ጸሎተ ፍትሐትን ስትጸልይ፣ የሞተው ሰው ነፍስ ከሥጋዋ ከተለየች በኋላ እስከ አጠቃላይ ትንሣኤና የመጨረሻ ፍርድ ድረስ ባለው ጊዜ የእግዚአብሔር ምሕረትን እንድታገኝና በሰላም እንድትኖር ትማልዳለች። ጸሎቱ የሚቀርበው በመጨረሻው የፍርድ ቀን፣ የሞተው ሰው ከጻድቃን ጋር ተደምሮ የዘላለም ሕይወትን እንዲወርስ ነው። የግንኙነቱ ገጽታዎች፦

1. የትንሣኤ ተስፋ መግለጫ፦ ጸሎተ ፍትሐት የሕያዋን ምእመናን በሙታን ትንሣኤ ላይ ያላቸውን ጽኑ እምነት በገሃድ የሚያሳይ ነው። በጸሎቱ የሞተው ሰው ሥጋ በመጨረሻው ቀን ከነፍሱ ጋር ተዋሕዳ እንደምትነሣና ለመጨረሻ ፍርድ እንደምትቀርብ ይታሰባል። “ይህን አትደነቁ፤ በመቃብር ያሉቱ ሁሉ ድምፁን የሚሰሙበት ሰዓት ይመጣል በጎውንም የሠሩ ለሕይወት ትንሣኤ ክፉውንም የሠሩ ለፍርድ ትንሣኤ ይወጣሉና” (ዮሐንስ 5:28-29)። ጸሎቱ የዚህን የትንሣኤ ቀን በጉጉት መጠበቅንና ሟች በዚያ ታላቅ ቀን በምሕረት እንዲታሰብ መማጸንን ያካትታል።

2. ምሕረት እስከ ፍርድ ቀን ድረስ፦ ጸሎቱ የሚጸለየው በሞት በኋላ ባለው ሁኔታ (ከሞትና ከፍርድ ቀን መካከል) የሟች ነፍስ የእግዚአብሔርን ምሕረትን እንድታገኝ ነው። ምንም እንኳ የሰው የዘላለም ዕጣ ፈንታ በሕይወት ዘመኑ በነበረው እምነትና ሥራ ቢወሰንም፣ በዚያ መካከለኛ ጊዜ ውስጥ የሚቀርቡ ጸሎቶች፣ ምሕረትና ይቅርታ ለሚያስፈልጋቸው (ጥቃቅን በደሎች ላሏቸው) ነፍሳት የእግዚአብሔርን ምሕረት ሊያሰጡና ሁኔታቸውን ሊያቃልሉ ይችላሉ።

3. በፍርድ ቀን ከጻድቃን ጋር ለመቆጠር መማጸን፦ ጸሎተ ፍትሐት በመጨረሻው የፍርድ ቀን፣ የሞተው ሰው በክርስቶስ ምሕረትና ቤዛነት ከጻድቃን፣ ከሰማዕታት፣ ከቅዱሳንና በሃይማኖት ካረፉ ሁሉ ጋር ተደምሮ በመንግሥተ ሰማያት እንዲገባ ለመማጸን ይቀርባል። “ያን ጊዜ ንጉሡ በቀኙ ያሉትን እንዲህ ይላቸዋል፦ አባቴ የባረካችሁ፥ ዓለም ሳይፈጠር ያዘጋጀላችሁን መንግሥት ትወርሱ ዘንድ ኑ” (ማቴዎስ 25:34)። ጸሎቱ ሟች ከእነዚህ የእግዚአብሔር ወዳጆች ጋር እንዲቆጠር አጥብቆ ይለምናል። ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም ስለ ሞቱት መጸለይን በተመለከተ “ለሞቱት በቅዱስ ቁርባን ጊዜ ስንጸልይ፣ ይህም እጅግ ታላቅ ጥቅም አለው ብለን እናምናለን። የሞቱት ሰዎች በሕይወት ሳሉ ሳይወቁ ወይም በድካም የሠሩትን በደል እንዲያስተሰርይላቸው፣ የእግዚአብሔርን ምሕረት እንዲያገኙልን እንለምናለን” በማለት፣ ይህ ጸሎት በተለይ ከትንሣኤ በፊት ላለው ጊዜና ለሚመጣው ፍርድ ምሕረትን ለመጠየቅ መሆኑን ያስረዳል። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐት የሞተውን ምእመን ነፍስ እስከ አጠቃላይ ትንሣኤ ድረስ ባለው ጊዜ የእግዚአብሔር ምሕረትን ለመለመንና በመጨረሻው ፍርድ ቀን ከጻድቃን ጋር እንዲቆጠር ለመማጸን የሚቀርብ ጸሎት ነው። እርሱም በሙታን ትንሣኤ ላይ ያለንን እምነት መግለጫና የህብረታችን ማሳያ ነው።

ጸሎተ ፍትሐት በሚጸለይበት ጊዜ የሕያዋን ምእመናን (ቤተሰብ፣ ወዳጅ ዘመድና ሌሎች ምእመናን) ድርሻ እጅግ ወሳኝና መንፈሳዊ ነው። ምንም እንኳ ጸሎቱ በዋነኛነት ለሞተው ሰው ነፍስ ቢሆንም፣ የሕያዋን ንቁ ተሳትፎ፣ እምነትና ልመና የጸሎቱን ተቀባይነት ከፍ ያደርገዋል። የሕያዋን ድርሻ የሚከተሉትን ያጠቃልላል፦ 1. የፍቅርና የህብረት መግለጫ፦ በጸሎተ ፍትሐት መሳተፍ፣ በሞት ለተለዩን ወገኖች ያለንን የማያቋርጥ ፍቅርና አክብሮት መግለጽ ነው። ቤተ ክርስቲያን በምድር ያሉ ሕያዋንና በሰማይ ያሉ ቅዱሳንና ያረፉት ምእመናን በአንድ አካል፣ በአንድ ህብረት ውስጥ እንዳሉ ታምናለች። “ስለዚህ እኛን የሚያቈራኝ ይህን የሚያህለው የምስክሮች ደመና የከበበን ከባድ ሸክምን ሁሉ ኃጢአትንም ሁሉ አስወግደን በፊታችን ያለውን ሩጫ በትዕግሥት እንሩጥ” (ዕብራውያን 12:1)። ይህ ጸሎት ህያዋን ከሞቱ ወንድሞቻቸውና እህቶቻቸው ጋር ያላቸውን የመንፈሳዊ ህብረት ማሳያ ነው።

2. እምነትን ማሳየት፦ ጸሎተ ፍትሐት በሚጸለይበት ጊዜ በንቃት መገኘት፣ በሙታን ትንሣኤ፣ በእግዚአብሔር ምሕረትና ጸሎት ከሞት በኋላ ባለው ሕይወት ላይ ጠቀሜታ እንዳለው በማመን ነው። “ያለ እምነትም ደስ ማሰኘት አይቻልም” (ዕብራውያን 11:6)። የሕያዋን ጽኑ እምነት የጸሎቱ መሠረት ነው።

3. ምሕረትንና ይቅርታን በጋራ መለመን፦ ሕያዋን ስለ ሟች ነፍስ ከካህኑ ጋር በመተባበር ወደ መሐሪው እግዚአብሔር ምሕረትንና ይቅርታን በአንድ ልብ ይለምናሉ። ይህ የትህትናና የጋራ መተሳሰብ ተግባር ነው። “አንድ ሆኜ ወደ እግዚአብሔር ብጸልይ... እሰማለሁ” (ማቴዎስ 18:19)።

4. የንስሐና የመታደስ ማስታወሻ፦ የሌላን ሞትና ፍርድ የሚያሳስበውን ጸሎት መስማት፣ የገዛ ራስን መጨረሻ እንድናስታውስና በንቃት ለሞት ተዘጋጅተን፣ በንስሐ ታድሰን፣ በጎ ሥራ እየሠራን እንድንኖር ያነቃቃል። “ሞት የሁሉ ሰው መጨረሻ ነው፤ ሕያዋንም በልባቸው ያደርጉታል” (መክብብ 7:2)።

5. በጎ ተግባራትን መፈጸም፦ ከጸሎት በተጨማሪ፣ የሕያዋን ድርሻ ስለ ሟች ነፍስ ፍትሐት ማሰናዳት (የጸሎት ማስፈጸሚያ ማቅረብ)፣ መጽዋት መስጠትና ሌሎች በጎ ሥራዎችን መሥራት ነው። እነዚህ በጎ ተግባራት ከጸሎቱ ጋር ተዳምረው ለሟች ምሕረት እንዲሆንላቸው፣ እንዲሁም በጎ የሠሩትን ሕያዋን በረከት እንዲያገኙ ይረዳሉ። ጌታችን “መዝገብም በማይዝገት በሰማይ አከማቹ” (ማቴዎስ 6:20) ብሎ ያስተማረው ለዚህ ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “በጸሎታችንና በመስዋዕት (ቁርባን) አማካኝነት ለሞቱት እርዳታ እንሰጣቸዋለን” በማለት፣ የሕያዋን ጸሎትና በጎ ሥራ ለሞቱት እንደሚጠቅም ያስተምራል። በማጠቃለያም፣ ጸሎተ ፍትሐት በሚጸለይበት ጊዜ የሕያዋን ምእመናን ድርሻ በንቃት መሳተፍ፣ በሃይማኖት መጸለይ፣ ምሕረትን መለመን፣ የፍቅርና የህብረት መግለጫ ማሳየትና የገዛ ራሳቸውን ሕይወት መመርመር ነው። ይህ የጋራ ተግባር በቤተ ክርስቲያን ህብረት ውስጥ ያለውን ጠንካራ መንፈሳዊ ትስስር ያሳያል።

ጸሎት ማለት የሰው ልጅ ነፍስ ከፈጣሪዋ ከእግዚአብሔር ጋር የምትነጋገርበት፣ የምትገናኝበትና ህብረት የምታደርግበት መንፈሳዊ ድልድይ ነው። ጸሎት ከቃላት በላይ የሆነ የልብ መሻት፣ የነፍስ እሥትንፋስና የሕይወት ምንጭ ነው። እርሱም በፈጣሪና በፍጡር መካከል የሚደረግ ፍቅራዊ ውይይት ነው። ጸሎት የሃይማኖት መግለጫ፣ የእምነት ማሳያና የተስፋ መሠረት ነው። በክርስትና ሕይወት ውስጥ የጸሎት መሠረታዊ አስፈላጊነት የሚከተለው ነው፦

1. ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት ለማድረግ፦ ጸሎት ያለንን ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ግንኙነት ለመጠበቅና ለማጠናከር ወሳኝ ነው። “ሳያቋርጡ ጸልዩ” (1 ተሰሎንቄ 5:17) የሚለው ሐዋርያዊ ትእዛዝ የጸሎትን ዘላቂነትና አስፈላጊነት ያሳያል። በጸሎት አማካኝነት የፈጣሪን ፈቃድ እንረዳለን፣ ድምፁንም እንሰማለን። ጌታችን ራሱ ብዙ ጊዜ ወደ ተራራ ወጥቶ ወይም ብቻውን ሆኖ ይጸልይ ነበር (ማቴዎስ 14:23)፤ በዚህም ከእግዚአብሔር አብ ጋር የነበረውን ዘላለማዊ ህብረት በሥጋ መገለጫ አሳይቷል።

2. የጸጋ እግዚአብሔር ምንጭነቱ፦ ጸሎት የጸጋ እግዚአብሔር የሚሰጥበት ዋና መንገድ ነው። በጸሎት አማካኝነት ለመንፈሳዊ ሕይወት የሚያስፈልገንን ብርታት፣ ጥበብ፣ ትዕግስትና ሌላውንም ጸጋ እንለምናለን። “ነገር ግን በሁሉ በጸሎትና በልመና ከምስጋና ጋር በእግዚአብሔር ዘንድ የሚፈለገውን አስታውቁ እንጂ በምንም አትጨነቁ። ከሁሉ የሚበልጠው የእግዚአብሔር ሰላም ልባችሁንና አሳባችሁን በክርስቶስ ኢየሱስ ይጠብቃል” (ፊልጵስዩስ 4:6-7)።

3. ኃጢአትንና ፈተናን ለማሸነፍ፦ ጸሎት ከኃጢአት ፈተናና ከሰይጣን አሰራር ለመጠበቅ የሚረዳ ጠንካራ መሣሪያ ነው። ጌታችን ለደቀ መዛሙርቱ “ወደ ፈተና እንዳትገቡ ተግታችሁ ጸልዩ፤ መንፈስስ ተዘጋጅታለች ሥጋ ግን ደካማ ነው” (ማቴዎስ 26:41) በማለት፣ በፈተና ጊዜ የጸሎትን አስፈላጊነት ገልጿል።

4. መንፈሳዊ እድገት ለማምጣት፦ ጸሎት የነፍስ ምግብ ነው። እንደ ሥጋችን ለመኖር ምግብ እንደሚያስፈልገው ሁሉ፣ ነፍሳችንም ሕያው ሆና ለማደግ ጸሎት ያስፈልጋታል። በጸሎት አማካኝነት የእግዚአብሔርን ቃል ለመረዳትና በወንጌል መንገድ ለመኖር የሚያስችል ኃይል እናገኛለን። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ጸሎት ሲናገር፣ ጸሎት “የነፍስ ብርሃን፣ የአእምሮ መስታወት፣ የእምነት ማሳያ፣ የተስፋ ማጠናከሪያ፣ የፍቅር መግለጫ” ነው ይላል። ታላቁ ቅዱስ ባሲል ዘቂሳሪያ ደግሞ ጸሎት “ልቡናን ወደ እግዚአብሔር ከፍ የሚያደርግ” እንደሆነ ያስተምራል። ያለ ጸሎት የክርስትና ሕይወት እንደ ሥሩ እንደ ደረቀ ዛፍ ነው። በማጠቃለያም፣ ጸሎት በክርስትና ሕይወት ውስጥ መሠረታዊ አስፈላጊነት ያለው፣ ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት የምናደርግበት፣ ጸጋውን የምንቀበልበትና ኃጢአትን የምናሸንፍበት የሕይወት እስትንፋስ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ምእመናን ከእግዚአብሔር ጋር የሚገናኙባቸው የተለያዩ የጸሎት ዓይነቶችና ሥርዓቶች ይገኛሉ። እነዚህም ከቅዱሳት መጻሕፍትና ከቤተ ክርስቲያን የቆየ ትውፊት የመጡ ናቸው። ዋና ዋናዎቹ የጸሎት ዓይነቶችና ሥርዓቶች የሚከተሉት ናቸው፦ ሀ. በይዘታቸው የሚታወቁ የጸሎት ዓይነቶች፦

1. ጸሎተ ምስጋና : እግዚአብሔርን እርሱ ስለሆነ ማንነቱ፣ ስለ ክብሩ፣ ስለ ቅድስናው፣ ስለ ታላቅ ሥራውና ባሕርያቱ የምናመሰግንበት ጸሎት ነው። “እስትንፋስ ያለው ሁሉ እግዚአብሔርን ያመስግን። ሃሌ ሉያ” (መዝሙር 150:6)።2. ጸሎተ አኰቴት : እግዚአብሔር በሕይወታችን፣ በቤተ ክርስቲያንና በዓለም ላይ ስላደረገልን በጎ ነገር ሁሉ የምናመሰግንበት ጸሎት ነው። “በሁሉ አመስግኑ፤ ይህ በክርስቶስ ኢየሱስ በእናንተ ዘንድ የእግዚአብሔር ፈቃድ ነውና” (1 ተሰሎንቄ 5:18)።3. ጸሎተ ልመና : የሚያስፈልገንን መንፈሳዊና ሥጋዊ ነገር ሁሉ በልመና፣ በሃይማኖትና በትህትና ከእግዚአብሔር የምንለምንበት ጸሎት ነው። “ለምኑ ይሰጣችኋል፤ ፈልጉ ታገኛላችሁ” (ማቴዎስ 7:7)።4. ጸሎተ ምልጃ : ስለ ራሳችን ብቻ ሳይሆን፣ ስለ ሌሎች ወንድሞቻችንና እህቶቻችን፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን፣ ስለ ዓለም ሰላም የምንጸልይበት ነው። “ከሁሉ አስቀድሞም ለሰው ሁሉ ልመናና ጸሎት ምልጃም ምስጋናም እንዲደረግ እመክራለሁ፤ ይህ በመድኃኒታችን በእግዚአብሔር ፊት መልካም ደስ የሚያሰኝም ነው” (1 ጢሞቴዎስ 2:1, 3)።5. ጸሎተ ንስሐ : የሠራነውን ኃጢአት ለእግዚአብሔር የምንናዘዝበት፣ ይቅርታውን የምንለምንበትና ራሳችንን የምናዋርድበት ጸሎት ነው። “ኃጢአታችንን ብንናዘዝ፣ ኃጢአታችንን ይቅር ሊለን ከዓመፃም ሁሉ ሊያነጻን የታመነና ጻድቅ ነው” (1 ዮሐንስ 1:9)። ለ. በጊዜያቸውና በአፈጻጸማቸው የሚታወቁ የጸሎት ሥርዓቶች፦

1. የግል ጸሎት : እያንዳንዱ ምእመን በራሱ ጊዜ፣ ብቻውን ከእግዚአብሔር ጋር የሚያደርገው ጸሎት ነው። ጌታችን “አንተ ግን ስትጸልይ ወደ እልፍኝህ ግባ መዝጊያህንም ዘግተህ በስውር ላለው አባትህ ጸልይ” (ማቴዎስ 6:6) በማለት፣ የግል ጸሎትን አስተምሯል።2. የጋራ ጸሎት : ምእመናን በቤተ ክርስቲያን አንድ ላይ ተሰብስበው በካህናት መሪነት የሚያቀርቡት ጸሎት ነው። የሰዓታት ጸሎት፣ የቅዳሴ ጸሎት፣ የሠርክ ጸሎት፣ ወዘተ የመሳሰሉት የጋራ ጸሎቶች ናቸው። “ሁለት ወይም ሦስት በስሜ በሚሰበሰቡበት በዚያ በመካከላቸው እሆናለሁና” (ማቴዎስ 18:20)።3. የሰዓታት ጸሎት : በቀንና በሌሊት በተወሰኑ ጊዜያት የሚደረግ ሥርዓተ ጸሎት ነው። ይህ ከቅዱሳን አበው በተለይም ከመነኮሳት የወረደ ሥርዓት ሲሆን፣ የየዕለቱን ሕይወት በእግዚአብሔር ማሰብንና ጊዜን መቀደስን ያሳያል።4. ሥርዓተ ቅዳሴ : የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የአምልኮ ሁሉ ማዕከል የሆነው፣ የጌታችን ቅዱስ ሥጋና ክቡር ደም የሚፈተትበት ታላቅ ምሥጢራዊ ጸሎት ነው። በማጠቃለያም፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሚታወቁት የጸሎት ዓይነቶችና ሥርዓቶች በርካታ ሲሆኑ፣ ሁሉም ምእመናን ከእግዚአብሔር ጋር ህብረት እንዲያደርጉና በመንፈሳዊ ሕይወት እንዲያድጉ ለመርዳት የተዘጋጁ ናቸው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የግል ጸሎትና የጋራ ጸሎት ሁለቱም የክርስትና ሕይወት ወሳኝ ክፍሎች ናቸው። ሁለቱም የራሳቸው የሆነ ጠቀሜታ ያላቸው ሲሆን፣ አንዱ የሌላውን አይተካም። ሆኖም፣ በቤተ ክርስቲያን የሚደረገው የጋራ ጸሎት ከግል ጸሎት አንጻር የራሱ የሆኑ ልዩ ጠቀሜታዎች አሉት። የጋራ ጸሎት ልዩ ጠቀሜታዎች፦

1. የክርስቶስን ተስፋ መፈጸም፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “ሁለት ወይም ሦስት በስሜ በሚሰበሰቡበት በዚያ በመካከላቸው እሆናለሁና” (ማቴዎስ 18:20) ብሎ ቃል ገብቷል። የጋራ ጸሎት ይህንን የጌታን ተስፋ በገሃድ የምናይበት ነው። ብዙ ምእመናን በአንድ ልብ ተሰብስበው ሲጸልዩ፣ የጌታ ልዩ ሕልውና በመካከላቸው ይሆናል።

2. የአካል አንድነት መገለጫ፦ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል ናት (1 ቆሮንቶስ 12:27)። የጋራ ጸሎት ደግሞ የዚህ አካል አባላት በአንድነት ለእግዚአብሔር ያላቸውን እምነትና አምልኮ የሚገልጹበት ነው። አብሮ መጸለይ የቤተ ክርስቲያንን አንድነትና ህብረት ያጠናክራል። “አንድ አካልም ስለ ሆናችሁ በአንድ ተስፋ ተጠራችሁ” (ኤፌሶን 4:4)።

3. የጸሎትን ኃይል ማሳደግ፦ ብዙ ምእመናን በአንድ ልብ ስለ አንድ ነገር ሲጸልዩ፣ የጸሎቱ ኃይል ይጨምራል። “ሁለት ወይም ሦስት በምድር ላይ ስለ አንድ ነገር ቢስማሙ ከአባቴ ዘንድ ይሆንላቸዋል” (ማቴዎስ 18:19)። የጋራ ጸሎት ልመናችን ይበልጥ ተሰሚነት እንዲኖረው ይረዳል።

4. የሊተርጂ (ሥርዓተ አምልኮ) ጥልቀት፦ የቤተ ክርስቲያን የጋራ ጸሎት (ለምሳሌ ሥርዓተ ቅዳሴ) በጥንት አበው በተዘጋጁ ጥልቅ መንፈሳዊ ጸሎቶች፣ መዝሙሮችና ንባባት የተሞላ ነው። በግል ጸሎት ልናገኛቸው የማንችላቸውን የመንፈሳዊ እውቀትና የሃይማኖት መግለጫዎች በጋራ ጸሎት እናገኛለን። ይህም የመንፈሳዊ ሕይወትን ይመግባል፣ ያስተምራልም።

5. የጋራ መስዋዕት ማቅረብ፦ በተለይም በሥርዓተ ቅዳሴ የሚፈጸመው የቅዱስ ቁርባን ምሥጢር የቤተ ክርስቲያን የጋራ መስዋዕት ነው። ምእመናን ሁሉ በአንድነት በመተባበር የክርስቶስን መስዋዕት ያቀርባሉ፣ ሥጋውን ደሙንም ይቀበላሉ። ይህ ከግል ጸሎት የተለየ ታላቅ ምሥጢር ነው።

6. መበረታታትና መተናነስ፦ በጋራ ጸሎት መሳተፍ የሌሎች ምእመናንን እምነትና ትጋት በማየት ለመበረታታት ያስችላል። እንዲሁም፣ ከሌሎች ጋር በአንድነት ስንጸልይ፣ ራሳችንን ዝቅ እንድናደርግና የትህትናን ልምምድ እንድናደርግ ይረዳል። ሆኖም የግል ጸሎትም ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ግላዊ ግንኙነት የምንመሠርትበትና የምናጠናክርበት፣ የልባችንን ምሥጢር የምንገልጽበት ወሳኝ ተግባር ነው። ጌታችን “አንተ ግን ስትጸልይ ወደ እልፍኝህ ግባ” (ማቴዎስ 6:6) ብሎ የግል ጸሎትን አጽንዖት ሰጥቷል። የክርስትና ሕይወት ጤናማ የሚሆነው የግል ጸሎትና የጋራ ጸሎት ተመጣጣኝ ሥፍራ ሲሰጣቸው ነው። በማጠቃለያም፣ የጋራ ጸሎት የክርስቶስን ተስፋ የሚፈጽም፣ የአካል አንድነት መገለጫ፣ የጸሎትን ኃይል የሚያሳድግና የሊተርጂን በረከት የምናገኝበት ነው። ይህም ከግል ጸሎት ጋር ተዳምሮ የክርስትና ሕይወትን ይመግባል።

ምልጃ ማለት ስለ ሌሎች ሰዎች ወይም ጉዳዮች በእግዚአብሔር ፊት የምንጸልይለት ጸሎት ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ምልጃ የቤተ ክርስቲያን አምልኮና የምእመናን መንፈሳዊ ሕይወት ወሳኝ ክፍል ሲሆን፣ ታላቅ ሥፍራ አለው። ቤተ ክርስቲያናችን ምእመናን እርስ በእርስ እንዲማለዱ፣ ካህናት ስለ ሕዝቡ እንዲማልዱ፣ እንዲሁም እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ መላእክትና ቅዱሳን በእግዚአብሔር ፊት ስለ እኛ እንደሚማልዱ ታምናለች፣ ታስተምራለችም። ምልጃ ምንድነው?

ምልጃ ማለት በአማላጅነት መቆም፣ በሌላ ሰው ቦታ ሆኖ መጸለይ፣ ስለ ሌሎች መማጸን ማለት ነው። ይህ ተግባር የመጣው ከራሱ ከጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። እርሱ በአብ ቀኝ ሆኖ ስለ እኛ ይማልዳልና (ሮሜ 8:34፣ ዕብራውያን 7:25)። ጌታችን “ስለ እነርሱ እለምናለሁ” (ዮሐንስ 17:9) በማለት፣ ለደቀ መዛሙርቱ እንደጸለየላቸው መጽሐፍ ቅዱስ ያስረዳል። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የምልጃ ሥፍራ፦

1. የክርስቶስ ምልጃ፦ የመልጃ ሁሉ መሠረትና ከሁሉ የሚበልጠው የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ምልጃ ነው። እርሱ በአብና በእኛ መካከል ብቸኛ አስታራቂ ነው (1 ጢሞቴዎስ 2:5)። የቅዱሳን ምልጃ ይህንን የክርስቶስን ልዩ አስታራቂነት አይቀማም።

2. የቅዱሳን ምልጃ፦ ቤተ ክርስቲያናችን እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ መላእክትና ቅዱሳን በእግዚአብሔር ፊት ስለ እኛ እንደሚማልዱ ታምናለች። ይህ እምነት የተመሠረተው በቅዱሳት መጻሕፍትና በቤተ ክርስቲያን ትውፊት ነው። * እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፦ የአምላክ እናት በመሆኗ በእግዚአብሔር ዘንድ ልዩ ሞገስ አላት። በቃና ዘገሊላ ውሃውን ወደ ወይን እንድትለውጥ ለልጇ እንደነገረችው (ዮሐንስ 2:1-11)፣ አሁን ደግሞ ስለ እኛ ወደ ልጇ ትለምናለች። * መላእክት፦ መላእክት በእግዚአብሔር ዙፋን ፊት ይቆማሉ፣ የቅዱሳንንም ጸሎት ወደ እግዚአብሔር ያሳርጋሉ (ራእይ 5:8፣ 8:3-4)። ደግሞም “አንድ ሰው ስለሚጸጸት በሰማይ በመላእክት ፊት ደስታ ይሆናል” (ሉቃስ 15:10) ሲል፣ መላእክት ስለ ሰዎች ደኅንነት ደስ እንደሚሰኙና እንደሚጨነቁ ያሳያል። * ቅዱሳን፦ በክርስቶስ አምነው፣ ፈቃዱን ፈጽመው በቅድስና የኖሩ ቅዱሳን ከሞት በኋላም ቢሆን በእግዚአብሔር ዘንድ ሕያዋን ናቸው (ማቴዎስ 22:32)። በምድር ላይ ሳሉ ስለ ሌሎች ይጸልዩ ነበር (ያዕቆብ 5:16)። ከሞት በኋላም ቢሆን በእግዚአብሔር ፊት ሆነው ስለ ሕያዋን ይማልዳሉ (ዕብራውያን 12:1 “በዙሪያችን ያሉ ብዙ ምስክሮች” - የብሉይ ኪዳን ቅዱሳንን ያመለክታል)። በራእይ መጽሐፍም ቅዱሳን “የቀደሱት ጸሎት” ተብለው ተገልጸዋል (ራእይ 5:8)።

3. የሕያዋን ምልጃ፦ ምእመናን እርስ በእርስ፣ ቤተሰብ ስለ ቤተሰብ፣ ወዳጅ ስለ ወዳጅ፣ እንዲሁም ካህናት ስለ ሕዝቡ ይማልዳሉ። “ስለ እርስ በእርስ ጸልዩ” (ያዕቆብ 5:16)። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም ምእመናን ስለ እርሱ እንዲጸልዩለት አጥብቆ ይለምን ነበር (ሮሜ 15:30፣ ኤፌሶን 6:19)። የቅዱሳን ምልጃ የክርስቶስን ምልጃ የማይቃረን፣ ነገር ግን በክርስቶስ አማካኝነት የሚፈጸም የጸጋ ሥራ ነው። ቅዱሳን የሚማልዱት በራሳቸው ኃይል ሳይሆን፣ በክርስቶስ በተሰጣቸው ሞገስ ነው። ቤተ ክርስቲያን የቅዱሳንን ምልጃ የምትቀበለውና የምትለምነውም በዚህ መሠረት ነው። በማጠቃለያም፣ ምልጃ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ፣ የእመቤታችን፣ የመላእክትና የቅዱሳን፣ እንዲሁም የሕያዋን ምእመናን በእግዚአብሔር ፊት ስለ ሌሎች የሚቀርብ ጸሎት ሲሆን፣ የቅዱሳን ህብረት መግለጫና የእግዚአብሔርን ምሕረት የምንለምንበት ወሳኝ ክፍል ነው።

ጸሎት፣ መንፈሳዊ ተጋድሎና በጎ ሥራ በክርስትና ሕይወት ውስጥ እርስ በእርስ የተሳሰሩ፣ አንዱ የሌላውን የሚደግፍና የሚያጠናክር መንፈሳዊ ተግባራት ናቸው። እነዚህ ሦስቱ የድኅነት መንገድ ወሳኝ ክፍሎች ሲሆኑ፣ አንዱ ያለ ሌላው ፍጹም ሊሆን አይችልም። የጸሎት ግንኙነት ከመንፈሳዊ ተጋድሎ ጋር፦

መንፈሳዊ ተጋድሎ ማለት ክርስቲያኖች ከሥጋዊ ምኞት፣ ከዓለም ፈተናና ከአጋንንት ጋር የሚያደርጉት ትግል ነው። ይህ ትግል ቀላል አይደለም፤ ኃይልና ብርታት ይጠይቃል። የዚህ ኃይል ምንጭ ደግሞ ጸሎት ነው።

• ኃይል ለመቀበል፦ ጸሎት ከመንፈሳዊ ተጋድሎ በፊት፣ በጊዜውና በኋላም የሚያስፈልገንን ኃይል ከእግዚአብሔር የምንቀበልበት መንገድ ነው። ጌታችን “ወደ ፈተና እንዳትገቡ ተግታችሁ ጸልዩ” (ማቴዎስ 26:41) በማለት፣ ጸሎት ፈተናን ለመቋቋም የሚያስችል ኃይል እንደሚሰጥ ያስተምራል።* የመንፈስ ሰይፍ፦ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በመንፈሳዊ ጦር ዕቃ ትጥቅ ውስጥ ጸሎትን ይጨምራል፤ “በጸሎትና በልመና ሁሉ ዘወትር በመንፈስ ጸልዩ” (ኤፌሶን 6:18)። ጸሎት ከዲያብሎስና ከክፉ ኃይላት ጋር የምንታገልበት ወሳኝ መሣሪያ ነው።* ንቁ መሆን፦ ጸሎት ክርስቲያን ሁልጊዜ በመንፈስ ንቁና ነቃፊ ሆኖ፣ የጠላት ወጥመድ በቀላሉ እንዳይወድቅ ይረዳዋል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “ጸሎት የዲያብሎስን ኃይል የሚያጠፋ፣ የክርስቶስን ኃይል የሚያመጣ ታላቅ መሣሪያ ነው” በማለት፣ ጸሎት ለመንፈሳዊ ትግል ያለውን ወሳኝነት ያስረዳል። የጸሎት ግንኙነት ከበጎ ሥራ ጋር፦

በጎ ሥራ ማለት እምነትን በተግባር የምንገልጽበትና የእግዚአብሔርን ፈቃድ የምንፈጽምበት ተግባር ነው። በጎ ሥራ ያለ እምነትና ጸሎት ፍጹም ሊሆን አይችልም።

• የበጎ ሥራ ምንጭ፦ ጸሎት በጎ ሥራ ለመሥራት የሚያስፈልገንን ፍቅር፣ ትህትናና ሌሎች መንፈሳዊ ባሕርያት እንድናገኝ ይረዳል። ያለ እግዚአብሔር ጸጋ እውነተኛ በጎ ሥራ መሥራት አይቻልም። ጌታችን “እኔ ወይን ነኝ እናንተም ቅርንጫፎች ናችሁ። በእኔ የሚኖር እኔም በእርሱ ብዙ ፍሬ ያፈራል፤ ከእኔ ተለይታችሁ ምንም ልታደርጉ አትችሉምና” (ዮሐንስ 15:5) ብሏል። ጸሎትም ከክርስቶስ ጋር የምንተሳሰርበት መንገድ ነው።
• ተቀባይነት ለማግኘት፦ በጎ ሥራ በእግዚአብሔር ዘንድ ተቀባይነት እንዲኖረው ከእምነትና ከጸሎት ጋር መሆን አለበት። “እምነትም ከሥራ ጋር ካልሆነች በራሷ የሞተች ናት” (ያዕቆብ 2:17)። ጸሎት በጎ ሥራችንን ወደ እግዚአብሔር የምናቀርብበትና እርሱም እንዲቀበለው የምንለምንበት ነው።
• ዓላማውን ለመፈጸም፦ በጎ ሥራ የምንሠራበት ዓላማ የእግዚአብሔርን ክብር መግለጽ ነው። ጸሎት ደግሞ ይህንን ዓላማ በመንፈሳዊ ሕይወታችን እንድናስብና እንድንፈጽም ይረዳል። ታላቁ ቅዱስ አንጦንስ “እንደ መተንፈስ ሁልጊዜ ጸልዩ” በማለት፣ ጸሎት ከሕይወት ጋር የተያያዘ መሆኑንና ያለ እርሱ መንፈሳዊ ሕይወት እንደሌለ ያስተምራል። በማጠቃለያም፣ ጸሎት የመንፈሳዊ ተጋድሎ ኃይልና የመሳሪያ ሁሉ ራስ ነው። እንዲሁም በጎ ሥራ ለመሥራት የሚያስችል ጸጋ መገኛና የበጎ ሥራችንም ተቀባይነት መሠረት ነው። እነዚህ ሦስቱ (ጸሎት፣ ተጋድሎ፣ በጎ ሥራ) በክርስትና ሕይወት ውስጥ ተያይዘው የሚሄዱ የድኅነት መንገድ ክፍሎች ናቸው።

የሰዓታት ጸሎት ማለት በቀንና በሌሊት በተወሰኑ፣ በቤተ ክርስቲያን በተደነገጉ ጊዜያት የሚደረግ ሥርዓተ ጸሎት ነው። ይህ ሥርዓት በተለይ ከመነኮሳት ዘንድ የመነጨና በቤተ ክርስቲያን ምእመናን ዘንድም የሚተገበር ጥንታዊ ትውፊት ነው። የሰዓታት ጸሎት የሚባሉት ዋና ዋና ጊዜያት ጸሎተ ንጋት (የጧት ጸሎት)፣ ጸሎተ ሠለስት (የሦስት ሰዓት ጸሎት)፣ ጸሎተ ቀትር (የስድስት ሰዓት ጸሎት)፣ ጸሎተ ተሰዓት (የትምህርት)፣ ጸሎተ ሰርክ (የዘጠኝ ሰዓት ጸሎት)፣ ጸሎተ ንዋም (የመኝታ ጊዜ ጸሎት) እና ጸሎተ መንፈቀ ሌሊት (የእኩለ ሌሊት ጸሎት) ናቸው። የሰዓታት ጸሎት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ሕይወት ውስጥ ያለው ትርጉም የሚከተለው ነው፦

1. ጊዜን መቀደስ፦ የሰዓታት ጸሎት የዕለቱን ጊዜ በእግዚአብሔር ማሰብንና መቀደስን ያስተምራል። መዝሙረኛው “ስለጽድቅህ ፍርድ በቀን ሰባት ጊዜ አመሰግንሃለሁ” (መዝሙር 119:164) ብሎ እንደተናገረ፣ በተወሰኑ ጊዜያት መጸለይ ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ግንኙነት ዘወትር ሕያው ያደርገዋል።

2. የጌታችን ሕይወትና ምሥጢራት መታሰቢያ፦ እያንዳንዱ የሰዓታት ጸሎት የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ሕይወት ወሳኝ ምሥጢራትና ክንውኖችን ያስታውሳል። ለምሳሌ፣ የሠለስት ጸሎት ጌታ በጲላጦስ አደባባይ ስለመቆሙ፣ የመንፈስ ቅዱስ በሐዋርያት ላይ ስለመውረዱ (የሐዋርያት ሥራ 2:15)፤ የቀትር ጸሎት ጌታ ስለ መሰቀሉ፤ የሰርክ ጸሎት ጌታ ነፍሱን ስለማስረከቡና ስለመሞቱ፤ የመንፈቀ ሌሊት ጸሎት ደግሞ ጌታ ስለ ዳግም ምጽአቱ መምጣት ያስታውሳሉ። በዚህም ምእመናን የጌታን ሕይወት በጸሎት ይኖራሉ።

3. መንፈሳዊ ተግሣጽና ንቃት፦ በየሰዓቱ መጸለይ መንፈሳዊ ተግሣጽን ያሰፍናል፣ ነፍስንም ከዓለማዊ ከንቱ ሐሳብና ድካም ይጠብቃል። “ነቅታችሁ ጸልዩ” (ማቴዎስ 26:41) የሚለው ቃል የሰዓታት ጸሎት አንዱ መሠረት ነው። ነቢዩ ዳዊት “ከማለዳው በፊት ተነሥቼ ጮኽሁ፤ በቃልህ ታመንኩ” (መዝሙር 119:147) ብሎ እንደተናገረ፣ በጧት መጸለይ ቀኑን በበረከት ለመጀመር ይረዳል።

4. ከቅዱሳን ጋር ህብረት፦ የሰዓታት ጸሎት ከጥንት አበው በተለይም ከመነኮሳት የተወረሰ ነው። ይህንን ጸሎት መጸለይ ከእነዚህ ቅዱሳን ጋር በመንፈሳዊ ህብረት መኖርን ያሳያል።

5. የምስጋናና የልመና ጊዜያት፦ የሰዓታት ጸሎት ለምስጋና፣ ለንስሐ፣ ለልመናና ለምልጃ የተወሰኑ ጊዜያትን ይመድባል። ይህም ምእመናን የጸሎት ሕይወታቸውን እንዲያደራጁና ሁሉንም የጸሎት ዓይነቶች እንዲያዘወትሩ ይረዳል። ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘኑሲስ “በየጊዜው የሚደረገው ጸሎት፣ ነፍስ ከእግዚአብሔር ጋር ያላትን ትስስር እንዳትረሳ ያደርጋታል” በማለት የሰዓታት ጸሎት ዘላቂ ትርጉም እንዳለው ያስተምራል። በማጠቃለያም፣ የሰዓታት ጸሎት በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ሕይወት ውስጥ ጊዜን በመቀደስ፣ የጌታችንን ሕይወት በማሰብ፣ መንፈሳዊ ተግሣጽን በመስጠትና ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ህብረት በማጠናከር ረገድ ወሳኝ ሚና አለው።

የጌታችንና የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ቃል ሕይወትና መንፈስ ነው፤ ለዘለዓለምም የሚኖር ነው። በተለይም በጸሎተ ሐሙስ ምሽት፣ በዚህ ሟች ዓለም ለነበረው የማስተማርና የመስዋዕትነት አገልግሎቱ ማጠቃለያና ለሐዲስ ኪዳን መሠረት በሆነው በዚያች በተቀደሰች ምሽት፣ ለወዳጆቹ ለሐዋርያት የሰጠው ሥጋውና ደሙን የተመለከተው ትምህርትና ትዕዛዝ፣ ከሰማየ ሰማያት የወረደ፣ በሰው አእምሮ ብቻ ተመርምሮ የማይደረስበት፣ ነገር ግን በእምነትና በመንፈስ ቅዱስ ገላጭነት የሚበራ ጥልቅ ሰማያዊ ምስጢር 'ምሥጢረ መለኮት' ነው። ጌታችን የተናገራቸው ቃላት ምልክትን ወይም ተምሳሌትን ሳይሆን፣ የሚታየውን ዓለም የሚለውጥ፣ የማይታየውንም እውነት የሚያከናውን መለኮታዊ ኃይል ያላቸው ናቸው። እርሱ ኅብስቱን አንስቶ ባርኮ በቆረሰ ጊዜ “እንካችሁ፣ ብሉ ይህ ሥጋዬ ነው” (ማቴ 26፡26) አለ እንጂ 'ይህ የሥጋዬ ምሳሌ ነው' አላለም። የፈጣሪ ቃል ‘ነው’ ሲል፣ ‘ይሆናል’ ወይም ‘ይመስላል’ ማለት አይደለም፤ ፍጹም እውነት ነው። እንዲሁ ጽዋውን አንስቶ አመስግኖ ሲሰጣቸው “ሁላችሁ ከእርሱ ጠጡ፤ ይህ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ይቅርታ የሚፈስ የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው” (ማቴ 26፡27-28) አለ እንጂ 'ይህ የደሜ መታሰቢያ ነው' አላለም። ቃሉ ግልጽና የማያሻማ ነው፤ በኅብስትና በወይን አምሳል የቀረበው፣ አማናዊ (እውነተኛ) ሥጋውና ክቡር ደሙ መሆኑን በጽኑ አስረግጦ ተናገረ። ይህንን ቃል ሰምተው፣ ሐዋርያት በፍጹም እምነት ተቀበሉት፤ ምክንያቱም ጌታቸው የሚሳነው ነገር እንደሌለ ያውቃሉና። ታዲያ “ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት” (ሉቃ 22፡19፤ 1ኛ ቆሮ 11፡24-25) ሲል ምን ማለቱ ነው? የቤተክርስቲያን ጠላቶችና የምስጢራትን ጥልቀት በደካማ ሥጋዊ አእምሯቸው ለመገንዘብ የሚዳክሩ ሰዎች እንደሚያጣምሙት፣ ‘እኔ በአካል ከእናንተ ጋር አልሆንም፤ እናንተ ግን ይህን ሥርዓት ስትፈጽሙ፣ እኔን በቀላሉ አስቡኝ፣ በሕሊናችሁ አስታውሱኝ’ ማለቱ ፈጽሞ አይደለም። እንዲህማ ቢሆን ኖሮ፣ ብርሃነ ዓለም ቅዱስ ጳውሎስ፣ ይህንኑ ቃል ለቆሮንቶስ ሰዎች ሲያብራራ፣ ሳይገባው ይህን እንጀራ የበላ ወይም የጌታን ጽዋ የጠጣ ሁሉ “የጌታን ሥጋና ደም ዕዳ አለበት” (1ኛ ቆሮ 11፡27) እንዴት ይል ነበር? መታሰቢያን ብቻ ላለማክበር ይህን ያህል ከባድ ፍርድና ዕዳ እንዴት ይከተላል? ቀጥሎም “ሳይገባው የሚበላና የሚጠጣ፣ የጌታን ሥጋና ደም ስለማይለይ፣ ለራሱ ፍርድ ይበላል ይጠጣልም” (1ኛ ቆሮ 11፡29) ይላል። ተራ መታሰቢያ ቢሆን፣ የጌታን ሥጋና ደም ‘መለየት’ ለምን አስፈለገ? ከዚህም በላይ፣ በዚህ ምክንያት “በእናንተ ዘንድ የደከሙና የታመሙ ብዙዎች አሉ፣ ብዙዎችም አንቀላፍተዋል (ሞተዋል)” (1ኛ ቆሮ 11፡30) በማለት፣ አማናዊ ሥጋና ደሙን በአግባቡ ባለመቀበል የሚመጣውን መዘዝ ይናገራል። ይህ ሁሉ የሚያሳየው፣ የምንቀበለው ተራ ኅብስትና ወይን ሳይሆን、 ሕይወትን የሚሰጥ ወይም በአግባቡ ካልተያዘ ፍርድን የሚያመጣ፣ የጌታችንን እውነተኛ ሥጋና ደም መሆኑን ነው። ይልቁንም፣ ክቡራን ወገኖቼ፣ “ለመታሰቢያዬ አድርጉት” የሚለው ቃል፣ በቤተክርስቲያን ሥነ-መለኮት 'አናምናሲስ (ዘክር/ተዝካር)' ተብሎ የሚታወቀውን ጥልቅ ሐሳብ ያመለክታል። ይህ ማለት፣ ያለፈን ድርጊት በሐሳብ ማስታወስ ብቻ ሳይሆን፣ ያ አንድ ጊዜ በመስቀል ላይ የሆነውን የክርስቶስን የማዳን ሥራ (መከራውን፣ ሞቱን፣ ትንሣኤውንና ዕርገቱን)፣ በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት፣ በቅዳሴው ምስጢር ውስጥ ዳግም ‘የአሁን’ ሆኖ እንዲገኝና የዚያ ድርጊት ጸጋና በረከት ለተቀባዮቹ እንዲደርስ ማድረግ ማለት ነው። ጌታችን በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 ላይ በግልጽ እንዳስተማረው “ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነውና። ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው፥ እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ።” (ዮሐ 6፡55-54) ያለው፣ ይህንን አማናዊ ተሳትፎና ከእርሱ ጋር ያለንን ሕያው ኅብረት የሚያመለክት ነው። በእኛ በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ቅዳሴ ውስጥ፣ ካህኑ ዲያቆኑን “ንዜኑ ሞተከ እግዚኦ ወትንሣኤከ ቅድስተ - አቤቱ ሞትህንና ቅድስት ትንሣኤህን እንናገራለን (እናውጃለን)” ሲል፣ ምዕመናኑም “አማን በአማን ንዜኑ ሞተከ - በእውነት በእውነት ሞትህን እንናገራለን” እያሉ ሲመሰክሩ፣ ይህንን የአናምናሲስን ተግባር እየፈጸሙ ነው። ያ ማለት፣ በታሪክ አንድ ጊዜ የሆነው የክርስቶስ መሥዋዕትነት፣ በቅዱስ ቁርባን አማካኝነት ጊዜንና ቦታን ተሻግሮ በመሠዊያችን ላይ አማናዊ ሆኖ ይገኛል፤ እኛም የዚያ የድኅነት ሥራ ተካፋዮች እንሆናለን። ታላቁ የቤተክርስቲያን አባት ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ይህንን ሲያብራራ “በእያንዳንዱ ቅዳሴ ላይ ክርስቶስ እንደገና ይታረዳል፣ ነገር ግን ይህ መሥዋዕት አንድ ነው፤ በብዙ ቦታ በአንድ ጊዜ ይገኛል፣ አንድ አካል ሆኖ። ክርስቶስ አንድ ነው፣ በሁሉም ቦታ ሙሉ ነው።” በማለት የቅዱስ ቁርባንን አማናዊነትና የመሥዋዕቱን አንድነት ያስረዳል። ስለዚህ ጌታችን “ለመታሰቢያዬ አድርጉት” ሲል፣ “ይህንን አማናዊ ሥጋዬንና ደሜን በምትቀበሉበት ጊዜ ሁሉ፣ እኔ ለእናንተ የከፈልኩትን የፍቅር ዋጋ፣ በመስቀል ላይ ያፈሰስኩትን ደሜን፣ የቆረስኩትን ሥጋዬን፣ የተቀበልኩትን መከራ፣ የሞትኩላችሁን ሞት፣ የተነሣሁላችሁን ትንሣኤና ያረግሁላችሁን ዕርገት እያሰባችሁና እየመሰከራችሁ፣ ከእኔ ጋር አንድ በመሆን የዘላለም ሕይወትንና የኃጢአትን ሥርየት ተቀበሉ” ማለቱ ነው። ይህንን በማድረግ፣ የድኅነቱ ሥራ በእኛ ሕይወት ውስጥ ሕያውና የሚሠራ ይሆናል። መታሰቢያው፣ የክርስቶስን የማዳን ሥራ ሁሉ በልባችን፣ በአእምሯችንና በአምልኮአችን ማዕከል እንድናደርግና እርሱ ራሱ በቅዱስ ቁርባን አማካኝነት ወደ እኛ እንዲመጣ የምንማጸንበት መንገድ ነው። ስለዚህ፣ “ለመታሰቢያዬ አድርጉት” ማለት፣ የድኅነቴን ሥራና የማያልቀውን ፍቅሬን በዚህ አማናዊ ሥጋና ደም የምታገኙበትና ከእኔ ጋር የምትዋሐዱበትን መንገድ አድርጉት ማለት ነው እንጂ፣ ቁርባኑ ራሱ ያለፈ ነገር መታሰቢያ ምልክት ብቻ ነው ማለት ከቶ አይደለም። ይህንን ተረድተን፣ በፍርሃትና በክብር፣ በንጽሕናና በእምነት ወደዚህ ሰማያዊ ማዕድ እንድንቀርብ የእግዚአብሔር ቸርነት ይርዳን። አሜን።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያናችን፣ ስለ ክቡር ምስጢረ ቁርባን ያላት እምነት፣ በቀጥታ ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስና ከቅዱሳን ሐዋርያት የተቀበለችው፣ በጉባኤያት የጸናና ያልተበረዘ ጥንታዊ ሃይማኖት ነው። ይህ እምነት “አማናዊ ለውጥ” (አማናዊ ማለት እውነተኛ፣ እውን የሆነ ማለት ነው) በማለት ይገለጻል። ይህም ማለት፣ በቅዳሴ ጊዜ፣ በካህኑ ጸሎትና በመንፈስ ቅዱስ አሠራር፣ የተቀደሰው ኅብስት ወደ እውነተኛው የክርስቶስ ሥጋ፣ የተቀደሰውም ወይን ወደ እውነተኛው የክርስቶስ ክቡር ደም፣ በፍጹም አምላካዊ ምስጢር ይለወጣሉ። ይህ ለውጥ የሰው አእምሮ ተመራምሮ ሊደርስበት የማይችለው፣ በእምነት ብቻ የሚታወቅ አምላካዊ ሥራ ነው። የኅብስቱና የወይኑ ውጫዊ ገጽታ (ጣዕም፣ ቀለም፣ ሽታ) እንደጠበቀ ቢቆይም፣ ውስጣዊ ባሕርያቸው ግን ሙሉ በሙሉ ተለውጦ፣ ያው በመስቀል ላይ የተቆረሰው የክርስቶስ ሥጋና የፈሰሰው ደም ይሆናል። የምንቀበለውም ነፍስ ቅጽበት ብትለየውም መለኮት ፈጽሞ ያልተለየውን፣ ሕይወትን የሚሰጠውን የጌታችንን ሥጋና ደም ነው። ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ “ኅብስቱን ስንቀበል፣ በውስጡ የሚሠራውን የመንፈስ ቅዱስን ኃይል እናስተውል። ይህ ተራ ኅብስት አይደለም፤ ነገር ግን የክርስቶስ ሥጋ ነው” በማለት እንደመሰከረው፣ ይህ አማናዊ ለውጥ ነው። ይህ እምነታችን ከሌሎች አመለካከቶች በእጅጉ ይለያል፦

• ካቶሊክ : እነርሱም ለውጥ እንዳለ ቢያምኑም፣ በምክንያታዊ ፍልስፍና (አርስቶተሊያዊ) ለመግለጽ ሲሞክሩ፣ የለውጡን ምንነት ከእኛ በተለየ መንገድ ያብራራሉ። እኛ ግን በአምላካዊ ምስጢርነቱ ላይ እናተኩራለን። * ሉተራን : የክርስቶስ ሥጋና ደም ከኅብስቱና ከወይኑ ‘ጋር’ አብሮ ይገኛል እንጂ፣ ኅብስቱና ወይኑ ወደ ሥጋና ደም አይለወጡም ይላሉ። ይህም ከእኛ አማናዊ ለውጥ እምነት ይለያል። * ሌሎች ፕሮቴስታንቶች : ክርስቶስ በቁርባኑ ‘በመንፈስ’ ይገኛል እንጂ፣ በአካል ወይም ኅብስቱና ወይኑ ተለውጠው አይደለም ይላሉ። ይህንንም አንቀበልም። * መታሰቢያነት : ኅብስቱና ወይኑ የክርስቶስ ሥጋና ደም ‘ምልክቶች’ ወይም ‘መታሰቢያዎች’ ብቻ ናቸው እንጂ፣ እውነተኛ ሥጋና ደም አይደሉም የሚል ትምህርት ነው። ይህም ጌታችን “ይህ ሥጋዬ ነው… ይህ ደሜ ነው” ያለውን ቀጥተኛ ቃል የሚሽር ነው።
• Real Absence: አንዳንዶች ደግሞ ቁርባን የሚባለው የእግዚአብሔር ቃል እንጂ፣ የሚበላና የሚጠጣ አካላዊ ነገር አይደለም እስከማለት ይደርሳሉ። እኛ ግን፣ እነዚህን ሁሉ ትተን፣ ጌታችን በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 ላይ በግልጽ እንዳስተማረው “ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነውና። ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው፤ እኔም በመጨረሻው ቀን አስነሣዋለሁ” (ዮሐ 6፡55-54) ያለውን ቃል መሠረት አድርገን፣ በአማናዊው የክርስቶስ ሥጋና ደም እናምናለን፣ እንቀበላለን፣ የዘላለምንም ሕይወት እናገኛለን።

ክብር ለሚገባው ለመድኃኒታችን ለኢየሱስ ክርስቶስ ምስጋና ይሁን! ቅዱስ ቁርባን፣ በቅድስት ቤተክርስቲያናችን አስተምህሮ መሠረት፣ የዘላለም ሕይወት ምንጭ፣ የነፍስና የሥጋ መድኃኒት፣ ከክርስቶስ ጋር አንድ የምንሆንበት ቅዱስ የሆነ ምስጢር ነው። ጌታችን “ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ በእኔ ይኖራል እኔም በእርሱ እኖራለሁ” (ዮሐ 6፡56) ብሏልና፣ ከእርሱ ጋር ለመኖርና እርሱም በእኛ እንዲኖር ይህንን ሰማያዊ ማዕድ ደጋግመን ልንመገብ ያስፈልገናል። ምስጢረ ቁርባን የሚደገም ምስጢር ነው። ምክንያቱም እኛ በየዕለቱ በኑሯችን በድካም፣ በስህተትና በኃጢአት ስለምንወድቅ፣ ከጸጋው ስለምንራቆት ነው። ልክ ሰውነታችን በየዕለቱ ምግብ እንደሚያስፈልገው፣ ነፍሳችንም ይህንን ሰማያዊ ምግብ ዘወትር ትሻለች። በጥምቀት ጊዜ ቅዱስ ቁርባንን ብንቀበልም፣ ከጥምቀት በኋላ በሠራነው ኃጢአት ምክንያት ያጣነውን ንጽሕናና ከእግዚአብሔር ጋር ያለንን ኅብረት ለማደስ፣ በንስሐ ታጥበን ቅዱስ ቁርባንን ደጋግመን መቀበል የግድ ነው። ሐዋርያት “ኅብስት በመቍረስና በጸሎት ይተጉ ነበር” (የሐዋ 2፡42) እንደተባለ፣ የቀደመችው ቤተክርስቲያን ምዕመናን ዘወትር በኅብረት ይሰበሰቡና የጌታን ሥጋና ደም ይቀበሉ ነበር። ስለዚህ አንድ ክርስቲያን በሕይወቱ ‘ይህን ያህል ጊዜ ብቻ ይቁረብ’ የሚል ገደብ የለም። ይልቁንም፣ እንደ መንፈሳዊ ጥንካሬውና ዝግጅቱ፣ ከንስሐ አባቱ ጋር እየተማከረ፣ በተደጋጋሚ ሊቆርብ ይገባዋል። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ “በየዕለቱ ይህንን ሰማያዊ ማዕድ መቅረብ የሚችል ማን ነው? ኃጢአትን የሚያደርግ ሰው። ንስሐ ግቡና ቅረቡ!” በማለት እንደሚያበረታታው፣ ንስሐ የቁርባን በር ናት። ንስሐ እየገባን፣ ራሳችንን እያዘጋጀን በተቻለ መጠን በየሳምንቱ ወይም ቢያንስ በየወርኃ በዓላቱ፣ እንዲሁም በታላላቅ የጌታችን፣ የእመቤታችንና የቅዱሳን ዓመታዊ በዓላት (ልደት፣ ጥምቀት፣ ሆሣዕና፣ ስቅለት፣ ትንሣኤ፣ ዕርገት፣ ጰራቅሊጦስ፣ ደብረ ታቦር ወዘተ) መቁረብ እጅግ የተገባና የነፍስን በረከት የሚያበዛ ነው። ዋናው ነገር ዝግጅቱ እንጂ የቁጥሩ ብዛት አይደለም፤ ነገር ግን ዝግጅት ያለው ሰው በተደጋጋሚ ቢቀርብ የጌታን ጸጋ ያበዛለታል።

ይህ አባባል ከኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን የጸና ትምህርት በእጅጉ የራቀና ምስጢረ ተዋሕዶን ካለመገንዘብ የሚመነጭ ስህተት ነው። መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ ነው። እርሱ ራሱ ፈራጅ ነው (ማቴ 25፡31-46፤ ዮሐ 5፡22)፤ እርሱ ራሱ ሊቀ ካህናት ነው፤ እርሱ ራሱ መሥዋዕት ነው (ዕብ 9፡26-28)፤ እርሱ ራሱ የኃጢአት ክፍያችን - አስታራቂያችን ነው (1ኛ ዮሐ 2፡1-2)። ክርስቶስን ከሥጋውና ከደሙ መለየት፣ ወይም አንዱን ፈራጅ ሌላውን አማላጅ ማድረግ፣ አንዱን ክርስቶስን ለሁለት እንደመክፈል ይቆጠራል፤ ይህም የንስጥሮስን ክህደት ያስታውሰናል። አንዳንዶች ይህንን የተሳሳተ ሀሳባቸውን ለማጠናከር ከቅዳሴ ሐዋርያት ላይ “ስለ እኔ በቀራንዮ የፈሰሰ ንጹሕ የሚሆን የመሢሕም ደም እነሆ ስለ እኔ ይጮኻል፤ ይህ የሚናገር ደም የእኔን የባሪያህን ኃጢአት የሚያስተሰርይ ይሁን” (ቅዳሴ ሐዋርያት ቁ. 106) የሚለውን ይጠቅሳሉ። ነገር ግን የዚህን ቃል አንድምታ ትርጓሜ በትክክል አልተረዱትም። የሊቃውንት ትርጓሜ እንደሚነግረን፣ “ይጮኻል፣ ይናገራል” ማለት፣ የአቤል ደም ለበቀል እንደጮኸ (ዘፍ 4፡10) ሳይሆን፣ የክርስቶስ ደም ግን “ይቅርታንና የዘላለም ሕይወትን ይሰጣል፤ ዋጋ ያስገኛል” ማለት ነው። ይህም ጌታችን “ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ የዘላለም ሕይወት አለው” (ዮሐ 6፡54) ካለው ጋር አንድ ነው። የፈሰሰው ደም፣ ሕያው መለኮት የተዋሐደው ስለሆነ፣ የሚናገር፣ ሕይወትን የሚሰጥ፣ ስለ ኃጢአታችን ይቅርታን የሚያሰጥ ነው ማለቱ ነው። ቅዱስ ጴጥሮስ “በሥጋ ሞተ በመንፈስ ግን ሕያው ሆነ” (1ኛ ጴጥ 3፡18) ያለውም፣ ቅዱስ ጳውሎስም “የእግዚአብሔርን ደም” (የሐዋ 20፡28) ብሎ የጠራውም ይህንን የመለኮት ተዋሕዶ ለመግለጽ ነው። ስለዚህ፣ የምንቀበለው ቅዱስ ቁርባን (ሥጋውና ደሙ)፣ ከራሱ ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ የተለየ አይደለም። እርሱ ራሱ ነው በሥጋውና በደሙ አማካኝነት ራሱን ለእኛ የሚሰጠን። ሥጋውና ደሙ አማላጅ ሳይሆኑ፣ የዘላለም ሕይወትና የኃጢአት ሥርየት የምናገኝባቸው፣ በመለኮት ኃይል የከበሩ፣ አማናዊ የቤዛነት መሣሪያዎች ናቸው። ፈራጁም እርሱ ነው፤ በሥጋውና በደሙ አማካኝነት የዘላለም ሕይወትን የሚሰጠንም ያው እርሱ አንድ ክርስቶስ ነው።

ክብርና ምስጋና ለአብ፣ ለወልድ፣ ለመንፈስ ቅዱስ ይሁን፤ አሜን። ይህ ጥያቄ የኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ እምነታችን ልብ የሆነውን ምስጢረ ተዋሕዶን ይመለከታል። አዎን፣ ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም የሆነ የሰው ሥጋንና ነፍስን ከእናቱ ከቅድስት ድንግል ማርያም ነስቷል (ተዋሕዷል)። ይህ ከእርሷ የተገኘው ሥጋ ግን፣ በተፀነሰበት ቅጽበት፣ ከእግዚአብሔር አብ ጋር በባሕርይ አንድ ከሆነው ከእግዚአብሔር ወልድ (ቃል) ጋር ፍጹም በሆነ፣ በማይመረመርና በማይከፈል ተዋሕዶ አንድ ሆኗል። ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊ “ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ” (ዮሐ 1፡14) እንዳለ፣ ይህ ተዋሕዶ ማለት ረቂቁ መለኮት ግዙፉን ሥጋ፣ የማይታየው የሚታየውን፣ የማይዳሰሰው የሚዳሰሰውን፣ የማይሞተው የሚሞተውን ባሕርይ ተዋሕዶ ‘አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ’ መሆን ማለት ነው። በዚህ ተዋሕዶ ምክንያት፣ የሥጋ ባሕርያት (መራብ፣ መጠማት፣ መድከም፣ መሞት) የወልድ (የመለኮት) ገንዘብ ሆኑ፤ የመለኮትም ባሕርያት (ሁሉን ማወቅ፣ ሁሉን መቻል፣ በሁሉ ቦታ መገኘት፣ ሕይወትን መስጠት፣ ይቅር ማለት) በተዋሐደው ሥጋ የባሕርይ ገንዘብ ሆኑ። ስለዚህ፣ ያ ከድንግል ማርያም የተነሳው ሥጋና ደም፣ በተዋሕዶ ምክንያት ‘የአምላክ ሥጋ፣ የአምላክ ደም’ ሆኗል። ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ የቤተክርስቲያናችን ታላቅ ሊቅና ምሰሶ፣ ይህንን ሲያስተምር “ከማርያም የተወለደው ኢየሱስ እርሱ ራሱ እግዚአብሔር ወልድ ነው፤ ስለዚህ ማርያም ወላዲተ አምላክ (የአምላክ እናት) ትባላለች” ያለው ለዚህ ነው። በተዋሕዶ ምክንያት ሥጋው ከአምላክ ሥጋነት፣ ደሙም ከአምላክ ደምነት ተለይቶ አይታይም። ለዚህም ነው ቅዱስ ቁርባንን ስንቀበል፣ ተራ ሥጋና ደም ሳይሆን፣ መለኮት የተዋሐደውን፣ ሕይወትን የሚሰጠውን፣ ዓለምን ያዳነውን ‘የአምላክን ሥጋና የአምላክን ደም’ ነው የምንቀበለው የምንለው። ይህም ሥጋ መለኮት ስለተዋሐደው፣ እንደማንኛውም ፍጡር ሥጋ የሚፈርስ፣ የሚበሰብስ ሳይሆን፣ ሕያው የሆነና የዘላለም ሕይወትን የሚሰጥ ነው።

ይህ ጥያቄ የቅዱስ ቁርባንን ምንነትና ከመድኃኔዓለም ከኢየሱስ ክርስቶስ መስቀል ላይ ከቀረበው ቤዛዊ መሥዋዕት ጋር ያለውን የማይነጣጠል ግንኙነት ካለመረዳት የሚመነጭ ነው። ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ቤተክርስቲያናችን እንደምታስተምረው፣ መሥዋዕት የሚባለው አንድም ብቸኛም የሆነው፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በቀራንዮ ኮረብታ በመስቀል ላይ ራሱን የሰው ልጆች ሁሉ ቤዛ አድርጎ ያቀረበው መሥዋዕት ነው (ዕብ 9፡26-28፤ 10፡10-14)። ይህ መሥዋዕት አንድ ጊዜ ለዘላለም የቀረበ፣ ፍጹምና ዳግም የማይደገም ነው። ታዲያ ቅዱስ ቁርባን ምንድን ነው? ቅዱስ ቁርባን ያ በቀራንዮ የቀረበው የአንዱ መሥዋዕት፣ በቤተክርስቲያን ውስጥ፣ በመሠዊያው (በታቦቱ) ላይ፣ በመንፈስ ቅዱስ አሠራር አማናዊ ሆኖ (በእውነት ተገኝቶ) የሚፈጸምበትና ለምዕመናን ለኃጢአት ሥርየትና ለዘላለም ሕይወት የሚሰጥበት ቅዱስ ምስጢር ነው። ጌታችን ራሱ “እንካችሁ ብሉ ይህ ስለ እናንተ የሚሰጠው ሥጋዬ ነው” (ሉቃ 22፡19)፣ “ይህ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ይቅርታ የሚፈስ የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው” (ማቴ 26፡28) ብሎ ሲያስተምር፣ በቀራንዮ የሚሆነውን መሥዋዕት በቅዱስ ቁርባን አማካኝነት ለእኛ እንደሚያደርስልን እየነገረን ነበር። ስለዚህ፣ በቅዳሴ ጊዜ የሚቀርበው መሥዋዕት፣ ከቀራንዮው መሥዋዕት የተለየ አዲስ መሥዋዕት አይደለም። ያው አንዱ የክርስቶስ መሥዋዕት ነው በምስጢር ለዘመናት ሁሉ አማኞች እንዲሳተፉበት የሚቀርበው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ እንዳለው “ክርስቶስ አንድ ጊዜ ተሠዋ፤ ነገር ግን ይህ መሥዋዕት በየዕለቱ በኅብስትና በወይን አምሳል ይቀርብልናል፤ ይህም አንድና ያው መሥዋዕት ነው።” የምንቀበለው ቅዱስ ቁርባን፣ ያ የተሰቀለው፣ የሞተውና የተነሣው፣ በሰማይ በአባቱ ቀኝ የተቀመጠው፣ እርሱ ራሱ መድኃኔዓለም ኢየሱስ ክርስቶስ በአማናዊ ሥጋውና ደሙ መሆኑን በፍጹም እምነት እንመሰክራለን። ስለዚህ መሥዋዕቱ ራሱ ክርስቶስ ነው፤ ቅዱስ ቁርባን ደግሞ የዚያ መሥዋዕት አማናዊና ሕይወት ሰጪ መገለጫውና የምንሳተፍበት መንገድ ነው።

ይህ ጥያቄ የቅድስት ቤተክርስቲያናችንን ሥርዓት ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም እንድናስተውል ያደርገናል። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ሐዋርያት በጸሎተ ሐሙስ የቆረቡት ልዩ በሆነ ታሪካዊ ወቅትና ሁኔታ ውስጥ ነው። ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ፣ የአይሁድን የፋሲካ በግ ሥርዓት ከፈጸመ በኋላ (ይህም የእርሱ የመስቀል መሥዋዕት ጥላ ነበርና)፣ የአዲስ ኪዳንን እውነተኛውን ፋሲካ፣ ማለትም ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ለመጀመሪያ ጊዜ የመሠረተበትና ለሐዋርያት የሰጠበት ቅጽበት ነበር። ሊቃውንተ ቤተክርስቲያን እንደሚያስተምሩን፣ ጌታችን በግብረ አምላካዊነቱ (በአምላካዊ ሥራው)፣ አስቀድመው የበሉትን የፋሲካ በግ ምግብ በሆዳቸው ውስጥ አጥፍቶ፣ ከዚያም አዲስ የሆነውን፣ ሕይወትን የሚሰጠውን፣ አማናዊ ሥጋውንና ደሙን በንጹሕ ሆድ እንዲቀበሉ አድርጓቸዋል። ይህም የእርሱ የቁርባን ሥርዓት ከብሉይ ኪዳን ሥርዓት ፍጹም የተለየና የላቀ መሆኑን ያሳያል። እኛ ዛሬ ቅዱስ ቁርባንን ለመቀበል የምንጾመው፣ ሐዋርያት ምሽት ላይ ስለቆረቡ ከእነርሱ ጋር ለመፎካከር ሳይሆን፣ የምንቀበለውን የክርስቶስን ቅዱስ ሥጋና ክቡር ደም ክብርና ቅድስና በማሰብና በማክበር ነው። ቅዱስ ዮሴፍ ዘአርማትያስና ኒቆዲሞስ የጌታችንን ቅዱስ ሥጋ ከፍ ባለ ክብርና ጥንቃቄ፣ ሽቶ ቀብተው፣ በንጹሕ በፍታ ገንዘው፣ ማንም ሰው ገና ባልተቀበረበት “አዲስ መቃብር” እንዳኖሩት (ዮሐ 19፡38-42)፣ እኛም ይህንን የከበረ የጌታ ሥጋና ደም የምንቀበልበት ሰውነታችንን (አፋችንንና ሆዳችንን)፣ እንደ አዲስ መቃብር ንጹሕና ከሌላ ምግብ የጸዳ አድርገን ልናዘጋጀው ይገባል። ስለዚህ፣ ቅዱሳን አባቶቻችን፣ የዚህን ምስጢር ክብርና የምንቀበለውን አካል ቅድስና መሠረት በማድረግ፣ ምዕመናን ከቁርባን በፊት ለተወሰኑ ሰዓታት (እንደ ቤተክርስቲያን ቀኖና፣ አብዛኛውን ጊዜ ከእኩለ ሌሊት በኋላ ወይም እንደ አስፈላጊነቱ ለተወሰነ ሰዓታት ከምግብና ከመጠጥ) እንዲጾሙ ሥርዓት ሠርተውልናል። ይህም፦

1. ለቅዱስ ቁርባን ያለንን ክብርና አክብሮት ለመግለጽ፣

2. ሥጋዊ ፍላጎታችንን በመግታት ለመንፈሳዊ ነገር እንድንነቃቃና እንድናተኩር፣

3. ሰውነታችንን ለክርስቶስ ማደሪያነት በንጽሕና ለማዘጋጀት፣

4. የምንቀበለው ተራ ምግብ ሳይሆን፣ ሰማያዊና መንፈሳዊ መብልና መጠጥ መሆኑን ለማሰብ ነው። ስለዚህ ጾማችን የሥርዓትና የአክብሮት መግለጫ እንጂ፣ ከሐዋርያት ጋር በጊዜና በአበላል ለመወዳደር አይደለም።

ክብር ይግባውና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ “ጤነኞች ባለ መድኃኒት አያስፈልጋቸውም፤ ሕመምተኞች እንጂ። ኃጢአተኞችን ወደ ንስሐ እንጂ ጻድቃንን ልጠራ አልመጣሁምና” (ማቴ 9፡12-13) በማለት እንደተናገረው፣ ቅዱስ ቁርባን የነፍስና የሥጋ ደዌ ለሚያስቸግራቸው፣ በኃጢአት ለደከሙት ዋነኛ መድኃኒትና የሕይወት ምግብ ነው። ነገር ግን ብዙ ክርስቲያኖች ይህንን የሕይወት እንጀራ እንዳይቀበሉ የሚያደርጓቸው የተለያዩ ምክንያቶች (ይልቁንም ሰበቦች) አሉ፤ እነዚህም ከሰይጣን ወጥመድና ከራሳችን የሥጋ ፍላጎት የሚመነጩ ናቸው። ዋና ዋና ምክንያቶችና መፍትሔዎቻቸው: 1. ስለ ቅዱስ ቁርባን ምንነትና አስፈላጊነት በቂ ግንዛቤ ማጣት፦ ብዙዎች ቅዱስ ቁርባን ምን ያህል የከበረ፣ ለድኅነት እጅግ አስፈላጊና የዘላለም ሕይወት ምንጭ መሆኑን በቅጡ አያውቁም። * መፍትሔ: ስለ ምስጢረ ቁርባን የሚሰጠውን ትምህርተ ወንጌልና የቤተክርስቲያን ስብከት በትጋት መከታተል፣ መጻሕፍትን ማንበብ፣ ካህናትንና መምህራንን መጠየቅ፣ የቅዱስ ቁርባንን ኃይልና በረከት መማርና ማወቅ ያስፈልጋል። ዕውቀት ለዝግጅት ያነሳሳል። 2. “ብቁ አይደለሁም” / “ከኃጢአት አልተለየሁም” የሚል ስሜት፦ ይህ መልካም ቢመስልም፣ ዘወትር በኃጢአት ማሳበብና መራቅ የሰይጣን ወጥመድ ነው። ፍጹም ብቁ ሆኖ የሚቀርብ ማንም የለም፤ የምንቀርበው በራሳችን ጽድቅ ሳይሆን በክርስቶስ ደም ታምነንና በንስሐ ታጥበን ነው። * መፍትሔ: ቁርባን ለጻድቃን ብቻ ሳይሆን ለኃጢአተኞች የተሰጠ መድኃኒት መሆኑን ማመን። ቅዱስ ጳውሎስ “ሰው ራሱን ይፈትን፥ እንዲሁም ከእንጀራው ይብላ ከጽዋውም ይጠጣ” (1ኛ ቆሮ 11፡28) እንዳለ፣ መፍትሔው መራቅ ሳይሆን ራስን መርምሮ፣ በንስሐ ታጥቦ መቅረብ ነው። የንስሐ አባትን ማማከርና በእነርሱ መመሪያ መዘጋጀት። 3. ሳይገባኝ ብቀበል ፍርድ/መቅሰፍት ያገኘኛል የሚል ፍርሃት፦ አዎን፣ ሳይገባው የተቀበለ ፍርድ አለበት (1ኛ ቆሮ 11፡29)። ነገር ግን ይህ ፍርሃት ሊያርቀን ሳይሆን፣ በተገቢው ዝግጅት (በንስሐ፣ በጾም፣ በጸሎት፣ ከቂምና ከበቀል በመራቅ) እንድንቀርብ ሊያነሳሳን ይገባል። * መፍትሔ: ፍርሃትን ወደ ጥንቃቄና ዝግጅት መለወጥ። ከንስሐ አባት ጋር መመካከርና አስፈላጊውን ዝግጅት ማድረግ ፍርዱን ያርቅልናል። መፍራት ያለብን አለመቀበልን እንጂ፣ ተዘጋጅቶ መቅረብን አይደለም። 4. “ከቆረብኩ በኋላ መልሼ ኃጢአት እሠራለሁ” የሚል ስጋት፦ ሰው በባሕርይው ደካማ ነውና ሊሳሳት ይችላል። ነገር ግን ይህ ዳግም ላለመቁረብ ምክንያት ሊሆን አይገባም። ስንወድቅ መነሣት፣ ስንታመም መድኃኒት መውሰድ እንደሚገባን ሁሉ፣ በኃጢአት ስንወድቅም በንስሐ ታጥበን ይህንን መንፈሳዊ መድኃኒት ደጋግመን ልንወስድ ይገባናል። * መፍትሔ: ቁርባን ኃጢአት ላለመሥራት ብርታትና ኃይል እንደሚሰጠን ማመን። ከቆረብን በኋላ ኃጢአት ብንሠራም፣ ተስፋ ሳንቆርጥ እንደገና በንስሐ ታጥበን መቅረብ አለብን። ቅዱስ ቁርባን የውድቀት መጨረሻ ሳይሆን፣ የጽድቅ ጉዞ መጀመሪያና ቀጣይነት ያለው ኃይል ነው። 5. “ሳረጅ እቆርባለሁ” / “ጊዜው አልደረሰም” ማለት፦ ሞት መቼ እንደሚመጣ አናውቅም። የዘላለም ሕይወት የሚጀምረው ዛሬ ነው። ጌታችን “ሥጋዬን ያልበላ ደሜንም ያልጠጣ የዘላለም ሕይወት የለውም” (ዮሐ 6፡53 የተስተካከለ) ያለው ለሕፃናትም፣ ለወጣቶችም፣ ለአዋቂዎችም፣ ለአረጋውያንም ሁሉ ነው። * መፍትሔ: የጊዜ ባለቤት እግዚአብሔር መሆኑን ማወቅ። ነገ ምን እንደሚሆን ስለማናውቅ፣ ዛሬውኑ በንስሐ ታጥበን ከጌታ ጋር ለመታረቅና ለመዋሐድ መትጋት። የዘላለም ሕይወትን ለነገ ማሳደር ጥበብ አይደለም። በማጠቃለያ፣ እነዚህ ሁሉ ምክንያቶች ዋጋ የላቸውም። ጌታችን “ኑ ወደ እኔ ሸክማችሁ የከበደ ሁሉ፥ እኔም አሳርፋችኋለሁ” (ማቴ 11፡28) ብሎ ጠርቶናል። ከምክንያትና ከሰበብ ወጥተን፣ በንስሐ እየታጠብን፣ በመምህረ ንስሐችን እየተመራን፣ ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ዘወትር ልንቀበል ይገባናል። ይህ የዘላለም ሕይወት መንገድ ነውና።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ሥርዓት መሠረት፣ ቅዱስ ሥጋው (በኅብስት አምሳል) እና ክቡር ደሙ (በወይን አምሳል) በመሠዊያው ላይ ለየብቻ ተዘጋጅተው፣ ለየብቻ ለምዕመናን ይሰጣሉ። ይህ አሠራር ቀጥተኛ መሠረቱ ጌታችንና መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ በጸሎተ ሐሙስ ይህንን ቅዱስ ምስጢር ሲመሠርት ያደረገውና ያስተማረው ነው። 1. የጌታችን አሠራር: ወንጌል እንደሚመሰክረው፣ ጌታችን በመጀመሪያ “ኅብስቱን አንሥቶ ባረከ ቈርሶም” ለደቀ መዛሙርቱ ሰጠ፤ ከዚያም በኋላ ለብቻው “ጽዋውንም አንሥቶ አመስግኖ ሰጣቸው” (ማቴ 26፡26-27፤ ማር 14፡22-23፤ ሉቃ 22፡19-20)። ይህ ለየብቻ የማንሣት፣ የመባረክና የማቆረስ ተግባር፣ ሁለቱ ቅዱሳት አካላት (ሥጋውና ደሙ) በሥርዓተ ቁርባን ለየብቻ መቅረብ እንዳለባቸው ያመለክታል። 2. የጌታችን ትምህርት: በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 ላይ፣ ጌታችን ስለ ቅዱስ ቁርባን በሰፊው ሲያስተምር፣ ሥጋውንና ደሙን ለየብቻ ጠቅሷል። “ሥጋዬ እውነተኛ መብል ደሜም እውነተኛ መጠጥ ነውና” (ዮሐ 6፡55) ብሏል። ይህም ሥጋው ለመብልነት፣ ደሙም ለመጠጥነት ለየቅል እንደሚሰጡ ያሳያል። “ሥጋዬን የሚበላ ደሜንም የሚጠጣ…” (ዮሐ 6፡54, 56) በማለትም ደጋግሞ ሁለቱን ለይቶ መናገሩ፣ በቁርባን ሥርዓትም ለየብቻ መሰጠት እንዳለባቸው ያረጋግጣል። 3. የምስጢሩ ምሳሌነት: ምንም እንኳን የምንቀበለው የአንዱን ክርስቶስን ሥጋና ደም ቢሆንም፣ ለየብቻ መሰጠቱ ጌታችን በመስቀል ላይ ሥጋው እንደተቆረሰና ደሙ እንደፈሰሰ፣ ማለትም በሞቱ ሥጋው ከነፍሱ እንደተለየች (ነገር ግን መለኮት እንዳልተለየው) ለማዘከርም ጭምር ነው። ሥጋው መለኮት የተዋሐደውን የሕይወት እንጀራ መሆኑን፣ ደሙም መለኮት የተዋሐደውን የኃጢአት ሥርየትና የአዲስ ኪዳን መጠጥ መሆኑን ለየብቻ ያጎላል። ስለዚህ፣ ቤተክርስቲያናችን የጌታን አሠራርና ትምህርት በመከተል፣ ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ለየብቻ ታዘጋጃለች፤ ለምዕመናንም በመጀመሪያ ቅዱስ ሥጋውን (በእጅ ወይም በእርፈ መስቀል)፣ ቀጥሎም ክቡር ደሙን (በእርፈ መስቀል) ታቀብላለች። ይህም ጥንታዊና ሐዋርያዊ ሥርዓት ነው።

ክብር ይግባውና ጌታችን እንዳስተማረን፣ ቅዱስ ቁርባን በኃጢአት የደከመውና የተጎሳቆለው ሰውነታችን የእግዚአብሔር ጸጋ ማደሪያ፣ የክርስቶስ አካል ክፍል የሚሆንበት፣ ከሁሉ የላቀና የከበረ ሰማያዊ ምስጢር ነው። ይህንን ታላቅ ስጦታ ለመቀበል ስንቀርብ፣ በተለየ አክብሮት፣ ፍርሃት፣ መንቀጥቀጥና ፍጹም ዝግጅት ልናደርግ ይገባል። ከመቀበላችን በፊት እና በምንቀበልበት ጊዜ የሚጠበቅብን: 1. መንፈሳዊ ዝግጅት: * ንስሐና ንጽሕና: ከሁሉም በፊት፣ ሰውነታችን የክርስቶስ ማደሪያ ለመሆን በንስሐ መታጠብ አለበት። ኃጢአታችንን ሁሉ (በትልቅም በትንሹም) ለንስሐ አባታችን በግልጽ በመናዘዝ የይቅርታ ቃለ ምዕዳን መቀበል ያስፈልጋል። ከቂም፣ ከበቀልና ከጥላቻ ልባችንን ማጽዳት። * ጾምና ጸሎት: ቤተክርስቲያን ባዘዘችው መሠረት መጾም። ከመቁረባችን በፊት ያሉትን ሰዓታት በጸሎት፣ መዝሙረ ዳዊትን በመድገም፣ ስለ ምስጢሩ ክብር በማሰብ ማሳለፍ። ቅዱሳን አባቶች ያዘጋጁልንን የቅድመ ቁርባን ጸሎቶች መጸለይ (ጸሎተ ቁርባን)፤ እነዚህ ጸሎቶች ልባችንን ከምድራዊ ሀሳብ ከፍ አድርገው ለሰማያዊው ምስጢር ያዘጋጁናል። * ትህትና: እንደ መቶ አለቃው “አቤቱ፥ በቤቴ ጣራ በታች ልትገባ አይገባኝም” (ማቴ 8፡8) እንዳለው፣ በኃጢአት በረከሰ ሰውነታችን የሰማይና የምድር ፈጣሪ ሊያድርብን እንደማይገባን በመረዳት፣ በፍጹም ትህትናና ራስን ዝቅ በማድረግ መቅረብ። “አቤቱ፣ እኔ ኃጢአተኛው ባርያህ ይህን ቅዱስ ምስጢር ለመቀበል ምንም በጎ ሥራ የለኝም፤ ነገር ግን አንተ እንደ ቸርነትህና ምሕረትህ አንጻኝ፣ ቀድሰኝ” እያልን መጸለይ። 2. በቁርባን ሰዓት: * ሥርዓትን መጠበቅ: ቤተክርስቲያን የሠራችውን የአቆራረብ ቅደም ተከተል በአክብሮት መጠበቅ። ሊቃነ ጳጳሳት፣ ጳጳሳት፣ ካህናት፣ ዲያቆናት፣ ከዚያም ምዕመናን (ሕፃናት፣ ወንዶች፣ ሴቶች እንደየደረጃቸው)። * አቀባበል: ወደ መቀበያው ስንቀርብ በፍርሃትና በአክብሮት መሆን አለበት። ካህኑ ቅዱስ ሥጋውን ሲያቀብለን በትህትና አፋችንን ከፍተን መቀበል። ዲያቆኑ (ወይም ንፍቅ ካህኑ) ክቡር ደሙን በእርፈ መስቀል ሲያቀብለን እንዲሁ በአክብሮት መቀበል። (ማሳሰቢያ፡ ንፍቅ ካህን ሥጋውን አያቀብልም፤ ንፍቅ ዲያቆን ደሙን አያቀብልም።) * አእምሮን መሰብሰብ: በአእምሯችን የምንቀበለው እሳት የሆነውን የክርስቶስን ሥጋና ደም መሆኑን፣ ኃጢአትን የሚያቃጥል፣ ሕይወትን የሚሰጥ መሆኑን እያሰብን መሆን አለበት። ሀሳባችንን መሰብሰብ፣ ወደ ግራና ቀኝ አለማየት። 3. ከተቀበልን በኋላ ወዲያው: * ማየ መቁረር (የቅዳሴ ጸበል): ወዲያውኑ የሚሰጠውን የተቀደሰ ውኃ (ጸበል) መጠጣት። ይህም በአፍ ውስጥ የቀረ ቅዱስ ፍርፋሪ ካለ ለማጽዳትና ለበረከት ነው። * የድኅረ ቁርባን ጸሎት: ከቁርባን በኋላ የሚጸለየውን የምስጋና ጸሎት መጸለይ። ለተሰጠን ታላቅ ስጦታ እግዚአብሔርን ማመስገን። ቅዱስ ቁርባን መቀበል ማለት ከራሱ ከክርስቶስ ጋር መዋሐድ ማለት ነውና፣ ይህንን ክብርና ጸጋ በአግባቡ ለመቀበል እነዚህን ዝግጅቶችና ጥንቃቄዎች ማድረግ እጅግ አስፈላጊ ነው።

ክብር ለሥላሴ! ቅዱስ ቁርባንን መቀበል ማለት፣ በምስጢረ ተዋሕዶ ከራሱ ከጌታችን ከኢየሱስ ክርስቶስ ጋር አንድ መሆን፣ ሰውነታችን የክርስቶስ ቤተ መቅደስ መሆን ማለት ነው። ቅዱስ ጳውሎስ “እንግዲህ የክርስቶስን ብልቶች ወስጄ የጋለሞታ ብልቶች ላድርጋቸውን? አይገባም” (1ኛ ቆሮ 6፡15) እንዳለው፣ በክርስቶስ ሥጋና ደም የከበረውን ሰውነታችንን ከኃጢአትና ከርኩሰት ሁሉ ልንጠብቀው ይገባል። በተለይ ቅዱስ ቁርባንን በተቀበልንበት ዕለትና በቀጣዮቹ ቀናት ልዩ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። ይህንን ጥንቃቄ ለመረዳት፣ ቤተክርስቲያንን እንደ ሙሽራ፣ ክርስቶስን ደግሞ እንደ ሙሽራ እናስብ (ኤፌ 5፡21-33)። ቅዱስ ቁርባን ደግሞ የዚህ ሰማያዊ ጋብቻ መፈጸሚያ ነው። ንጽሕት ሙሽራ ለሙሽራዋ እንደምትጠነቀቅና ራሷን እንደምትጠብቅ፣ እኛም የክርስቶስ ሙሽሮች እንደመሆናችን መጠን፣ ራሳችንን ከቆረብን በኋላ በንጽሕና ልንጠብቅ ይገባል። ጌታችንም በወንጌል የሰርግ ልብስ ሳይለብሱ (መንፈሳዊ ዝግጅት ሳያደርጉ) ወደ ሰርግ ቤት (ቤተክርስቲያን/ቁርባን) መግባት እንደሚያስቀጣ አስተምሯል (ማቴ 22፡11-13)። ከተቀበልን በኋላም ያንን የጸጋ ልብስ በኃጢአት እንዳናሳድፍ መጠንቀቅ አለብን። ሊደረጉ የሚገባቸው ዋና ዋና ጥንቃቄዎች: 1. ከኃጢአት መራቅ: ከሁሉም በላይ፣ ከኃጢአት ሥራ፣ ከኃጢአት ንግግርና ከኃጢአት ሀሳብ መራቅ ያስፈልጋል። በተለይ ቁርባን በተቀበልንበት ዕለት ለጠብ፣ ለክርክር፣ ለሀሜት፣ ለዝሙትና ለሌሎችም ኃጢአቶች ራሳችንን አሳልፈን ልንሰጥ አይገባም።

2. መጠንቀቅ: * አለመትፋት: በተለይ በተቆረበበት ዕለት፣ የተቀበልነው ቅዱስ ነገር በምራቅ አማካኝነት ወደ መሬት ወጥቶ እንዳይረገጥ ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግ፣ በተቻለ መጠን አለመትፋት። አስፈላጊ ሆኖ ከተገኘ ንጹሕ በሆነ ቦታ ወይም በመሐረብ አድርጎ በኋላ ማቃጠል/መቅበር። * አለመታጠብ: በዚያው ዕለት ገላን ሙሉ በሙሉ መታጠብ አይፈቀድም። ይህም የተቀበልነውን የክርስቶስን አካል በማክበር ነው። * ጥፍር አለመቁረጥ፣ ጸጉር አለመላጨት/አለመቆረጥ: እነዚህም በተመሳሳይ የአክብሮትና የጥንቃቄ መግለጫዎች ናቸው። * ከባድ ሥራ አለመሥራት፣ ሩቅ መንገድ አለመሄድ፣ አለመስገድ: ይህም ምስጢሩ በሥጋ ወደሙ ድካም የለበትምና፤ አንድም ድኅነት በሥጋ ወደሙ ሳይሆን በትሩፋት ነው እንዳያሰኝ ነው። አንድም ሰውነታችን የከበረ የክርስቶስ ማደሪያ በመሆኑ እረፍት ያስፈልገዋልና። * ከሩካቤ ሥጋ መከልከል (ለባለትዳሮች): በተቆረቡበት ዕለት ባለትዳሮች ከሩካቤ ሥጋ መከልከል አለባቸው። * አብዝቶ አለመብላትና አለመጠጣት: ከመንፈሳዊ ነገር ይልቅ ለሥጋዊ ፍላጎት እንዳንያጋድል። * ወደ ፍርድ ቤት አለመሄድ፣ አለመሟገት: በነዚህ ቦታዎች ክርክርና ጠብ ስለማይጠፋ፣ ከእነዚህ ነገሮች በራቅንበት ዕለት መራቅ ተገቢ ነው።

3. መንፈሳዊ ሕይወትን መጋቢት: የቀረውን ጊዜ በጸሎት፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን በማንበብ፣ መንፈሳዊ ዝማሬዎችን በመስማት፣ ስለ እግዚአብሔር ሥራ በማሰላሰል ማሳለፍ። አንዳንድ አባቶች እንደሚመክሩት፣ ከተቻለ ከብዙ ሰው ጋር አለመገናኘትና በጸጥታ መዋል መልካም ነው።

4. ያጋጠሙ እክሎችን ለንስሐ አባት መናገር: ከጥንቃቄ ጉድለት የተነሳ እንቅፋት ቢመታንና ደም ቢፈስ፣ ብናስመልስ፣ ትንኝ ወይም ዝንብ ሳናውቅ አፋችን ውስጥ ቢገባ፣ ወይም ሌላ አደጋ ቢያጋጥመን፣ ይህንን ሁሉ ለንስሐ አባታችን መናዘዝና እርሱ የሚሰጠንን ቀኖና (ንስሐ) መቀበልና መፈጸም አለብን። ይህንን ሳንፈጽም ዳግም መቁረብ አይገባም። እነዚህ ጥንቃቄዎች የተቀበልነውን ታላቅ ጸጋ ለመጠበቅና በሕይወታችን ፍሬ እንዲያፈራ ለማድረግ የሚረዱን ቅዱሳን አባቶች ያስተማሩን መንገዶች ናቸው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ሥርዓት መሠረት፣ ካህናት ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን በመሠዊያው ላይ ሲያዘጋጁም ሆነ በቅዳሴ ጊዜ፣ እንዲሁም ለምዕመናን ለማቆረብ ሲያወጡ በልዩ መሸፈኛዎች (በበፍታ ወይም በሌላ ንጹሕ ልብስ) ይሸፍኑታል። ይህ ሥርዓት በርካታ ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉሞችና ታሪካዊ መሠረቶች አሉት፦ 1. የክብርና የአክብሮት መግለጫ: የምንቀርበውና የምንቀበለው የሰማይና የምድር ፈጣሪ፣ የንጉሦች ንጉሥና የጌቶች ጌታ የሆነው የኢየሱስ ክርስቶስ አማናዊ ሥጋና ደም ነው። ስለዚህ ልክ በብሉይ ኪዳን የቃል ኪዳኑ ታቦት በክብር እንዲሸፈን እንደታዘዘው (ዘጸ 26፡31-33)፣ የአዲስ ኪዳኑ አማናዊ ታቦት የሆነው የክርስቶስ ሥጋና ደምም በታላቅ ክብርና አክብሮት ሊሸፈን ይገባዋል። ይህ መሸፈን ለምስጢሩ ያለንን ፍርሃትና አክብሮት ያሳያል። 2. የጌታችንን መገነዝ ምሳሌ: ጌታችን ከሞተ በኋላ፣ ቅዱስ ዮሴፍ ዘአርማትያስና ኒቆዲሞስ ሥጋውን በንጹሕ በፍታ እንደገነዙት (ዮሐ 19፡40)፣ ካህናቱም ያንን ለማዘከር ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ይሸፍናሉ። ይህም የምንቀበለው ያ በመስቀል ላይ የሞተውንና የተገነዘውን የክርስቶስን ሥጋና ደም መሆኑን ያስታውሰናል። 3. የምስጢሩን ረቂቅነት መግለጫ: የቅዱስ ቁርባን ምስጢር በሰው አእምሮ የማይመረመር፣ በእምነት ብቻ የሚታወቅ ረቂቅ ሰማያዊ ምስጢር ነው። መሸፈኑ፣ ይህ ምስጢር ከዓይናችን እይታ የተሰወረና በሥጋዊ ዓይን ብቻ የሚታይ ሳይሆን፣ በእምነት ዓይን የሚታወቅ መለኮታዊ እውነት መሆኑን ያመለክታል። 4. በቤተክርስቲያን ትውፊት ያለው መሠረት: በቤተክርስቲያናችን ትውፊት እንደሚነገረው፣ ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊ የጌታችንን ስዕል ለመጀመሪያ ጊዜ ሲስል፣ ራቁቱን እንደተሰቀለ አድርጎ ነበር። ስዕሉም አፍ አውጥቶ “በመጀመሪያ አይሁድ በኢየሩሳሌም ራቁቴን ሰቀሉኝ፣ አሁን ደግሞ አንተ ድጋሚ በሮም ራቁቴን ትሰቅለኝን?” ብሎ እንደተናገረውና “ከለሜዳ አልብሰህ ሳለኝ” ባለው መሠረት አልብሶ እንደሳለው ይነገራል። ይህንን በማሰብም ካህናት ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን በንጹሕ መሸፈኛ ይሸፍኑታል። 5. በፍጥረት የታየው አክብሮት ምሳሌ: ጌታችን በመስቀል ላይ በተሰቀለ ጊዜ፣ የፈጣሪያቸውን ዕርቃን ላለማየት ፀሐይ እንደጨለመች፣ ጨረቃም ደም እንደለበሰች (ማቴ 27፡45፤ ሉቃ 23፡44-45)፣ ካህናቱም ያንን አብነት በማድረግ የጌታን ሥጋና ደም ይሸፍናሉ። ስለዚህ፣ ይህ የመሸፈን ሥርዓት እንዲሁ የተደረገ ሳይሆን፣ ጥልቅ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ፣ ታሪካዊና መንፈሳዊ ትርጉም ያለው፣ ለቅዱስ ቁርባን የሚገባውን ክብርና አክብሮት የምንገልጽበት መንገድ ነው።

ወንድሞቼና እህቶቼ፣ የቅዱስ ቁርባን ምስጢር የሕይወትና የድኅነት ምንጭ እንደመሆኑ መጠን፣ በአግባቡና በተገቢው ዝግጅት ካልቀረብነው ደግሞ የፍርድና የቅጣት ምክንያት ሊሆን እንደሚችል ቅዱሳት መጻሕፍትና የቤተክርስቲያን ትውፊት በግልጽ ያስተምሩናል። ቅዱስ ጳውሎስ ለቆሮንቶስ ክርስቲያኖች ሲጽፍ ይህንን አስጠንቅቋል፦ “ስለዚህ ሳይገባው ይህን እንጀራ የበላ ወይም የጌታን ጽዋ የጠጣ ሁሉ የጌታ ሥጋና ደም ዕዳ አለበት። ሰው ግን ራሱን ይፈትን፥ እንዲሁም ከእንጀራው ይብላ ከጽዋውም ይጠጣ፤ ሳይገባው የሚበላና የሚጠጣ የጌታን ሥጋ ስለማይለይ ለራሱ ፍርድ ይበላልና ይጠጣልና። ስለዚህ በእናንተ ዘንድ የደከሙና የታመሙ ብዙዎች አሉ ብዙዎችም አንቀላፍተዋል (ሞተዋል)።” (1ኛ ቆሮ 11፡27-30) ከዚህ የሐዋርያው ቃል የምንረዳው፦ 1. ዕዳ አለበት (ተጠያቂ ነው): ሳይገባው፣ ማለትም አስፈላጊውን መንፈሳዊ ዝግጅት (ንስሐ፣ ንጽሕና፣ ጾም፣ ጸሎት፣ ከቂም በቀል መራቅ) ሳያደርግ፣ በድፍረት ወይም በቸልተኝነት የሚቀርብ ሰው፣ የጌታን ቅዱስ ሥጋ በማቃለሉና ክቡር ደሙን በማርከሱ በፊቱ ታላቅ ዕዳና ተጠያቂነት አለበት። ይህ ማለት የጌታን መከራና ሞት ያቃለለ፣ ደሙንም የረገጠ ይሆናል (ዕብ 10፡29)። 2. ለራሱ ፍርድ ይበላል ይጠጣልም: እንዲህ ያለው ሰው ለኃጢአት ሥርየትና ለዘላለም ሕይወት መቀበል ሲገባው፣ በምትኩ መለኮታዊ ፍርድን በራሱ ላይ ያመጣል። ምክንያቱም የሚቀበለው ተራ ምግብ ሳይሆን፣ እሳት የሆነውን፣ ኃጢአትን የሚያቃጥለውን የጌታን ሥጋና ደም መሆኑን ባለመለየቱና ባለማክበሩ ነው። 3. ሥጋዊ ቅጣትም ሊያስከትል ይችላል: ቅዱስ ጳውሎስ እንደመሰከረው፣ በቆሮንቶስ ቤተክርስቲያን በነበረው የቁርባን ሥርዓት መዛባትና ያለመገባባት መቅረብ ምክንያት፣ ብዙዎች በደዌ ዳኛ ተይዘው ታመው ነበር፣ አንዳንዶችም እስከ ሞት ደርሰው ነበር። ይህም እግዚአብሔር የምስጢሩን ክብር ለማሳየትና ሌሎችን ለማስጠንቀቅ የሚያመጣው ጊዜያዊ ቅጣት ሊሆን ይችላል። 4. የዘላለም ፍርድ: ከሁሉም የሚያሰጋው ደግሞ፣ በዚህ ድፍረትና ቸልተኝነት የቀጠለ ሰው፣ ንስሐ ካልገባና ካልተመለሰ፣ የዘላለም ፍርድና ከክርስቶስ መንግሥት የመለየት አደጋ ሊጠብቀው ይችላል። በቅዳሴ ጊዜ ዲያቆኑ “ተዓቀቡ” (ተጠንቀቁ)፣ ካህኑም “ለለአንተሙ ተጠየቁ” (ለእናንተ ተጠያቂዎች ናችሁ) እያሉ የሚያውጁት፣ የምንቀበለውን ምስጢር ክብደትና ያለ ዝግጅት መቅረብ የሚያስከትለውን አደጋ እንድናውቅ ነው። ስለዚህ፣ ቅዱስ ቁርባንን በፍጹም ፍርሃትና ክብር ልንቀርበው ይገባል። ፍርሃቱ ሊያርቀን ሳይሆን፣ ራሳችንን እንድንፈትንና በተገቢው ዝግጅት፣ በንስሐ ታጥበን፣ በንጹሕ ልቡና ቀርበን የዘላለም ሕይወትን እንድናገኝ ሊያነሳሳን ይገባል። ሳይገባን ቀርበን ፍርድን ከምናተርፍ፣ ተዘጋጅተን ቀርበን ሕይወትን እንድናገኝ እግዚአብሔር ይርዳን።

'ጥንተ አብሶ' የሚለው ቃል በግዕዝ ሲሆን፣ ቀጥተኛ ትርጉሙም 'የኃጢአት መጀመሪያ' ወይም 'የመጀመሪያው በደል' ማለት ነው። ይህ ቃል የሚያመለክተው የሰው ልጅ ሁሉ አባት በሆነው በአዳም እና እናት በሆነችው በሔዋን በገነት ውስጥ በእግዚአብሔር ላይ የተፈጸመውን የመጀመሪያውን አለመታዘዝ ነው። እግዚአብሔር ለአዳም “ከመልካምና ከክፉ እውቀት ዛፍ እንዳትበላ፤ ከእርሱ በበላህ ቀን ሞትን ትሞታለህና” (ዘፍጥረት 2:17) የሚል ግልጽ ትእዛዝ ሰጥቶት ነበር። ነገር ግን አዳም እና ሔዋን በሰይጣን ተጽዕኖ ተታለው የከለከለውን ፍሬ በመብላት ይህንን ትእዛዝ ተላለፉ (ዘፍጥረት 3:1-6)። ይህ ድርጊት፣ ይህ የመጀመሪያው አለመታዘዝ፣ ጥንተ አብሶ ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ጥንተ አብሶ የአዳም እና የሔዋን የግል ኃጢአት ነው። ይህ የግል ኃጢአታቸው ግን በእነርሱ ብቻ ሳይወሰን፣ በሰው ዘር ሁሉ ላይ የዘለቄታ መዘዞችን አስከትሏል። ቤተ ክርስቲያናችን ስታስተምር፣ እኛ የምንወርሰው የአዳምን የግል በደል ወይም ኩነኔ አይደለም፤ ያ የእርሱና የእርሷ የግል ኃላፊነት ነው። ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ እንደሚያስተምረው፣ እያንዳንዱ ሰው ለራሱ ኃጢአት ተጠያቂ እንጂ ለሌላ ሰው በደል አይደለም። እግዚአብሔርም ማንንም ለሌላው ኃጢአት ተጠያቂ አያደርግም። ነቢዩ ሕዝቅኤልም “ነፍስ የሠራች እርሷ ትሞታለች” (ሕዝቅኤል 18:4) በማለት የግል ተጠያቂነትን ያረጋግጣል። ይልቁንም በኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ እምነት፣ ከአዳም የምንወርሰው የዚያን የመጀመሪያ በደል ውጤቶችና መዘዞች ነው። እነዚህ መዘዞች በሰብአዊ ተፈጥሮአችን ላይ የመጡ ለውጦች ሲሆኑ፣ ለኃጢአት እንድንጋለጥ ያደርጉናል፣ ለሞትም ተገዥ ያደርጉናል። ይህ ሁኔታ ነው በብዙዎች ዘንድ 'የወደቀ ተፈጥሮ' ወይም 'በኃጢአት የተጎዳ ሰብአዊ ባሕርይ' ተብሎ የሚገለጸው። ይህ ማለት ከተወለድንበት ጊዜ ጀምሮ በኃጢአት ዝንባሌ፣ በሞትና በመበላሸት ተጽዕኖ ሥር እንሆናለን ማለት ነው። መዝሙረኛው “እነሆ በኃጢአት ተፀነስሁ በማቴም በአበሳ ወለደችኝ” (መዝሙር 51:5 - በግዕዙ አገባብ) ሲል፣ የተፀነሰበትንና የተወለደበትን የሰው ልጅ ሁኔታ፣ ማለትም በኃጢአት በተበከለ ዓለም ውስጥ፣ በሞትና በኃጢአት ዝንባሌ ተጽዕኖ ሥር ያለውን ሁኔታ እንደሚያመለክት በሰፊው ይተረጎማል። ይህ ማለት የግል ኃጢአተኝነትን መውረስ ሳይሆን፣ ለኃጢአት የተጋለጠና የሞት ባሕርይ ያለበትን ተፈጥሮ መውረስ ነው። በማጠቃለያም፣ ጥንተ አብሶ የአዳም የመጀመሪያው አለመታዘዝ ነው። እኛ ከአዳም የምንወርሰው ደግሞ የዚያን በደል ውጤት የሆኑትን መዘዞች፣ ማለትም የወደቀ ተፈጥሮን፣ ሞትንና የመበላሸትን ተጽዕኖ ነው። ይህ በግል ኃጢአተኝነት መውረስ ሳይሆን፣ ለኃጢአት የተጋለጠና ለሞት ተገዥ የሆነ ሰብአዊ ባሕርይ መውረስ ነው። ከዚህም ሁሉ ድኅነት የተገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ነው።

የመጀመሪያው ሰው አዳም የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ባለመታዘዝ ከፈጣሪው ጋር የነበረውን ህብረት ባቋረጠ ጊዜ፣ የፈጸመው ኃጢአት በእርሱ ላይ ብቻ ሳይወሰን፣ በትውልዱ ሁሉ ላይ የዘለቄታ መዘዞችን አስከትሏል። እነዚህ መዘዞች በአዳም ዘር ሁሉ ላይ የሚተላለፉ ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት የጥንተ አብሶ (የመጀመሪያው በደል) ውጤቶች ናቸው። ቤተ ክርስቲያናችን የምታተኩረው በዚህ በተወረሰው የወደቀ ተፈጥሮና በመጣው የሞት አገዛዝ ላይ እንጂ፣ የአዳም የግል ኩነኔና በደል በቀጥታ በዘር ይወረሳል በሚለው ጽንሰ ሃሳብ ላይ አይደለም። እያንዳንዱ ሰው የራሱን ኃጢአት ተጠያቂ ነው። ታዲያ የአዳም ኃጢአት በሰው ዘር ላይ ያስከተላቸው ዋና ዋና መዘዞች ምንድናቸው? 1. የሰው ተፈጥሮ መጎዳት/መበላሸት : ይህ የአዳም ኃጢአት ዋነኛው ውጤት ነው። አዳም ፍጹም በሆነ አርአያና ምሳሌ ተፈጥሮ ነበር። ኃጢአት ግን ተፈጥሮውን አበላሸው፣ አቆሸሸው። የሰው አእምሮ ለእውነት በተለይም ለመለኮታዊ እውነት ደነዘዘ፣ ለመረዳትም ከበደው። የሰው ፈቃድ ወደ በጎ ከመምራት ይልቅ ወደ ኃጢአት የማዘንበል ዝንባሌ አደረበት። ስሜቶችና ምኞቶች በሥርዓት ከመመራት ይልቅ ለሥጋ ፈቃድ ተገዙ። ታላቁ ሊቅ ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ ይህንን የመበላሸት እውነታ ሲገልጽ፣ የሰው ልጅ ከእግዚአብሔር በመራቁ ምክንያት “ወደ ተፈጥሮአዊ አለመኖር የመመለስ ጀመሩ” በማለት ያስተምራል። የሰው ባሕርይ “የበሽታውን ኃጢአት ያዘው” ይላል ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ። ቅዱስ ጳውሎስም በውስጣችን ያለውን የኃጢአት ሕግ ትግል ይገልጻል፡- “በብልቶቼም ሌላ ሕግ አያለሁ፥ እርሱም በሕሊናዬ ካለው ሕግ ጋር ይዋጋል ለኃጢአትም ሕግ ለሆነ በብልቶቼ ወዳለው ይማርከኛል” (ሮሜ 7:23) በማለት በኃጢአት የተጎዳው ሰብአዊ ባሕርይ ያለውን ትግል ይገልጻል።

2. ሞት : ኃጢአት የሞትን ደመወዝ አስከተለ (ሮሜ 6:23)። በመጀመሪያው ትእዛዝ “ከመልካምና ከክፉ እውቀት ዛፍ እንዳትበላ፤ ከእርሱ በበላህ ቀን ሞትን ትሞታለህና” (ዘፍጥረት 2:17) ተብሎ ነበር። አዳም ሲበላ መንፈሳዊ ሞት (ከእግዚአብሔር መለየት) ወዲያውኑ የደረሰበት ሲሆን፣ ሥጋዊ ሞትም ወደ ሕይወቱ ገባ፤ ይህም ወደ ትውልዱ ሁሉ ተላለፈ። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “ኃጢአት በአንድ ሰው ወደ ዓለም ገባ በኃጢአትም ሞት፥ እንደዚሁም ሁሉ ኃጢአትን ስለ ሠሩ ሞት ወደ ሰው ሁሉ ደረሰ” (ሮሜ 5:12) ሲል፣ ሞት በአዳም በኩል እንደገባና በሰው ሁሉ ላይ እንደነገሠ ያስረዳል። ይህ ማለት የሞት ባሕርይ በሰው ተፈጥሮ ውስጥ ገባ ማለት ነው። ቅዱስ አትናቴዎስ ዘእስክንድርያ እንደሚያስተምረው፣ “የሞትና የጥፋት ርኵሰት በሰው ላይ ሰለጠነ”። ሞት የሰውን ልጅ ጠፋፊና በጊዜ የተገደበ አደረገው። “ሰዎች የሚጠፉ ፍጡራን ሆኑ” ይላል።

3. ከእግዚአብሔር መለየት : አዳም የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ሲተላለፍ፣ ከእግዚአብሔር ህብረት ወዲያውኑ ተለየ፣ ከገነትም ተባረረ (ዘፍጥረት 3:23-24)። ይህ ከእግዚአብሔር የመለየት ሁኔታ በአዳም ዘር ሁሉ ላይ አለፈ። የሰው ልጅ በተፈጥሮው ወደ እግዚአብሔር መድረስ ተሳነው፤ በመካከላቸው የጥል ግድግዳ ተፈጠረ። ነቢዩ ኢሳይያስ “ነገር ግን በደላችሁ በእናንተና በአምላካችሁ መካከል ለየ፥ ኃጢአታችሁም ፊቱን ከእናንተ ሰውሮአልና አይሰማም” (ኢሳ 59:2) በማለት ይህንን የመለያየት ውጤት ይገልጻል።

4. የኃጢአት ዝንባሌ : በተበላሸውና በሞት ባሕርይ በተጎዳው ሰብአዊ ተፈጥሮ ምክንያት፣ በውስጣችን ወደ ኃጢአት የመውደቅ ዝንባሌ፣ ምኞት ወይም ፈተና ይኖራል። ይህ ዝንባሌ ራሱ የአዳም የግል ኃጢአት ወይም የኩነኔ ውጤት ሳይሆን፣ የወደቀው ተፈጥሮአችን አካል ነው። ይህ ዝንባሌ ወደ ተግባር እስካልተቀየረ ድረስ የግል ኃጢአት አይሆንም። ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን ሲገልጽ፡- “ኃጢአት ግን ምክንያት አግኝቶ በትእዛዝ አማካኝነት በውስጤ ክፉ ምኞትን ሁሉ አስከተለ፤ ያለ ትእዛዝ ኃጢአት ሙት ነውና” (ሮሜ 7:8) ብሏል። ይህ የሚያሳየው የኃጢአት ዝንባሌ በወደቀው ተፈጥሮአችን ውስጥ እንደሚሠራ ነው። በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ አስተምህሮ፣ እኛ ከአዳም የምንወርሰው እነዚህን የኃጢአት ውጤቶችና መዘዞች፣ ማለትም የተጎዳውን የሰው ተፈጥሮ፣ የሞትን አገዛዝ፣ የመበላሸት ተጽዕኖንና የኃጢአት ዝንባሌን ነው። እያንዳንዳችን በራሳችን የምንሠራው ኃጢአት ግን የራሳችን የግል በደል ሲሆን፣ የራሱንም ኩነኔ ያስከትላል። “ነፍስ የሠራች እርሷ ትሞታለች” (ሕዝቅኤል 18:4)። የአዳም ኃጢአት ያስከተለው ይህ የወደቀ ተፈጥሮና የሞት አገዛዝ ነው የሰው ልጅ በገዛ ራሱ ድኅነትን እንዳያገኝ ያደረገው። ለዚህም ነው መለኮታዊ የሆነ የድኅነት ሥራ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ አማካኝነት የተከናወነው። እርሱ ንጹሕ የሆነ የሰውን ባሕርይ ተዋሕዶ፣ ኃጢአትን ሳይሠራ በሰውነቱ ሞትን ቀምሶ፣ በትንሣኤው ሞትን ድል ነስቶ፣ የተበላሸውን ተፈጥሮ ታድሶ፣ ከእግዚአብሔር ጋር አስታርቆናል (ሮሜ 5:17-19፣ 1ቆሮ 15:21-22)። ቅዱስ አትናቴዎስ “የሰው ዘር ሁሉ የጠፋ ነበር፣ ሁሉንም የሚያድነው ቃል፣ የእግዚአብሔር ልጅ ባይመጣ ኖሮ” በማለት የክርስቶስን መምጣት አስፈላጊነት ያሳያል። በማጠቃለያም፣ የአዳም ኃጢአት (ጥንተ አብሶ) በሰው ዘር ላይ ያስከተለው መዘዝ፣ የአዳም የግል ኩነኔን መውረስ ሳይሆን፣ በኃጢአት የተጎዳና ለሞት ተገዥ የሆነ ሰብአዊ ተፈጥሮን፣ የመበላሸትንና የኃጢአት ዝንባሌን መውረስ ነው። ይህም የሰው ልጅ የራሱን የግል ኃጢአት እንዲሠራ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል። ከዚህም ሁሉ ድኅነት የተገኘው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛነት ነው።

እግዚአብሔር አምላክ በጥንተ ተፈጥሮ አዳምን ሲፈጥረው በንጽሕና ከቅዱሳን መላእክት ጋር ስሙን በማመስገን ክብሩን እንዲወርስ ነበር፡፡ አዳም ባለመታዘዙ ምክንያት በተፈረደበት ፍርድ ከማዘን በቀር ሌላ ኅሊና አልነበረውም። ማዘኑም ከማዕርጌ ተዋረድኩ ከሥልጣኔም ተሻርኩ ብሎ ሳይሆን ፈጣሪዬን በደልኩ ብሎ የንስሐ ነው። እግዚአብሔርም አዳም በኃጢአቱ ምክንያት መጨነቁን አይቶ አዘነለት በይቅርታውና በቸርነቱ ብዛት ያድነውም ዘንድ ወደደ። ቅዱስ ኤፍሬም በሰኞ ውዳሴ ማርያም ላይ “ጌታ ልቡ ያዘነና የተከዘ አዳምን ነፃ ያወጣውና ወደ ቀድሞ ቦታው ይመልሰው ዘንድ ወደደ።” ያለው ለዚህ ነው። እርሱ ከአብ እና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር አንዲት በሆነች ፈቃዱ ሞት ባመጣው ጨለማ ተግዘው በሲኦል ምሽግነት ያሉ ነፍሳትን በመሆኑም “ከሰማየ ሰማያት ወርጄ ከልጅ ልጅህ ተወልጄ በመስቀል ላይ ተሰቅዬ ሞቼ ተነሥቼ አድንሃለሁ።” በማለት ቃል ኪዳን ሰጥቶታል። አምስት ሺህ አምስት መቶ ዘመን ሲፈጸምም በቀራንዮ በመልዕልተ መስቀል ሥጋውን በመቍረስ ደሙን በማፍሰስ ነፍሱንም አሳልፎ በመስጠት አድኖታል። በዕፀ ሕይወት ፈንታም የእርሱን ሥጋ ደም ተመግቦ የዘለዓለም ሕይወት ባለቤት እንዲሆን አድሎታል። (ዮሐ፡6፥53)።ይኸንን በተመለከተ ቅዱስ ኤፍሬም በሐሙስ ውዳሴ ማርያም ላይ “ስለ ሔዋን የገነት ደጅ ተዘጋ ዳግመኛም ስለ ድንግል ማርያም ተከፈተልን፤ ከዕፀ ሕይወት እንበላ ዘንድ አደለን ይኸውም እኛን ስለመውደድ መጥቶ ያዳነን የክርስቶስ ክቡር ሥጋው ክቡር ደሙ ነው።” ብሎአል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ “እውነትን በዓመፃ በሚከለክሉ ሰዎች በኃጢአተኝነታቸውና በዓመፃቸው ሁሉ ላይ የእግዚአብሔር ቍጣ ከሰማይ ይገለጣል፡፡” (ሮሜ 1፡18) እንዳለን ሰው ከእግዚአብሔር ቁጣ ያመልጥ ዘንድ ንስሐ አስፈላጊ ነው፡፡ ንስሐ በሚታይ አገልግሎት የማይታይ ፀጋ የሚሰጥበት ታላቅ ምሥጢር ነው፡፡ የሚታየው ተነሳሒው ጸጸትና ኑዛዜ የካህኑ ጸሎተ ንስሐ ሲሆን የማይታየው ፀጋ ደግሞ ተነሳሒው የሚያገኘው ሥርየተ ኃጢአት ነው፡፡ ንስሐ በየዕለቱ ከሚደረገው ጸሎት ውስጥ አንዱ ክፍል ነው፡፡ ሰው ኹሉ በጸሎት ውስጥ ስለኃጢአቱ ሥርየት ስለበደሉ ይቅርታ በመጠየቅ ፈጣሪውን መለመን ይገባዋልና፡፡ ንስሐ በጸሎት ሕይወታችን ውስጥ ታላቅ ሥፍራ አለው፡፡ ሰው ኹሉ ፍጹም አይደለምና ሲበድል በየዕለቱ ደግሞ ራሱን ለንስሐ ማዘጋጀት ይገባዋል፡፡ የቆሸሸ ልብስ በውሃ ሲያጥቡት እንደሚነጻ ሰውም እንዲሁ በኃጢያት ያደፈው ሕይወቱን በንስሐ ይጸዳል፡፡ ቅዱስ ጳውሎስ እንዳለን “ወይስ የእግዚአብሔር ቸርነት ወደ ንስሐ እንዲመራህ ሳታውቅ የቸርነቱንና የመቻሉን የትዕግሥቱንም ባለጠግነት ትንቃለህን? ነገር ግን እንደ ጥንካሬህና ንስሐ እንደማይገባ ልብህ የእግዚአብሔር ቅን ፍርድ በሚገለጥበት በቍጣ ቀን ቍጣን በራስህ ላይ ታከማቻለህ።” (ሮሜ 2፡5) እንዳለ ሰው ቆሽሾ ከታጠበ በኋላ ዳግመኛ እንዳይቆሽሽ እንደሚጠነቀቅ ኹሉ እንዲሁ በንስሐ ከእግዚአብሔር ጋር ከተታረቅን በኋላ ወደ ኃጢአት እንዳይገባ ይጠነቀቅ ዘንድ ይገባዋል፡፡ ከቆሸሸም በፍጥነት እንደሚታጠብ ኹሉ እንዲሁ በኃጢያት ቢቆሽሽ በንስሐ ይታጠብ ዘንድ መገስገስ ይገባዋል፡፡ ኃጢአት ምንድን ነው? • ኃጢያት በእግዚአብሔር ላይ ማመጽ መጽሐፍ ስለዚህ ነገር ሲናገር ‹‹አንተን ብቻ በደልኩ በፊትህም ክፋትን አደረኩ›› እንዲል መዝ 50፥4 • ኃጢያት መሥራት ሀልዎተ እግዚአብሔርን መዘንጋት ነው፡፡ ኃጢያት ሀልዎተ እግዚአብሔርን መካድ ነው ማለታችን እንደሰነፍ ሰው እግዚአብሔር የለም እንደሚለው ሳይሆን እግዚአብሔር አያየኝም ብሎ በእግዚአብሔር ፊት ኃጢአትን ማድረግ ሀልዎቱን እንደመካድ ስለሆነ ነው፡፡ እንደ ዮሴፍ ያለ ጻድቅ ሰው ግን ‹‹በእግዚአብሔር ፊት እንዴት ኃጢያት እሰራለሁ?›› ይላል(ዘፍ 39፥9) • ኃጢያት መሥራት ማመጽ (ሕገ ወጥ መሆን) ነው፡፡ ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ በመልእክቱ እንዳለን ‹‹ኃጢያት የሚያደርግ ሁሉ አመጻን ደግሞ ያደርጋል፡፡›› እንዲል አመጻን ማድረግ ነው፡፡(1ኛ ዮሐ 3፥9) ይሁዳም ተመሳሳይ ሐሳብ ያለው መልእክት አስቀምጧል፡፡ “ከአዳም ጀምሮ ሰባተኛ የሆነ ሄኖክ፦ እነሆ፥ ጌታ በሁሉ ላይ እንዲፈርድ፥ በኃጢአተኝነትም ስላደረጉት ስለ ኃጢአተኛ ሥራቸው ሁሉ ዓመፀኞችም ኃጢአተኞች በእርሱ ላይ ስለ ተናገሩ ስለ ጭከና ነገር ሁሉ ኃጢአተኞችን ሁሉ እንዲወቅስ ከአእላፋት ቅዱሳኑ ጋር መጥቶአል ብሎ ለእነዚህ ደግሞ ትንቢት ተናገረ።” (ይሁዳ 1፥14-15) • ኃጢያት መሥራት የእግዚአብሔር ጠላት መሆን ነው፡፡ ቅዱስ ያዕቆብ በመልክእቱ እንዳለን ‹‹ዓለምን መውደድ ለእግዚአብሔር ጥል እንዲሆን አታወቁምን?›› (ያዕ. 4፥4) ከእግዚአብሔር የተወለደ ኃጢያት አያደርግም እንዲል ቅዱስ ዮሐንስ ኃጢአትን ማድረግ የእግዚአብሔርን ልጅነት ያሳጣል (1ኛ ዮሐ 3፥9)

ንስሐ ሐዘን ጸጸት ቁጭት ምላሽ ቅጣት ማለት ነው፡፡ ንስሐ አንድ ሰው ዳግመኛ የተቆጨበትን ኃጢያት መልሶ ላለማድረግ የሚወስነው ቁርጥ ውሳኔ ነው፡፡ • ንስሐ ወደ እግዚአብሔር መመለስ ነው፡፡(ሉቃ 15፥18-20) • ንስሐ ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅ ነው፡፡(2ኛ ጢሞ 5፥20) • ንስሐ ከኃጢያት እንቅልፍ መንቃት ነው፡፡(ሮሜ 13፥11) • ንስሐ ስለፍቅረ እግዚአብሔር ስለቅድስና ብሎ ኃጢያትን መተው ነው፡፡ • ንስሐ ጊዜያዊ ስሜት ፍጹም የሕይወት ለውጥ ነው፡፡(ሮሜ 12፥2) የንስሐ ጥቅም ያለንስሐ ድኅነት የለም፡፡ መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ‹‹ንስሐ ባትገቡ ኹላችሁ እንዲሁ ትጠፋላችሁ›› ብሏል (ሉቃ 13፥3) ‹‹እንኪያስ እግዚአብሔር ለአእዛብ ደግሞ ለሕይወት የሚሆን ንስሐ ሰጣቸው››(ሐዋ 11፥18) ‹‹በኃጢያታችን ብንናዘዝ ኃጢያታችንን ይቅር ሊለን ከአምጻም ሊያነጻን የታመነና ጻድቅ ነው፡፡››ይላል (1ኛ ዮሐ 1፥7-9) ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስም ‹‹ንስሐ ግቡ ኃጢያታችኹም ይሰረይ ዘንድ›› ብሎናልና (ሐዋ 2፥38) ስለዚህም ንስሐ ከጥፋት ለመዳን የኃጢአት ሥርየት አግኝቶ እግዚአብሔርን ለመምሰል አስፈላጊ ነው፡፡ የንስሐ ጥሪ እግዚአብሔር ወደ ንስሐ እንድንመለስ የሚቀርብልን ጥሪ ለእኛ ያለው ጥልቅ ፍቅር የሚገልጥ ነው፡፡ እስራኤልን በብዙ የብሉይ መጽሕፍት ተጽፎ እንደምናነበው በደል በድለው ከአምላካቸው በሸሹ ሰዓት ወደ እርሱ ይመለሱ ዘንድ በነቢያቱ ጥሪ ያቀርብ ነበር ይህም ጥልቅ ፍቅር ነው፡፡ ‹‹ወደ እኔ ተመለሱ እኔም ወደ እናንተ እመለሳለሁ ይላል የሠራዊት ጌታ እግዚአብሔር›› ሚል 3፥7 ‹‹ንስሐ ግቡ ተመለሱ ፊታችሁንም ከእርኩሰታችሁ መልሱ›› (ሕዝ 14፥6) እንዲሁ ልባችሁን እንጂ ልብሳችሁን አትቅደዱ አምላካችን እግዚአብሔር ቸርና መሐሪ ቁጣው የዘገየ ምሕረቱም የበዛ ከክፋትም ኹሉ የተጸጸተ ነውና ወደ እርሱ ተመለሱ›› ኢዩ 2፥12-13 ብሎ ዘወትር ጥሪ ያቀርብ እብደነበር ዛሬም በኃጢያት ለምንቆሽሽ ለእኛ ዘወትር ተመለሱና በሕይወት ኑሩ ይለናል፡፡ የንስሐ ደረጃዎች • ንስሐ ለመግባት ማሰብ • ኃጠያትን መተው • ኃጢያትን መጥላት ንስሐ እንዴት እንገባለን? በገቢር ለፈጸምናቸው ኃጢአቶቻችና የግድ ንስሐ ያስፈልጋል፡፡ እንደኃጢያት የሚቆጠርና የማይቆጠር ኃልዮም አለ፡፡ እሰርቃለሁ ብሎ ሄዶ ሰው ነቅቶበት ውሻ ጮኾበት አጥር ጸንቶበት ቢመለስ ሌላ ከለከለው እንጂ ያደርገው ነበርና ንስሐ ያስፈልገዋል፡፡ ከመንገድ ሳለ ግን ፈጣሪየ ያየኛል እርሱ ይፈርድብኛል ብሎ ቢመለስ እንደኃጢያት አይቆጠርበትም ነገር ግን ኃጢያት ጠልቶ አልተመለሰምና ፍጹም አይደለም፡፡ ኑዛዜ ኑዛዜ አራት መሠረታዊ ነጥቦችን ያጠቃልላል፡፡ አንደኛው ኃጢያትን ለራስ ሕሊና መናዘዝ ኹለተኛው በጸሎት በደልን ለእግዚአብሔር መናዘዝ ሦስተኛ በደልን ለካህን መናዘዝ አራተኛው ለበደሉት ሰው መናዘዝ ናቸው፡፡ ኃጢያትን ለራስ ሕሊና መናዘዝ ኃጢያትን በመናዘዝ ውስጥ የመጀመርያው ደረጃ ኃጢያትን ለራስ ሕሊና መናዘዝ ነው፡፡ የሰው ልጅን እግዚአብሔር ሲፈጥረው ማመዛዘን የሚችልበትን አእምሮ ሰጥቶ ፈጥሮታል ስለዚህም ይህ ሕሊና ለሰው ልጅ ሲበድል ወቃሹ እውነተኛ ዳኛ ነው፡፡ ሕግ ተሰርቶልን ኦሪትንና ወንጌልን ሳናውቅ በፊት ክፉውን ከበጎ እንድንለይበት እግዚአብሔር በድንቅ አፈጣጠሩ ፈጥሮልናል፡፡ ሰዎች ታዲያ ክፉ ሲያደርጉ ይወቅሳቸው ዘንድ በጎ ሲሰሩ ያበረታቸው ዘንድ፡፡ በጎ ሕሊና ያለው ሰው ኃጢያት በሰራ ጊዜ ኃጠያቱን እንደሰራ ያምናል፡፡ ለራሱም ኃጢያቱን አምኖ ይናዘዛል በድያለኹ ይላል ይህም የንስሐ የመጀመርያው ደረጃ ነው፡፡ታላቁ መቃርስ እንዳለን ኃጢያትን ለራስ መናዘዝ እግዚአብሔር ሳይፈርድብን አስቀድመን ራሳችን ላይ መፍረድ ነው፡፡ በቅዱስ ወንጌል ተጽፎ የምናገኘው የጠፋው ልጅ ወደ ልቡ ተመልሶ እንዳለ ‹‹ እንጀራ የሚተርፋቸው የአባቴ ሙያተኞች ስንት ናቸው እኔ ግን ከዚህ በረኃብ እጠፋለሁ፡፡ ተነስቼም ወደ አባቴ እሄዳለሁና፡፡ አባቴ ሆይ በሰማይና በምድር በደልኹ ወደ ፊትም ልጅ እባል ዘንድ አይገባኝም ከሞያተኞትህ እንዳንዱ አድርገኝ እለዋለኹ›› ብሎ ኃጢያትን በቅድሚያ ለራስ እንደተናዘዘ እንዲሁ እኛም ከኹሉ በፊት ኃጢያታችንን በማመን እንናዘዝ ዘንድ ይገባል፡፡ (ሉቃ 15፥17-19) በጸሎት በደልን ለእግዚአብሔር መናዘዝ ኃጢያት መስራት በመጀመርያ ደረጃ እግዚአብሔርን መበደል(ማሳዘን) ስለሆነ ለእግዚአብሔር መናዘዝ ይገባናል፡፡ ቅዱስ ዳዊት በኃጢያት በወደቀ ጊዜ እንዲህ አለ ‹‹ አንተን ብቻ በደልኩ በፊትህም ክፉን አደረኹ››(መዝ 50፥4) ነቢዩ ዳንኤልም በጸሎቱ እንዲህ አለ ‹‹ አምላክ ሆይ ኃጢያትን ሰርተናልና በድለንማል ክፍትም አድርገናል አምጸናል ከትእዛዝህና ከፍርድህም ፈቀቅ ብለናል፡፡›› እንዳለ (ት. ዳን 9፥5) እንዲሁ እኛም የእነዚህን ታላላቅ አባቶች ጸሎት ጸሎታችን እናደርግ ዘንድ ይገባናል፡፡ በደልን ለካህን መናዘዝ የእግዚአብሔር እንደራሴ በሆነ አገልጋይ ፊት መናዘዝ በእግዚአብሔር ፊት መናዘዝ ነው፡፡ በመጽሐፍ ቅዱስ እንደምናነበው ኢያሱ አካንን ‹‹ልጄ ለእስራኤል አምላክ ለእግዚአብሔር ክብርን ስጥ ለእርሱም ተናዘዝ ያደረከውንም ንገረኝ አትሸሽገኝ›› (ኢያ 7፥19) እንዲሁም ወደ መጥምቁ ዮሐንስ የመጡ ኹሉ ኃጢያታቸውን እየተናዘዙ የንስሐ ጥምቀት ተጠምቀዋል፡፡ (ማቴ 3፥6) በሐዋርያት አገልግሎትም ያመኑ ብዙ ሰዎች ኃጢያታቸውን ይናዘዙ ነበር (ሐዋ 19፥18) ካህኑ ፊት ኃጢያትን መናዘዝ አንደኛ በካህኑ ፊት የተናዘዘውን ኃጢያት ዳግም እንዳይሰራ መንፈሳዊ ብርታት ይሆነዋል፡፡ ኹለት ፍጹም የኃጢያት ሥርየት የሚገኝበትን ቅዱስ ሥጋውን ክቡር ደሙን ለመቀበል የሚያስችል ፍቃድ ያገኛል፡፡ ኃጢያትን ለበደሉት ሰው መናዘዝ ይህን ማድረግ የራስብ ልብ ለማስተካከልና ለማረጋጋት ከተበደለው ሰው ጋርም እርቅን ለመመሥረት ይረዳናል፡፡ ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ‹‹በመሰዊያው ፊት መባህን አስቀምጠህ ሂድ አስቀድመህ ከወንድምህ ታረቅ ከዛ በኋላ መስዋዕትን ታቀርባለህ›› እንዳለን (ማቴ 5፥24) አስቀድመን ወደ በደልነው ሰው በመሄድ በድያለሁና ይቅር በለኝ ማለት ይገባል፡፡ አባቶቻችን ሳል ይዞ ስርቆት ቂም ይዞ ጸሎት አስሰምርም እንዲሉ በቅዱስ ቃሉ መሠረት ያስቀየምነውን ይቅር ማለት ይገባናል፡፡ የንስሐ መሰናክሎች ሰዎች ንስሐ እንዳይገቡ የሚከተሉት ምክንያቶች መሰናክል ያሆኑባቸዋል፡፡ • ኃጢአትን አለማመን (ራስን በማጽደቅ ኃጢያተኛ እንዳልሆነ ማሰብ) • የራስን ኃጢያት ከሰዎች ጋር በማነጻጸር የተሻሉ እንደሆኑ ማሰብ • በማዘግየት ለንስሐ የተዘጋጀውን ልቡና መለወጥ የንስሐ እድልንም ማጥፋት • ተስፋ መቁረጥ እነዚህ መሰናክሎች ዘወትር ንስሐ እንዳንገባ እንድንዘናጋ ገና ነኝ ጊዜ አለኝ እንድል ያደርጉናል፡፡ በዚህም ምክንያት ብዙዎች ከንስሐ ራሳቸውን ያርቃሉ፡፡ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ግን በመልእክቱ “እውነትን በዓመፃ በሚከለክሉ ሰዎች በኃጢአተኝነታቸውና በዓመፃቸው ሁሉ ላይ የእግዚአብሔር ቍጣ ከሰማይ ይገለጣል፡፡” (ሮሜ 1፡18) እንዳለን የእግዚአብሔር ቁጣ ከመገለጡ በፊት ራስን ለንስሐ ማዘጋጀት ይገባል፡፡ እንዲሁ“ወይስ የእግዚአብሔር ቸርነት ወደ ንስሐ እንዲመራህ ሳታውቅ የቸርነቱንና የመቻሉን የትዕግሥቱንም ባለጠግነት ትንቃለህን? ነገር ግን እንደ ጥንካሬህና ንስሐ እንደማይገባ ልብህ የእግዚአብሔር ቅን ፍርድ በሚገለጥበት በቍጣ ቀን ቍጣን በራስህ ላይ ታከማቻለህ።” (ሮሜ 2፡5) የእግዚአብሔር ቸርነት ወደ ንስሐ የሚመራ እንጂ በቸልተኝነት የእግዚአብሔር ቁጣ በራሳችን ላይ እንዳይገለጥ ራስን ለንስሐ ማዘጋጀት ይገባል፡፡

? በሕይወት ውስጥ መንፈሳዊ ለውጥ ከሌለ የክርስትና ሕይወት ጣዕም ያጣል፡፡ ይህንን መንፈሳዊ ለውጥ ለማምጣት ታዲያ ንስሐ አስፈላጊ ነው፡፡ ንስሐ ማለት መናዘዝን ቅዱስ ሥጋውን ክቡር ደሙን መቀበል ብቻ ማለት አይደለም፡፡ ኃጢያትን በፍጹም በመተው በተቀደሰ የሕይወት ጎዳና መመላለስ እንጂ፡፡ ንስሐ አንድ ወቅት ከክርስቶስ እግር በታች ራስን መጣል ብቻ ሳይሆን በመንፈሳዊ ሕይወት መኖርና የእግዚአብሔርን ትእዛዛት በመፈጸም ነው፡፡ ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ ‹‹በእርሱ የሚኖር ኹሉ ኃጢያትን አያደርግም፡፡ ኃጢያትን የሚያደርግ ኹሉ አላየውም አላወቀውም››(1 ኛ ዮሐ 3፥6) እንዳለን ለአንድ ጊዜ ብቻ ሳይሆን ኹሌም ብሆን በእርሱ የምንኖር ኹላችን ኃጢያትን ማድረግ የለብንም፡፡ በንስሐ የተመለሰ ሰው ጠባያት • ትኁት ሰብእና አለው (ሉቃ 14፥10) ትዕቢት መታጀርን አያውቅም፡፡ በጉባኤ እንኳን ዝቅ ያለ ሥፍራ ላይ መቀመጥን ይመርጣል፡፡ • ትእግስተኛ ነው ስለሰዎች ኃጢያት ሲሰማ ወይም ስህተትን ሲያይ ሲሰድቡት ወይም ከክብሩ ዝቅ ቢያደርጉት እርሱም ያንን በደል ከዚህ በፊት ስለሰራ ይታገሳል፡፡ የእርሱ ሐሳብ ብቻ ተቀባይነት እንዲኖረው አይሞክርም ከእኔ ከኃጥኡ አእምሮ ምን መልካም ነገር ይገኛል ይላልና ራሱንም በትኅትና ዝቅ ያደርጋል፡፡ • ምሕረትን ያውቃል (ማቴ 6፥15 1ኛ ሳሙ 26፥11) ሰዎች ክፉ ነገር ቢያደርጉት ክፋትን አይመልስም ቢሰድቡት አይራገምም እርሱ ይቅር ካላለ ኃጢያቱ እንደሚያዝበት ያውቃል፡፡ የዘወትር ጸሎቱንም በተግባር በይቅር ባይነቱ ይተገብረዋል፡፡ • አርምሞን ገንዘብ ያደርጋል ሐዋርያው ቅዱስ ያዕቆብ ‹‹እኔ ሌሎች ሲናገሩ ባደምጥ ከንግግራቸውም መማር ይሻለኛል›› እንዳለ (ያዕ 1፥19) ንስሐ የገባ ከእግዚአብሔር ጋር እርቅ የፈጸመ ንግግሩ የማይሰማ በአርምሞ የተሞላ ነው፡፡ • የመንፈስ ደኃ ይሆናል በመንፈስ ድሆች(ነዳያነ መንፈስ) የሆኑ ማለት የዋሐን ትሑት የሆኑ ማለት ነው፡፡ እንዲህ ያሉ ሰዎች ራሳቸውን ችሎታ እንዳላቸው አድርገው አይቆጥሩትም፡፡ በራሳቸው ዘር፣ ጠባይ፣ ተፈጥሮ፣ ሀብት፣ አቅምና ችሎታ ተስፋ አያደርጉም፡፡ ነዳያን በመንፈስ ያልተማሩ ማለት አይደለም፡፡ ነገር ግን ማንነታቸውን አውቀው በፈቃዳቸው ሁሉን የተዉ ማለት ነው፡፡ ነዲያን በመንፈስ በእግዚአብሔር ፊት የተሰበረና የተዋረደ ልብ ይኖራቸዋል፡፡ ይህን የሚያደርጉት ከእነሱ እጅግ የሚበልጥ ሁሉን የሚያውቅ አምላክ መኖሩን በማሰብ ነው፡፡ አንድ ሰው ራሱን ዝቅ ካላደረገ የትኅትናም ሥራ ካልሰራ አምላካዊ ጸጋን አያገኝም እርሱም አይፈልገውም፤ ሁሉ ያለው ይመሰለዋልና፡፡ ክርስቲያን የሆኑ ሁሉ ግን ይህን የትሩፋት ሥራ መንገድ መከተል ራስን ከመውደድ መራቅ እያለውም እንደሌለው ሆኖ መታየት ተገቢው ነው፡፡ መኮንነ ተሰሎንቄ ዮሐንስ አፈ ወርቅን እንደጠየቀው ብፁዓን ከበቁ በኋላ ነዳያነ አእምሮ መሆናቸው እንደምንድነው? አለው ዮሐንስም ‹‹አንተ በሃገርህ እንደምን ትኖራለህ›› አለው ‹‹ከሁሉ በላይ ነኝ›› አለው እልፍ ብለህ ‹‹በቂሳርያሳ›› ‹‹የምበልጣቸውም የሚተካከሉኝም አሉ›› አለው ዝቅ እያለ ሄደ፡፡ ‹‹አንጾክያስ አለው›› ‹‹የሚያውቀኝ የለም›› አለው ቅዱሳንም በአእምሮ ነዳይ የሆኑት ከበላላቸው ያለውን ፈጣሬ መጋቤ ዓለማትን እያዮ ራሳቸውን ዝቅ ያደርጋሉ እንጂ አይታበዩም፡፡ በምግባር በሃይማኖት በንስሐ ድሆች ነን ብለው የሚያዝኑ የሚተክዙ ንዑዳን ክቡራን ናቸው፡፡ የምንመካበት ምንነታችን የእኛ አይደለም፡፡ የምንመካበትን ዕውቀት ሐብት ጉልበት ሥልጣን የሰጠን አምላካችን ነው፡፡ ነዳያነ መንፈስ ይህንን መመልከት የሚችሉ ናቸው፡፡ የእነርሱን ዕውቀት ከአምላክ ፍጹም እውቀት ጋር እያነጻጸሩ ኢምንትና ትንሽ መሆኑንን ይገነዘባሉ፡፡ ሐብታቸውን ጉልበታቸውንም ከሁሉ ኃያል ሁሉ በእጁ ከሆነው አምላክ ጋር እያነጻጸሩ ራሳቸውን በጌታ ፊት ያዋርዳሉ፡፡ መንግስቱን የሚርሱ እንደነዚህ ያሉት ናቸው፡፡ መመካታቸውን በአምላክ ላይ ያደረጉ በራሳቸው የማይመኩ የመንግስቱ ወራሾች ናቸው፡፡ የመንፈስ ደኃ መሆን ኹሉ እያለው እንደሌለው መሆን ማለት ነው፡፡ ጥበበኛ ሆኖ ሳለ ባለፀጋ ሆኖ ሳለ ደኃ መሆን ራስን በትኅትና መስበር ነው፡፡ ሰው በሌለው ነገር የሚኮራ ፍጡር ነው አላዋቂው አዋቂ ተብሎ ይመሰገን ዘንድ ይወዳል ንስሐ የገባ ሰው ግን እንኳን በሌለው ባለው ይወደስ ዘንድ አይሻም፡፡ ‹‹በሰማይና ምድር የተዋረዱትን የሚያይ ከአለቆች ጋር ከሕዝቡም አለቆች ጋር ያኖረው ዘንድ ችግረኛውን ከመሬት የሚያነሳ ምስኪኑን ከትቢያ ከፍ ከፍ የሚያደርግ››(መዝ 112፥8) ትዕቢተኞችን በልባቸው ሐሳብ የሚበትን ትኁታኑን ከፍ የሚያደርግ ጌታን በማሰብ ኹሌም በትኅትና የሚኖር ነው፡፡(ሉቃ 1፥52) በአጠቃላይ ተነሳሒው በሕይወቱ ፈጽም ለውጥ ያሳያል አስተሳሰቡ አስታያየቱ አነጋገሩ ኹሉ ይቀየራል፡፡ ሰዎች ከአንደበቱ ይልቅ በሕይወቱ ይሰበካሉ ሳይናገር ምግባሩ ሰዎችን ይለውጣል፡፡ በእርሱም ምክንያት ብዙዎች ወደ ንስሐ ይቀርባሉ፡፡

ምንም እንኳን ንስሐ የሚደገም ምሥጢር ቢሆንም ወደፊትም ለምንሰራቸው ኃጢያቶች ንስሐ የሚገባ ቢሆንም ተነሳሒው በሕይወቱ አምላኩን ያከበረ ስለሆነ ኃጢያጥ በሕይወቱ ላይ ያደረሰውን ተረድቶ ከኃጢያት መጠንቀቅ መራቅ ብሎም ቅዱስ ጳውሎስ እንዳለው መሸሽ ይገባዋል፡፡(1ኛ ቆሮ 6፥18 2ኛ ጢሞ 2፥22) ስለዚህም ተነሳሒው የሚከተሉትን ጥንቃቄዎች ያደርግ ዘንድ ይገባዋል፡፡ ለኃጢያት ሌላ ስም አለመስጠት ኃጢያት እንደኃጢያት አለመቁጠር የዘመናችን ትልቁ በሽታ ነው፡፡ ኃጢያትን በሌላ ካባ ማሳመርና ማስጌጥ ለሰው ልጆች ውድቀት ዋንኛ መነሻ ነው፡፡ አንዳንዶችም የሰሩትን ኃጢያት ለመሸፈንና ሕሊናቸው እንዳይወቅሳቸው ስለንስሐ መስማት አይፈልጉም፡፡ ጥንተ ጠላታችን ዲያቢሎስ አባታችን አዳምን ና እናታችን ሔዋንን ሲያስት ዕጸ በለሱን ‹‹ዓይን ከፋች እውቀት ገላጭ›› ብሎ ሲያሜ ሰጥቶ ለኃጢያት ቦታ እንዲኖራቸው አድርጎል፡፡(ዘፍ 3፥5) በዓለማችን የምናየውም ይህንን ነው፡፡ ተነሳሒው ግን ቀድሞ ንስሐ የገባ ኃጢያትን ጠልቶ ነውና ኃጢያት ለመሥራት መናፈቅ የለበትም፡፡ ክፉ ነገሮችን አለማወቅ ጠቢቡ ሰሎሞን ‹‹የጥበብ መብዛት ትካዜ ያበዛልና ዕውቀትንም የሚጨምር ኃዘንን ይጨምራል፡፡›› (መክ 1፥18) እንዳለ ስለኃጢያት ማወቅ ወደ ሞት ያመራናል፡፡ ሔዋን አምላክ የመሆንን ክፉ ዕውቀት ባወቀች ጊዜ ዕጹን ትበላ ዘንድ ምኞት በውስጧ ተቀሰቀሰ፡፡ በሕገ ተፈጥሮ ንጹሕ የሆነው ሕጻን ኃጢያት መሥራት የሚጀምረው በአካባቢው ያሉ ሰዎችን በማየት ነው፡፡ ኃጢያትን ማወቅ ለመሥራት ይጋብዛልና ከዚህ መጠበቅ ይኖርብናል፡፡ አክአብ የናቡቴን እርሻ ቦታ መቀማት ብሎም መግደል የተማረው ከክፉ መካሪው ሚስቱ ኤልዛቤል ነው፡፡(1ኛ ነገ 20፥9) አምኖን እኅቱ ትዕማርን ከክብር ያሳነሳት በአሚናዳብ ክፉ ምክር ነው(2ኛ ሳሙ 13፥5) ሮብዓም ክፉ ነገር የተማረው ከገዛ አብሮ አደጎቹ ነው፡፡(1ኛ ነገ 12፥10) ስለዚህም ተነሳሒው ዳግመኛ ወደ ኃጢያት እንዳያመራ ክፉ ነገሮችን መሸሽ ማረቅ ከእውቀታቸውም ራሱን መከልከል ይገባዋል፡፡ ንስሐን ለመሞከር አለመጋበዝ በቀልድ በዋዛ ፈዛዛ የሚጀመረው ቀላል ኃጢያት ‹‹ንዑስ ቀበሮ›› ሆኖ እንድንጠፋ ምክንያት ሊሆነን ይችላል፡፡ መጽሐፍ እንዳለን ‹‹የወይናችንን ቦታ የሚያጠፉትን ጥቃቅን ቀበሮዎች አጥምዳችሁ ያዙልን፡፡›› (መኃ 2፥15) ተነሳሒው ቀላሉ ኃጢያት ወደ ሞት እንዲወስደው ስለሚያምን ይህንን ከማድረግ ራሱን መጠበቅ አለበት የኃጢያት ቀላል የለውምና፡፡ ይሁዳ ጌታን ለመሸጥ ያባቃው አስቀድሞ ለድሆች ከሚሰጠው ገንዘብ ይሰርቅ ስለነበረ ነው፡(ዮሐ 12፥6) ይህንንም የሚያስተውል ሰው ጥቃቅኑን ቀድሞ ማቆም ይገባዋል፡፡ ከክፉ ባንጀራ መራቅ ተነሳሒው ሌሎች በእርሱ እንዲሳቡ አስተማሪ እንጂ ሌሎችን እርሱን እንዲስቡት መሆን የለበትም፡፡ ቅዱስ ጳውሎስ ‹‹ ክፉ ባልንጀርነት መልካሙን አመል ያጠፋል›› እንዳለ(1ኛ ቆሮ 15፥33) ጌታም ‹‹ወደ ሳምራዊያን ከተማ አትግቡ›› (ማቴ 10፥5) እንዳለ ከሳምራዊያን ክፉ ግብር ተሳታፊ እንዳንሆን ጥንቃቄ ማድረግ ይገባናል፡፡ ቅዱስ ዳዊት እንዳለ ‹‹ከንጹሕ ጋር ንጹሕ ሆነህ ትገኛለህ ከጠማማ ጋር ጠማማ ሆነህ ትገኛለህ››(መዝ 17፥26) ስለዚህም በክፉዎች መንገድ አለመሄድ በኃጢያቶች መንገድ አለመቆም ይገባል የክፉዎችና የኃጢያተኞች መንገድ ትጠፋለችና፡(መዝ 1፥1-) ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ መልእክቱ “ለቀደመውም ዓለም ሳይራራ ከሌሎች ሰባት ጋር ጽድቅን የሚሰብከውን ኖኅን አድኖ በኃጢአተኞች ዓለም ላይ የጥፋትን ውኃ ካወረደ፥ “ኃጢአትንም ያደርጉ ዘንድ ላሉት ምሳሌ አድርጎ ከተማዎችን ሰዶምንና ገሞራን አመድ እስኪሆኑ ድረስ አቃጥሎና ገልብጦ ከፈረደባቸው ጻድቅ ሎጥም በመካከላቸው ሲኖር እያየና እየሰማ ዕለት ዕለት በዓመፀኛ ሥራቸው ጻድቅ ነፍሱን አስጨንቆ ነበርና በዓመፀኞች ሴሰኛ ኑሮ የተገፋውን ያን ጻድቅ ካዳነ ከክፉ አድራጊዎቻችን ግብር ሳንቀላቀል ነፍሳችን በእነሱ ሥራ እንዳይቆሽሽ ምንጨነቅ ከሆነ ከዓመፀኞች ሴሰኛ ኑሮ የተገፋውን ሰዎች ያድን ዘንድ ዛሬም የታመነ ነው፡፡ ሰይጣንን መቃወም ቅዱስ ያዕቆብ ‹‹ዲያቢሎስን ተቃወሙት ከእናንተ ይሸሻል›› (ያዕ 4፥7) እንዳለ የዲያቢሎስ የሆነውን ሥራን መቃወም ይገባል፡፡ ሰይጣን ጌታን በሦስቱ ኃጢያቶች እንደፈተነ ጌታም ዲያቢሎስን ድል አድርጎ ‹‹ሑር እምኔየ›› ከእኔ ሂድ እንዳለ እንዲሁ ዲያቢሎስንና የዓለምን ኃጢያት ከእኔ ራቅ ሂድ እንለው ዘንድ ይገባናል፡፡ ማጠቃለያ ቅዱስ ጳውሎስ “እውነትን በዓመፃ በሚከለክሉ ሰዎች በኃጢአተኝነታቸውና በዓመፃቸው ሁሉ ላይ የእግዚአብሔር ቍጣ ከሰማይ ይገለጣል፡፡” (ሮሜ 1፡18) እንዳለ የእግዚአብሔር ቁጣ ከመገለጡ በፊት ኹላችን ኃጢያት ከመሥራት መታቀብ ወደ ንስሐም መቅረብ ይገባናል፡፡

ለምንስ በውሃ ይፈጸማል? ቅድስት ጥምቀት በጌታችንና በመድኃኒታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተቋቋመ የልጅነትና የመንጻት ምሥጢር ነው። ያለ ጥምቀት ድኅነት የለምና ለሰው ልጆች ሁሉ አስፈላጊነቱ የላቀ ነው። የጥምቀት አስፈላጊነትና የሚሰጠን በረከቶች የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. ለድኅነት ፍጹም አስፈላጊ መሆኑ፡-

• ጌታችን ራሱ "ያመነ የተጠመቀም ይድናል፤ ያላመነ ግን ይፈረድበታል" (ማርቆስ 16:16) ብሏል። ይህ የሚያሳየው ጥምቀት ከማመን ጋር ለድኅነት የግድ አስፈላጊ መሆኑን ነው። ማመን የጥምቀት መሠረት ሲሆን፣ ጥምቀት ደግሞ የድኅነት በር ነው።
• ዳግም መወለድ የምንችለው በጥምቀት ነውና ያለ እርሱ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት መግባት አይቻልም (ዮሐንስ 3:5)። ጥምቀት በክርስቶስ የምንቀበርበትና ከርሱ ጋር የምንነሳበት ምሥጢር ነውና። ፪. የሥላሴ ልጅነትን ለማግኘት፡-
• በጥምቀት ከሰይጣን ባርነት ወጥተን፣ የሥላሴ ልጅነትን በጸጋ እናገኛለን። የእግዚአብሔር ልጆች የመሆን ሥልጣን ይሰጠናል (ዮሐንስ 1:12)። በመንፈስ ቅዱስ የእግዚአብሔር ልጆች እንባላለን፤ "የልጅነትንም መንፈስ ተቀበላችሁና እርሱም አባ አባ ብለን የምንጮኽበት ነው" (ሮሜ 8:15፣ ገላትያ 4:5-7)።
• ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ "ሲገለጥልን እንደ በጎነቱ መጠን፥ እንደ ምሕረቱም ብዛት አስተኛ እንጂ፣ እኛ በጽድቅ ስለ ፈጸምነው ሥራ አይደለም፤ መንፈስ ቅዱስንም አድሶ በመወለጃ መታጠቢያ አዳነን" (ቲቶ 3:5) ብሏል። የጥምቀት መታጠቢያ ዳግም መወለጃችን ነው። ፫. ሥርየተ ኃጢአትን ለማግኘት፡-
• በጥምቀት ከአዳም በወረስነው የመጀመሪያ ኃጢአትና እስከ ጥምቀት ዕለት ድረስ በግል በሠራነው ኃጢአት ሁሉ ሥርየት እናገኛለን። ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ በጰራቅሊጦስ ቀን "ንስሐ ግቡ፣ ኃጢአታችሁም ይሰረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ፤ የመንፈስ ቅዱስንም ስጦታ ትቀበላላችሁ" (የሐዋርያት ሥራ 2:38) ብሎ አስተምሯል።
• ቅዱስ ጳውሎስ አናንያን ሲያነጋግረው "ተነሣ ተጠመቅም፥ ስሙንም እየጠራህ ኃጢአትህን እጠብ" (የሐዋርያት ሥራ 22:16) ብሎታል። ጥምቀት ኃጢአት የሚታጠብበት፣ የነፍስ ልብስ የሚነጻበት የመንፈስ ቅዱስ መታጠቢያ ነው። ፬. ከክርስቶስ ጋር አንድ ለመሆን ለመዋሐድ፡-
• በጥምቀት ከክርስቶስ ጋር እንዋሐዳለን፤ የአካሉ አካል፣ የአጥንቱ አጥንት እንሆናለን። "በክርስቶስ ልትጠመቁ ከቻላችሁ ሁሉ ክርስቶስን ለብሳችኋልና" (ገላትያ 3:27)። በጥምቀት ከክርስቶስ ጋር በመሞት ከኃጢአት ባርነት ነጻ እንወጣለን፣ ከርሱ ጋርም ለጽድቅ ሕይወት እንነሳለን (ሮሜ 6:3-5፣ ቆላስይስ 2:12)። የአንድ አካል የቤተ ክርስቲያን አባል እንሆናለን (1ኛ ቆሮንቶስ 12:13)። ፭. የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ለመሆን፡-
• በጥምቀትና በመቀጠል በሚሰጠው ምሥጢረ ሜሮን የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም ይቀበላል፤ የመንፈስ ቅዱስም ማደሪያ ይሆናል (1ኛ ቆሮንቶስ 6:11, 19)። የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ ለመንፈሳዊ ሕይወት እንድንኖር ኃይል ይሰጠናል። ፮. ክርስቶስን ለመምሰልና አዲስ ፍጥረት ለመሆን፡-
• የጥምቀት ሥርዓት የክርስቶስን ሞትና ትንሣኤ ምሳሌ ነው። ወደ ውሃው ውስጥ ዘልቆ መግባት ከክርስቶስ ጋር መሞትና መቀበርን ሲያመለክት፣ ከውኃው መውጣት ደግሞ ከርሱ ጋር ለትንሣኤ ሕይወት መነሳትን ያሳያል (ቆላስይስ 2:12)። በዚህም ክርስቶስን እንመስላለን። ከአሮጌው ሰውነት ተገፈን አዲሱን ሰውነት እንለብሳለን፤ አዲስ ፍጥረት እንሆናለን (2ኛ ቆሮንቶስ 5:17)። ጥምቀት በውኃ የሚፈጸምበት ምክንያት፡-
• በመጽሐፍ ቅዱስ ትንቢትና ምሳሌ፡- ጥምቀት በውኃ የተፈጸመው ብዙ ምሳሌዎችና ምክንያቶች አሉት። ትንቢት ተነግሮለታል፦ "ጥሩ ውኃ እረጭባችኋለሁ፥ ከርኩሰታችሁም ትነጻላችሁ" (ሕዝቅኤል 36:25)። የኖኅ መርከብ በጥቂት ሰዎች ውሃ የዳነባት ምሳሌ ናት፤ ይህም የጥምቀት ምሳሌ ነው (1ኛ ጴጥሮስ 3:20-21)። እስራኤላውያን ባሕርን ተሻግረው ከግብጽ ባርነት መውጣታቸው የጥምቀት ምሳሌ ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 10:1-2)።
• በጌታችን አርአያነት፡- ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ በዮርዳኖስ በውኃ መጠመቁ (ማቴዎስ 3:13-17)፣ ጥምቀትን በውኃ ሊፈጸም የሚገባ ምሥጢር አድርጎ አጽንቶታል። በዚያም ውኃውን ቀድሷል።
• የንጽሕና ምልክት፡- ውሃ በተፈጥሮው የማንጻት ባሕርይ አለው። በጥምቀት የምናገኘው መንፈሳዊ ንጽሕና በውኃው የማንጻት ባሕርይ ይገለጻል።
• የአጠቃላይነትና ተደራሽነት፡- ውሃ በሁሉም ቦታ የሚገኝና ለሁሉም ሰው ተደራሽ ነው። ይህ የጥምቀት ምሥጢር ለሁሉም ሰው የተዘጋጀ መሆኑን ያሳያል። ጌታ ጥምቀቱን ውድ በሆነ ነገር ቢያደርገው ኖሮ ድሆች ሊጠመቁ አይችሉም ነበር። ጌታ በ30 ዘመኑ እኛ በ40/80 ቀን የምንጠመቅበት ምክንያት፡-
• ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በ30 ዘመኑ የተጠመቀው የክህነት አገልግሎት መጀመሪያ ዕድሜ ስለሆነ ነው (ዘኁልቁ 4:3)። እርሱ የሐዲስ ኪዳን ሊቀ ካህናት አገልግሎቱን የጀመረበት ጊዜ ነው።
• እኛ ሕፃናት በ40 ቀን (ወንድ) እና በ80 ቀን (ሴት) የምንጠመቀው በብሉይ ኪዳን የነበረውን ከወሊድ በኋላ የመንጻት ሥርዓት (ዘሌዋውያን 12:2-8) እና ሕፃናትን ከተወለዱ በኋላ ወደ እግዚአብሔር ማኅበረሰብ የማምጣት ሥርዓትን መሠረት በማድረግ ነው። ጌታችንም ራሱ በ40 ቀኑ ወደ ቤተ መቅደስ ቀርቧል (ሉቃስ 2:22-24)። አባቶች ስለ ጥምቀት፡-
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፡- ጥምቀትን 'የምሥጢራት ሁሉ ንግሥት' ብሎ ይጠራል። በጥምቀት የሚገኘውን የኃጢአት ሥርየትና የልጅነት ጸጋ በሰፊው አስተምሯል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም፡- በካቴኬቲካል ትምህርቶቹ ስለ ጥምቀት ሥርዓትና ትርጉም፣ ስለሚገኘው የመንፈስ ቅዱስ ጸጋና ስለ ትንሣኤ ምሳሌነት በሰፊው አስረድቷል።
• ቅዱስ አትናቴዎስ፡- በጥምቀት ከክርስቶስ ጋር ስለምንነሳና አዲስ ሕይወት ስለምናገኝበት እውነት ተናግሯል። ቅድስት ጥምቀት ለመዳን የግድ አስፈላጊ የሆነ፣ የኃጢአት ሥርየት፣ የልጅነት ጸጋ፣ ከክርስቶስ ጋር አንድ መሆንና የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ የሚያሰጠን ታላቅ ምሥጢር ነው። በውኃ የሚፈጸመው ጥምቀትም በመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌነትና በጌታችን አርአያነት የተወሰነ ሥርዓት ነው።

ለምንስ በውሃ ይፈጸማል? የልጅነት ጥምቀት በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ የተቋቋመ የመለኮታዊ ጸጋ ታላቅ ምሥጢር ነው። እርሱ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚፈጸም፣ አንድ ሰው ከአዳም የኃጢአት ባርነትና ውርስ ነጻ ወጥቶ፣ ከውኃና ከመንፈስ ቅዱስ ዳግም ተወልዶ፣ የእግዚአብሔር የጸጋ ልጅነትን የሚያገኝበት የመዳን በር ነው። ጥምቀት ወደ አዲስ የሕይወት ምዕራፍ የምንሸጋገርበት፣ ከሞት ወደ ሕይወት የምናልፍበት፣ የክርስቶስ ቤተሰብ የምንሆንበት መሰረታዊ ምሥጢር ነው። የልጅነት ጥምቀት ታላቅ አስፈላጊነቱና የሚሰጠን መንፈሳዊ በረከቶች የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. ለዘላለም ድኅነት ፍጹም አስፈላጊ መሆኑ፡-

• ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ በግልጽና በማያሻማ ቃል የጥምቀትን አስፈላጊነት አጽንቷል። "ያመነ የተጠመቀም ይድናል፤ ያላመነ ግን ይፈረድበታል" (ማርቆስ 16:16) ብሏል። ይህ የመለኮት ቃል ጥምቀት ከማመን ጋር በማይነጣጠል ሁኔታ ለመዳን የግድ አስፈላጊ መሆኑን ያስረዳል። ማመን የእምነት መሠረት ሲሆን፣ ጥምቀት ደግሞ ይህ እምነት ወደ ድኅነት የሚያደርስበት ሥርዓተ ቁርባን ነው።
• ጌታችን ለኒቆዲሞስ የሰማይን መንግሥት የመውረስን መንገድ ሲገልጽለት፣ "እውነት እውነት እልሃለሁ፣ ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም" (ዮሐንስ 3:5) ብሎታል። ይህ የሚያሳየው ያለ ጥምቀት የእግዚአብሔር መንግሥት መግባት ፈጽሞ የማይቻል መሆኑን ነው። ጥምቀት መንፈሳዊ ዳግም መወለጃችን ነውና፣ ያለዚህ ልደት በአዲሱ የክርስቶስ መንግሥት ቦታ የለንም።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ ይህንን ጥቅስ ሲተረጉም፣ ለመዳን ውኃና መንፈስ ቅዱስ ሁለቱም እንደሚያስፈልጉ፣ የውኃውም መታጠብ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ካልሆነ ምሥጢር እንደማይሆን ያስረዳል። ጥምቀት የእግዚአብሔር መታጠቢያ፣ ከርኩሰት ሁሉ የምንነጻበት መለኮታዊ ገንዳ ነው። ፪. የሥላሴ የጸጋ ልጅነትን ማግኘት፡-
• በጥምቀት ከጨለማው የኃጢአት መንግሥትና ከሰይጣን ባርነት ተገፈን፣ የባሕርይ ልጆች ካልሆንን ከቅድስት ሥላሴ የጸጋ ልጆች እንሆናለን። ይህ ከሰው አእምሮ በላይ የሆነ ታላቅ በረከት ነው። ከፍጥረታት ሁሉ በላይ ከፍ ከፍ ብለን የእግዚአብሔር አብ ልጆች፣ በወልድ አምሳል፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል እንባላለን። "ለተቀበሉት ሁሉ ግን በስሙ ለሚያምኑት የእግዚአብሔር ልጆች ይሆኑ ዘንድ ሥልጣንን ሰጣቸው" (ዮሐንስ 1:12)። ይህ ሥልጣን በጥምቀት በተግባር የምናገኘው ነው። "የልጅነትንም መንፈስ ተቀበላችሁና እርሱም አባ አባ ብለን የምንጮኽበት ነው" (ሮሜ 8:15)። በዚህም የሰማያዊው አባታችን ወራሾች፣ የክርስቶስም አብረን ወራሾች እንሆናለን (ሮሜ 8:17፣ ገላትያ 4:5-7)።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም በጥምቀት ሥርዓት ምእመናን 'አባታችን' የሚለውን ጸሎት እንዲጸልዩ የሚፈቀድላቸው የልጅነት ጸጋን ስላገኙ እንደሆነ ያስረዳል። ከዚህ በፊት ባሪያዎች የነበሩት አሁን በጸጋ ልጅነትን አግኝተዋል። ፫. ሥርየተ ኃጢአትን ፍጹም ማግኘት፡-
• በጥምቀት በአዳም ምክንያት የመጣው የዘር ኃጢአት እና እስከ ጥምቀት ዕለት ድረስ በግል በሠራነው ኃጢአት ሁሉ ፍጹም ሥርየት ያገኛል። ጥምቀት በክርስቶስ ደም የምንታጠብበት፣ ከኃጢአት እድፍ ፍጹም የምንነጻበት የመንፈስ ቅዱስ መታጠቢያ ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ በጰራቅሊጦስ ቀን በሕዝቡ ልብ ጸጸት ሲሰማው "ንስሐ ግቡ፣ ኃጢአታችሁም ይሰረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ፤ የመንፈስ ቅዱስንም ስጦታ ትቀበላላችሁ" (የሐዋርያት ሥራ 2:38) ብሎ ሲሰብክ፣ የኃጢአት ሥርየት ከጥምቀት ጋር የማይነጣጠል መሆኑን ያስረዳል።
• ቅዱስ ጳውሎስ አናንያን ሲያነጋግረው "ተነሣ ተጠመቅም፥ ስሙንም እየጠራህ ኃጢአትህን እጠብ" (የሐዋርያት ሥራ 22:16) በማለትም የጥምቀትን የኃጢአት ማጠቢያ ኃይል በግልጽ ይገልጻል። "ታጥባችኋልና፣ ተቀድሳችኋልና፣ በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም በአምላካችንም መንፈስ ጸድቃችኋልና" (1ኛ ቆሮንቶስ 6:11) ብሎ በመጻፍ፣ የጥምቀትን የማንጻት፣ የመቀደስና የማጽደቅ ኃይል ይናገራል። ፬. ከክርስቶስ ጋር ፍጹም አንድ መሆንና የመለኮት ባሕርይ ተካፋይ መሆን፡-
• በጥምቀት ከክርስቶስ ጋር በማይነጣጠል ሁኔታ እንዋሐዳለን፤ የአካሉ አካል እንሆናለን። "በክርስቶስ ልትጠመቁ ከቻላችሁ ሁሉ ክርስቶስን ለብሳችኋልና" (ገላትያ 3:27)። ጥምቀት ክርስቶስን እንደ ልብስ መልበስ ነው፤ እርሱ የኛ፣ እኛም የርሱ እንሆናለን።
• በጥምቀት ሥርዓት በውኃው ውስጥ ስንዘፈቅ ከክርስቶስ ሞት ጋር በመምሰል እንቀበራለን፣ ከውኃው ስንወጣም ከትንሣኤው ጋር አዲስ ሕይወት ለማግኘት እንነሳለን (ሮሜ 6:3-5፣ ቆላስይስ 2:12)። የጥምቀት ገንዳ የመቃብርና የመወለጃ ቦታ ነው።
• በዚህም በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት የክርስቶስ አካል የቤተ ክርስቲያን አባል እንሆናለን (1ኛ ቆሮንቶስ 12:13)። ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስ አካል ናት፤ በጥምቀትም በዚህ ሕያው አካል ውስጥ እንካተታለን።
• እንዲሁም "... ከመለኮታዊ ባሕርይ ተካፋዮች እንድትሆኑ በእነዚያ ክብርና በጎነት እጅግ ታላቅ የሆኑትን ተስፋዎች ሰጠን" (2ኛ ጴጥሮስ 1:4) ተብሎ እንደተጻፈ፣ በጥምቀትና በሌሎች ምስጢራት አማካኝነት ወደ አማልክት መሆን ጉዞ እንጀምራለን፤ የመለኮት ባሕርይ ተካፋዮች እንሆናለን። ቅዱስ አትናቴዎስ "እግዚአብሔር ሰው ሆነ፣ ሰው አማልክት ይሆ ዘንድ" በማለት የተዋሕዶንና የጥምቀትን ፍጻሜ ይገልጻል። ፭. የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ መሆንና ለመንፈሳዊ ሕይወት ኃይል ማግኘት፡-
• በጥምቀትና በሚቀጥለው ምሥጢር በሜሮን (ቅዱስ ቀብአ) ስንቀባ የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም ይቀበላል፤ አካላችንም የروح القدس ማደሪያ፣ ቤተ መቅደስ ይሆናል (1ኛ ቆሮንቶስ 6:19)። ይህ ታላቅ በረከት ነው። የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ አዲስ ሕይወት እንድንኖር፣ ከኃጢአት ጋር እንድንታገል፣ ወደ ቅድስና እንድናድግ ኃይልና ብርታት ይሰጠናል።
• ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳሪያ በጥምቀት ጊዜ የመንፈስ ቅዱስን ሚና በሰፊው ያስረዳል። መንፈስ ቅዱስ በውኃው ላይ ሆኖ የዳግም ልደትን ሥራ ይሠራል። ፮. ክርስቶስን በመምሰል አዲስ ፍጥረት መሆንና በመንፈሳዊ ብርሃን መብራት፡-
• የጥምቀት ሥርዓት የክርስቶስን ሞትና ትንሣኤ ሕያው ምሳሌ ነው። በውኃው ውስጥ መዘፈቅ ከክርስቶስ ጋር መሞትንና መቀበርን ሲያመለክት፣ ከዚያ መውጣት ደግሞ ከርሱ ጋር ለጽድቅ ሕይወት መነሳትን ያሳያል (ቆላስይስ 2:12)። ከአሮጌው አዳማዊ ሰውነት ተገፈን ክርስቶስን ለብሰን አዲስ ፍጥረት እንሆናለን (ገላትያ 3:27፣ 2ኛ ቆሮንቶስ 5:17)።
• በጥምቀት ጊዜ ነጭ ልብስ እንለብሳለን፤ ይህም የኃጢአት መንጻትን፣ የክርስቶስን ጽድቅ መልበስን፣ የገነት ልብስ ምሳሌ ነው። እንዲሁም ሻማ እናበራለን፤ ይህም በጥምቀት የመንፈሳዊ ብርሃን መቀበልን፣ የክርስቶስ ብርሃን መብራትና የብርሃን ልጆች መሆንን ያሳያል። ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም እነዚህን የጥምቀት ሥርዓቶችና ምሳሌያዊ ትርጉማቸውን በሰፊው ያስተምራል። ጥምቀት በውኃ የሚፈጸምበት መለኮታዊ ሥርዓትና ምክንያቶች፡-

ጥምቀት በውኃ እንዲፈጸም የተደረገው በሰው ፈቃድ ሳይሆን በመለኮታዊ ትእዛዝና በብዙ መንፈሳዊ ምክንያቶች ነው።

• በመጽሐፍ ቅዱስ ትንቢትና ምሳሌ፡- በብሉይ ኪዳን ብዙ የጥምቀት ምሳሌዎች በውኃ ተደርገዋል። ሕዝቅኤል በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት በጥሩ ውሃ መንጻትን ተነበየ (ሕዝቅኤል 36:25)። የኖኅ መርከብ በጥቂት ሰዎች ውሃ የዳነባት ምሳሌ ናት (1ኛ ጴጥሮስ 3:20-21)። እስራኤላውያን ቀይ ባሕርን በውሃ ተሻግረው ከግብጽ ባርነት ነጻ መውጣታቸው ምሳሌ ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 10:1-2)። በሕጉም ውስጥ ብዙ የንጽሕና መታጠቢያዎች ነበሩ።
• በጌታችን አርአያነትና ትእዛዝ፡- ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ በ30 ዘመኑ በዮርዳኖስ በውኃ መጠመቁ (ማቴዎስ 3:13-17)፣ ጥምቀትን በውኃ ሊፈጸም የሚገባው ምሥጢር መሆኑን አጽንቶበታል። በዚያም የዮርዳኖስን ውሃ ቀድሶታል፤ ለጥምቀትም የጸጋ ምንጭ አድርጎታል። ከዚያ በኋላም ለሐዋርያት "አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው... ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው" (ማቴዎስ 28:19) በማለት በውኃ እንዲያጠምቁ በግልጽ አዟል።
• የንጽሕናና ሕይወት ምልክት፡- ውሃ በተፈጥሮው የማንጻትና ሕይወት ሰጪ ባሕርይ አለው። የጥምቀት ውሃ ግን በመንፈስ ቅዱስ ኃይል በክርስቶስ ደም የተቀደሰ ሆኖ፣ የነፍስንና የሥጋን መንፈሳዊ ንጽሕና ይሰጣል።
• ተደራሽነት፡- ውሃ በዓለም ሁሉ የሚገኝና ተደራሽ በመሆኑ፣ የጥምቀት ምሥጢር ለእግዚአብሔር ለሚያምኑና ለመዳን ለሚፈልጉ ሁሉ የተዘጋጀ መሆኑን ያሳያል። የአንዲት ጥምቀት የተለያዩ የአገኘንበት መንገዶች (ልዩ አጋጣሚዎች)፡-

መጽሐፍ ቅዱስ "አንድ ጌታ፣ አንዲት ሃይማኖት፣ አንዲት ጥምቀት" (ኤፌሶን 4:5) ብሎ ያስተምራል። መሰረታዊው የልጅነት ጥምቀት በውኃ የሚፈጸመው የቅዱስ ሥርዓት ቢሆንም፣ እግዚአብሔር በምሕረቱ ይህንን የውኃ ጥምቀት ለማግኘት ሳይቻላቸው ለቀሩት፣ በልዩ አጋጣሚዎች የጥምቀትን ጸጋ እንደሚሰጣቸው ቤተ ክርስቲያን ታስተምራለች። እነዚህም የጥምቀትን ጸጋ ያገኙባቸው ልዩ አጋጣሚዎች ናቸው እንጂ ሌላ ጥምቀት አለ ማለት አይደለም። የውኃ ጥምቀት ግን በሚቻልበት ጊዜ ሁሉ ሊፈጸም የሚገባው ሥርዓተ ቁርባን ነው። ፩. የውኃ ጥምቀት (ማየ ገቦ)፡- ይህ በክርስቶስ ትእዛዝ በውኃና በቃለ እግዚአብሔር የሚፈጸመው አማናዊ የቅዱስ ሥርዓት ነው። ከላይ የተገለጹትን ታላላቅ በረከቶች ሁሉ የምናገኝበት መሰረታዊ መንገድ ነው። ፪. የደም ጥምቀት (ደመ ሰማዕት)፡- ይህ ለክርስቶስ ስም ሲል ደሙን በማፍሰስ የሚፈጸም ነው። ቀድሞ አማኞች ያልሆኑ፣ ነገር ግን ቅዱሳን ሲሰማዕቱ አይተው በእምነት ተነሳስተው፣ ገና ሳይጠመቁ ስለ ክርስቶስ ስም በመመስከር የሰማዕትነት ሞት የሞቱ ናቸው። የእነርሱ መከራና የፈሰሰው ደም የጥምቀት ቦታ ይወስዳል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ዮሐንስ እና ያዕቆብን "እኔ የምጠጣውን ጽዋ ትጠጣላችሁን? እኔ የምጠመቀውን ጥምቀት ትጠመቃላችሁን?" (ማቴዎስ 20:22) ብሎ የጠየቃቸው የመከራውንና የሞቱን ጥምቀት ነው። የሰማዕታት ደም ከክርስቶስ ሞት ጋር በማያያዝ የጥምቀትን ጸጋ ያስገኛል። ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘقرطاج የደም ጥምቀትን ታላቅነትና አስፈላጊነት ለሰማዕታት በሰፊው አስተምሯል። ፫. የንስሐ ጥምቀት (አንብአ ንስሐ)፡- አማኞች ሆነው ለመጠመቅ በዝግጅት (በመማርና በንስሐ) ላይ ሳሉ፣ ነገር ግን ሳይጠመቁ በድንገተኛ አደጋ የሞቱ ናቸው። የእነርሱ ልባዊ እምነት፣ ንስሐና ለመጠመቅ የነበራቸው ጥልቅ ፍላጎት በእግዚአብሔር ፊት ተቀባይነት አግኝቶ የጥምቀትን ጸጋ ያገኛሉ። እግዚአብሔር የልብን ይመለከታልና (1ኛ ሳሙኤል 16:7)። ይህ በዋናነት የእግዚአብሔር የምሕረት ሥራ ነው። እነዚህ ሁለቱ (የደም እና የንስሐ) ጥምቀቶች የውኃ ጥምቀትን ለማግኘት በማይቻልበት ልዩ አጋጣሚዎች እግዚአብሔር በምሕረቱ የሚቀበላቸው ናቸው እንጂ፣ የውኃ ጥምቀት በሚቻልበት ጊዜ የሚተኩ አይደሉም። የመከራ ወይም የእሳት ጥምቀት (የፍርድ እሳት):-

መጥምቁ ዮሐንስ ጌታችንን ሲገልጽ "እርሱ በመንፈስ ቅዱስ በእሳትም ያጠምቃችኋል" (ማቴዎስ 3:11) ብሏል። ይህ የሚያሳየው የክርስቶስን ሥራ ሁለት ገጽታ ነው። አንደኛው በመንፈስ ቅዱስ ማጥመቅ ሲሆን ይህም ለሚያምኑና ለሚታዘዙ የሚሰጠው የመንፈስ ቅዱስ ጸጋ፣ ሕይወት ነው። ሁለተኛው ደግሞ በእሳት ማጥመቅ ሲሆን፣ ይህም ንስሐ ለማይገቡና ለማያምኑ የሚመጣው የመጨረሻው የእሳት ፍርድ ነው። ለሚያምኑ ደግሞ የፈተናና የመከራ እሳት ሊሆን ይችላል። ይህ የፍርድ እሳት ለመንግሥተ ሰማያት የሚያበቃ የልጅነት ጥምቀት አይደለም። የጥምቀት ጊዜ (የሕፃናት ጥምቀት)፡-

ቤተ ክርስቲያን ሕፃናትን በ40 ቀን (ወንድ) እና በ80 ቀን (ሴት) የምታጠምቀው መሠረቱ በመጽሐፍ ቅዱስ ነው። በብሉይ ኪዳን ከወሊድ በኋላ የመንጻት ሥርዓት ነበር (ዘሌዋውያን 12:2-8)። ጌታችን ራሱ በ40 ቀኑ ወደ ቤተ መቅደስ ቀርቧል (ሉቃስ 2:22-24)። ይህ የሚያሳየው ሕፃናትን ከተወለዱ በኋላ ወደ እግዚአብሔር ማኅበረሰብ የማምጣት ትውፊት መኖሩን ነው። ሕፃናት የመጀመሪያውን ኃጢአት ይዘው ስለሚወለዱ፣ ከዚህ ነጻ ለመውጣትና የመንግሥቱ ወራሽ ለመሆን ጥምቀት ያስፈልጋቸዋል። የእምነት ማነስ እንቅፋት አይደለም፤ የእግዚአብሔር ጸጋ ይሰራልና። አባቶች ስለ ልጅነት ጥምቀትና በረከቱ፡-

• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፡- ጥምቀትን 'የምሥጢራት ሁሉ ንግሥት' በማለት ከኃጢአት ፍጹም የምንነጻበትና የልጅነት ጸጋ የምናገኝበት መሆኑን በሰፊውና በኃይል አስተምሯል። በጥምቀት አዲስ ልብስ (ክርስቶስን) እንደምንለብስ ይገልጻል።
• ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም፡- በካቴኬቲካል ትምህርቶቹ ስለ ጥምቀት ሥርዓት፣ ትርጉም እና የሚሰጠው የኃጢአት ሥርየት፣ የልጅነት ጸጋ፣ ከመለኮት ጋር መዋሐድ፣ የትንሣኤ ምሳሌነት እና የመንፈስ ቅዱስን መቀበል በሰፊውና በሚያሳምን መልኩ ያስረዳል። የጥምቀት ውሃ የመቃብርና የመወለጃ ገንዳ መሆኑን ይናገራል።
• ቅዱስ አትናቴዎስ፡- ጥምቀትን ከክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ጋር በማያያዝ፣ የኃጢአት ሥርየት፣ አዲስ ሕይወት ማግኛ፣ ወደ አማልክት መሆን መጀመሪያ መሆኑን ያስተምራል።
• ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳሪያ፡- ስለ መንፈስ ቅዱስ በወሃ ጥምቀት የሚኖረው ኃይልና ስለሚገኘው መንፈሳዊ ዳግም መወለድ ጽፏል። የልጅነት ጥምቀት በክርስቶስ የተሰጠን ታላቅ ምሥጢር ነው። ለመዳን ፍጹም አስፈላጊ የሆነ፣ ከኃጢአት የምንነጻበት፣ የእግዚአብሔር ልጆች የምንሆንበት፣ ከክርስቶስ ጋር የምንዋሐድበት፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ የምንሆንበትና የዘላለም ሕይወት በር ነው። በውኃ የሚፈጸመው ጥምቀትም በመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌነትና በጌታችን አርአያነት የተወሰነ መለኮታዊ ሥርዓት ነው። የደም እና የንስሐ ጥምቀቶች ደግሞ የውኃ ጥምቀት ለማግኘት በማይቻልበት ጊዜ እግዚአብሔር በምሕረቱ የሚቀበላቸው ልዩ አጋጣሚዎች ናቸው እንጂ፣ የውኃ ጥምቀት በሚቻልበት ጊዜ የሚተኩ አይደሉም።

እና ለምን ይፈጸማል? ቄደር በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ ንስሐ ውስጥ የሚፈጸም ልዩ የመንጻትና የመመለስ ሥርዓት ነው። 'ቄደር' የሚለው ቃል የመጣው ከአረብኛ ሲሆን 'መለስ'፣ 'መልስ' ወይም 'የመለሰ' የሚል ትርጉም አለው። ይህም አንድ ሰው ከወደቀበት ኃጢአት ተመልሶ ወደ እግዚአብሔርና ወደ ቤተ ክርስቲያን ሕብረት የመመለሱን ሂደት የሚያሳይ ነው። ቄደር ሁለተኛ ጥምቀት አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ "አንድ ጌታ፣ አንዲት ሃይማኖት፣ አንዲት ጥምቀት" (ኤፌሶን 4:5) በማለት እንደሚያስተምር፣ የውኃ ጥምቀት በሕይወት ዘመን አንድ ጊዜ ብቻ የሚፈጸም የልጅነትና የመዳን ምሥጢር ነው። ቄደር የሚፈጸመው ይህ ታላቅ የጥምቀት ጸጋ በከባድ ኃጢአት ምክንያት ሲደበዝዝ ወይም መንፈሳዊው ሕብረት ሲቋረጥ፣ ያንን የጠፋ ጸጋ ለማደስ፣ መንፈሳዊውን ቁስል ለመፈወስና በንስሐ ወደ ቤተ ክርስቲያን ሙሉ ሕብረት ለመመለስ የሚደረግ የንስሐ አካል የሆነ የመመለስና የማደስ ሥርዓት ነው። ቄደር በዋናነት የሚያስፈልጋቸው ሰዎች በጥምቀት ያገኙትን የልጅነት ጸጋ በፈጸሙት እጅግ ከባድ የሃይማኖት ወይም የሞራል ውድቀት ምክንያት ላጡ፣ ንስሐ ገብተው ወደ ቤተ ክርስቲያን ለመመለስ የሚፈልጉ ናቸው። ቄደር የሚፈጸምባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች በቤተ ክርስቲያን ቀኖና መጽሐፍት በዝርዝር ተደንግገዋል፤ ምክንያቱም እነዚህ ኃጢአቶች የጥምቀት ቃል ኪዳንን በቀጥታ የሚጻረሩና መንፈሳዊ ሕይወትን ፈጽሞ የሚያቆሽሹ ናቸው። ከእነዚህም ሕጸፆች መካከል ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. ከሃይማኖት ሕጸፅ ለደረሱ፡-

• ሃይማኖትን ፈጽሞ ክዶ ወደ ሌላ እምነት መሔድ፡- አንድ ኦርቶዶክሳዊ ክርስቲያን እውነተኛ ሃይማኖቱን ትቶ፣ የክርስቶስን አምላክነት ወይም የቤተ ክርስቲያንን እውነት ክዶ፣ ለይቶለት ወደ ሌላ ሃይማኖት ሲቀላቀል፣ ይህ የጥምቀት ቃል ኪዳንን የሚያፈርስ ታላቅ ክህደት ነው። እንዲህ ያለው ሰው ጥፋቱን ተረድቶ ከልብ ንስሐ ገብቶ ወደ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ሲመለስ፣ የቄደር ሥርዓት ያስፈልገዋል። ይህ ሥርዓት የቀድሞውን የሐሰት እምነት መካዱንና ወደ እውነተኛው የክርስቶስ አካል መመለሱን የሚያረጋግጥ ነው። ጌታችን ራሱ "በሰው ፊትም የሚክደኝን ሁሉ እኔ ደግሞ በሰማያት ባለው በአባቴ ፊት እክደዋለሁ" (ማቴዎስ 10:33) ብሏልና።
• በክህደትና በኑፋቄ መኖር፡- በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እየኖሩ፣ ነገር ግን መሰረታዊ የሃይማኖት ትምህርቶችን ክዶ በኑፋቄ ውስጥ የነበሩ ሰዎች፣ ጥፋታቸውን አምነው በንስሐ ሲመለሱ የቄደር ሥርዓት ሊሰጣቸው ይችላል። ኑፋቄ የሃይማኖትን አንድነትና እውነት የሚያፈርስ፣ ምእመናንን የሚያስት ከባድ ኃጢአት ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ የኑፋቄ ሥራዎችን የሥጋ ሥራ ብሎ ይዘረዝራቸዋል (ገላትያ 5:20)። ከእውነት ምሰሶና መሠረት ከሆነችው ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮት መውጣት መንፈሳዊ ሞት ነውና፣ ሲመለሱ የልጅነትን ጸጋ ማደስ ያስፈልጋል።
• ከቤተ ክርስቲያን ሕብረት ሆን ብሎ መለየት :- ሆን ብሎ ከቤተ ክርስቲያን ቀኖናዊ ሥርዓትና ከአንድነቷ ሕብረት የወጣ፣ በመለያየት ውስጥ የነበረ ሰው፣ ወደ ቀኖናዊቷ ቤተ ክርስቲያን ሲመለስ የቄደር ሥርዓት ሊያስፈልገው ይችላል። ይህ የክርስቶስን አካል መከፋፈል ነውና (1ኛ ቆሮንቶስ 1:10)። ፪. ከአምልኮተ ጣዖትና ከአስማት/ጥንቆላ ጋር በተያያዙ ከባድ የሞራል ውድቀቶች ለደረሱ፡-
• አምልኮ ባዕድ ወይም ጣዖትን ማምለክ፡- ከእውነተኛው አምላክ ውጪ ለሌላ አካል ወይም ለጣዖት አምልኮ ማቅረብ፣ መስገድ፣ ወይም ማሰገድ በኦርቶዶክሳዊ እምነት ከባድ ኃጢአት ነው። በጥምቀት ሰይጣንንና ሥራውን ሁሉ፣ የርሱን አምልኮ እንደከዳን በሥላሴ ፊት ቃል ገብተናል። አምልኮተ ጣዖት ከሰይጣናት ጋር በቀጥታ ኅብረት መመስረት ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 10:20)። በአስማት፣ በዛር፣ በጋኔን የሚስብ፣ የሚያስብ፣ የሚጠነቁል ወይም የሚያስጠነቁል፣ በዚህም ሰውን የሚያሰግድ ሁሉ የሰይጣን አገልጋይ በመሆኑ ከቤተ ክርስቲያን ሥርዓት የራቀ ነው። ሙሴም "እንዲህ ያለውን ነገር የሚያደርግ ሁሉ እግዚአብሔር ይጸየፈዋልና... በእነዚህም ርኵሰቶች ምክንያት አሕዛብን ከፊትህ ያሳድዳል" (ዘዳግም 18:10-12) በማለት ከልክሏል። እንዲህ ያሉ ጥፋቶችን የፈጸመ ሰው ሲመለስ የጥምቀትን ቃል ኪዳን ማደስና መንፈሳዊውን እድፍ ማጠብ ያስፈልገዋል።
• በአምልኮ ባዕድ የታረደን ወይም ከሌላ ሃይማኖት ተከታዮች የተዘጋጀን የተከለከለ ምግብ መብላት፡- ለጣዖት የታረደውን መብላት ከጣዖት አምልኮ ጋር ኅብረት ማድረጊያ፣ ከሰይጣናት ማዕድ መካፈል ነው (1ኛ ቆሮንቶስ 10:20-21)። ይህ የክርስቶስን ማዕድ ከመካፈል ጋር ይቃረናል። ፫. በእምነት ከማይመስል ጋብቻ ጋር በተያያዘ ለሚፈጸሙ ጥፋቶች፡-
• ከኦርቶዶክሳዊ ያልሆነ ሰው ጋር ጋብቻ መፈጸም፡- አንድ ኦርቶዶክሳዊ ክርስቲያን የእምነት ሕብረት ከሌለው ሰው (ለምሳሌ ሙስሊም፣ ካቶሊክ፣ ፕሮቴስታንት፣ ወዘተ) ጋር በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ሳይፈቀድለት ሲጋባ፣ ይህ በቤተ ክርስቲያን ሕግ ከባድ ጥፋት ነው። ጋብቻ በኦርቶዶክስ የምሥጢራት አንዱ ሲሆን፣ በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን መካከል ያለውን ፍጹም መንፈሳዊ አንድነት የሚወክል ነው (ኤፌሶን 5:31-32)። ከማያምን ወይም እምነትን ከሚለያይ ሰው ጋር የሚደረግ ጋብቻ ይህንን ምሥጢር የሚያበላሽ፣ የትዳር ጓደኛውንና የወደፊት የልጆችን መንፈሳዊ ሕይወት ለአደጋ የሚያጋልጥ ተግባር ተደርጎ ይወሰዳል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስም "ከማያምኑ ጋር በማይገባ ቀንበር አትጠመዱ፤ ጽድቅ ከዓመፅ ጋር ምን ተካፋይነት አለውና? ብርሃንስ ከጨለማ ጋር ምን ኅብረት አለው? ክርስቶስስ ከቤልሆር ጋር ምን መስማማት አለው? ወይስ የሚያምን ከማያምን ጋር ምን ክፍል አለው?" (2ኛ ቆሮንቶስ 6:14-15) በማለት ይከለክላል። ይህንን ድርጊት ፈጽሞ በንስሐ ለመመለስ ሲፈልግ ቄደር ያስፈልገዋል። የቄደር ሥርዓት አፈጻጸም፡-

ቄደር የንስሐ ምሥጢር አካል የሆነ፣ የንስሐ ቀኖና ነው። የሚፈጸመውም በንስሐ አባት አማካኝነት ነው። ንስሐ የሚገባው ሰው ከልብ ንስሐ ገብቶ፣ የፈጸመውን ከባድ ኃጢአት ለንስሐ አባቱ በግልጽ ከተናዘዘ በኋላ፣ የቤተ ክርስቲያን ቀኖና ይህ ጥፋት ቄደር እንደሚያስፈልገው ሲወስን፣ ሥርዓቱ በቤተ ክርስቲያን ወይም በተዘጋጀ ቦታ ይፈጸማል። ሥርዓቱ የሚከተሉትን ያካትታል (በቤተ ክርስቲያን ትውፊትና ሥርዓት መሠረት ትንሽ ሊለያይ ቢችልም)፦ ፩. ዝግጅት፡- የቄደር ሥርዓት የሚፈጸምበት ውሃ ይዘጋጃል፤ በጸሎተ በረከት ይቀደሳል።

፪. የኃጢአት መካድና የሃይማኖት ቃል ኪዳን ማደስ፡- ንስሐ የሚገባው ሰው የፈጸመውን ጥፋት፣ ክህደቱን ወይም ጣዖት አምልኮውን በግልጽ ይክዳል። ሰይጣንንና ሥራውን ሁሉ እንደገና እንደሚተው ያረጋግጣል። ከዚያም የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖትን እምነት (ለምሳሌ የኒቅያ የሃይማኖት ቀኖናን) በግልጽ ይናገራል። ይህ በጥምቀት የገባውን ቃል ኪዳን ማደስ ነው።

፫. በተቀደሰ ውሃ መታጠብ ወይም መረጨት፡- ንስሐ አባቱ የተቀደሰውን ውሃ በኃጢአተኛው ላይ ይረጫል ወይም ያጥበዋል። ይህ የጥምቀትን ውሃ የሚያስታውስ ሲሆን፣ በፈጸመው ኃጢአት የረከሰውን መንፈሳዊ ልብሱን (የጥምቀት ልብስ) እንደገና ማጽዳት ማለት ነው። የኃጢአት እድፍ የሚታጠብበት፣ መንፈሳዊ ቁስል የሚፈወስበት ሥርዓት ነው።

፬. ጸሎት፡- ንስሐ አባቱ ለኃጢአተኛው ሰው በንስሐው እንዲጸና፣ የኃጢአት ሥርየት እንዲያገኝና ወደ እግዚአብሔር ሕብረት እንዲመለስ የምልጃ ጸሎት ያቀርባል።

፭. ሌሎች ቀኖናዎች፡- የቄደር ሥርዓት ከተፈጸመ በኋላም እንደ ጥፋቱ ክብደት ሌሎች የንስሐ ቀኖናዎች (እንደ ጾም መጨመር፣ የስግደት ብዛት፣ ለተወሰነ ጊዜ ከመቁረብ መከልከል፣ ምጽዋት መስጠት) ሊሰጡ ይችላሉ። እነዚህም ለኃጢአት ካሳ፣ ከኃጢአት ለመራቅ መታገያና በመንፈሳዊ ሕይወት ለማደግ የሚረዱ ናቸው። ቄደር ለምን ይፈጸማል? የንስሐ ምሥጢር አካል መሆኑስ እንዴት ይታያል?

ቄደር የሚፈጸመው ኃጢአተኛው ሰው ከባድ በደል ፈጽሞ ከቤተ ክርስቲያን ሕብረት ስለተለየ፣ ያንን የተቋረጠ ሕብረት ለመመለስ ነው። ጥምቀት አንድ ጊዜ የሚፈጸም የመወለድ ምሥጢር ሲሆን፣ ቄደር ግን ከወደቁ በኋላ የመነሳት፣ የታመሙትን የመፈወስ ምሥጢር በሆነው በንስሐ ውስጥ ያለ ሥርዓት ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች ቤተ ክርስቲያንን 'መንፈሳዊ ሆስፒታል' ይሏታል። ኃጢአት የነፍስ ሕመም ነው፤ ንስሐ ደግሞ የዚህ ሕመም መድኃኒት። ቄደር ደግሞ በተለይ ለከባድ ሕመሞች (ለከባድ ኃጢአቶች) የሚሰጥ ልዩ የፈውስ ሥርዓት ነው። የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከጥምቀት በኋላ ለሚፈጸሙ ከባድ ኃጢአቶች (እንደ ክህደት፣ አመንዝራነት፣ መግደል) ከቤተ ክርስቲያን የሚሰጠውን ቀኖናና ከዚያ በኋላ የሚፈጸመውን ሥርዓተ መመለስ በሰፊው ተነጋግረዋል። በ2ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረው ተርቱሊያን ስለ ንስሐ አስፈላጊነትና ከጥምቀት በኋላ ለሚፈጸሙ ከባድ ኃጢአቶች የሚሰጠውን ቀኖና አስመልክቶ ጽፏል። በ3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በታላቁ ስደት ወቅት ሃይማኖታቸውን ክደው በነበሩ ሰዎች ዙሪያ በነበረው ውዝግብ፣ ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘقرطاج ንስሐ ከገቡ በኋላ ተገቢው ሥርዓት ተፈጽሞላቸው ወደ ቤተ ክርስቲያን ሕብረት መመለስ እንዳለባቸው በጽኑ ተከራክሯል። እነዚህ ታሪካዊ እውነቶች የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ዛሬም የምትከተለው የንስሐና የቀኖና ሥርዓት ከመጀመሪያው ጀምሮ የነበረ መሆኑን ያሳያል። ቄደርም የዚህ ታላቅ የንስሐ ምሥጢር አካል ነው። ቄደር በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የንስሐ ምሥጢር ውስጥ የሚፈጸም፣ ለከባድ የሃይማኖትና የስነ-ምግባር ሕጸፆች የሚሰጥ ልዩ የመንጻት፣ የማደስና ወደ ቤተ ክርስቲያን ሙሉ ሕብረት የመመለስ ሥርዓት ነው። ይህም የጥምቀት ቃል ኪዳንን ያደሰ፣ ከኃጢአት ሙሉ በሙሉ የተመለሰ ሰው ወደ እግዚአብሔር የመቅረብና በቤተ ክርስቲያን ሕይወት የመካፈል መብቱን የሚያገኝበት መንገድ ነው። ቄደር ሁለተኛ ጥምቀት ሳይሆን፣ በአንዲቷ ጥምቀት የተገኘውን ጸጋ በንስሐ የሚያድስ የጸጋ ሥርዓት ነው።

መሠረቱስ ምንድን ነው? 'የፈውስ ጥምቀት' የሚለው አጠራር በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ በቅዱሳን ስም በፈለቁ ወይም በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት በተቀደሱ ጸበሎች (ቅዱስ ውሃ) ሰዎች ለሥጋዊና ለመንፈሳዊ ፈውስ፣ ለበረከትና ለጥበቃ ሲሉ የሚጠቀሙበትን ሥርዓት የሚገልጽ ነው። ይህ ከልጅነት ጥምቀት (የመዳን ምሥጢር) የተለየ ሥርዓት ሲሆን፣ ቅዱስ ውሃ የእግዚአብሔር ጸጋ የሚገለጥበትና ፈውስ የሚሰጥበት መንፈሳዊ መንገድ ነው። በጸበል የመጠቀም መሠረቱ የእግዚአብሔር የማዳን ኃይል፣ የቅዱሳን ምልጃና የሰው ልጆች እምነት ነው። በጸበል የመጠቀም ሥርዓት መሠረቱና መንፈሳዊ ትርጉሙ የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. እግዚአብሔር በውሃ አማካኝነት የሚፈጽመው የማዳንና የመፈወስ ሥራ፡-

• መጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔር በታሪክ ውስጥ በውሃ አማካኝነት ድኅነትንና ፈውስን እንደሰጠ ያስተምራል። የጥምቀት ምሥጢር በውሃ የሚፈጸመው በዚህም ምክንያት ነው።
• የቤተ ሳይዳ መታጠቢያ (ዮሐንስ 5:1-9):- ይህ በኢየሩሳሌም የነበረ መታጠቢያ ሲሆን፣ የእግዚአብሔር መልአክ በዓመት አንዴ ወርዶ ውሃውን ሲያናውጥ፣ ቀድሞ የገባ በሽተኛ ሁሉ ይድን እንደነበር ተጽፏል። ጌታችንም በዚያ ለ38 ዓመት ታሞ ለነበረው ሰው ፈውስ ሰጥቷል። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር በተወሰነ ቦታ ያለን ውሃ ለፈውስ ሥራ ሊጠቀምበት እንደሚችል ነው። የጸበል መሠረታዊ ሐሳብ ከዚህ ጋር ይያያዛል።
• ናዕማን በዮርዳኖስ መታጠቡ (2ኛ ነገሥት 5:1-14):- የሶርያ ንጉሥ ሠራዊት አለቃ ናዕማን በለምጽ ታሞ ነበር። ነቢዩ ኤልሳዕ "ሂድና በዮርዳኖስ ሰባት ጊዜ ታጠብ" ብሎ ላከው። ናዕማንም የእግዚአብሔርን ቃል በነቢዩ አፍ ሰምቶ በዮርዳኖስ ሰባት ጊዜ ሲታጠብ ከለምጹ ነጻ ወጥቶ ተፈወሰ። ይህም የሚያሳየው እግዚአብሔር በልዩ ውሃ አማካኝነት በእምነት ለቀረበ ሰው ፈውስ እንደሚሰጥ ነው።
• በብሉይ ኪዳን የነበሩት የማንጻት ሥርዓቶች፡- በኦሪት ሕግ ሥር ብዙ የማንጻት ሥርዓቶች በውሃ ይፈጸሙ ነበር። ይህ የሚያሳየው ውሃ ከጥንት ጀምሮ ከንጽሕናና ከሃይማኖታዊ ሥርዓት ጋር የተያያዘ መሆኑን ነው። ፪. የውሃ መቀደስና የጸጋ ማስተላለፊያ መሆን፡-
• ውሃ የተፈጥሮ አካል ቢሆንም፣ በእግዚአብሔር ቃልና በጸሎት ሲቀደስ የመለኮታዊ ጸጋ ማስተላለፊያ ሊሆን ይችላል። በጥምቀት ሥርዓት የምናየው ይህንን ነው። በቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ጸበሎች በካህናት አማካኝነት በጸሎት ይቀደሳሉ። ይህም ውሃው የመፈወስና የበረከት ኃይል እንዲኖረው ያደርጋል። ኃይሉ የውሃው ባሕርይ ሳይሆን፣ የጸጋው ባለቤት የእግዚአብሔር ኃይል ነው፤ በውሃው አማካኝነት ይገለጣል። ፫. የቅዱሳን ምልጃና የጸበሉ ቅድስና፡-
• ብዙ ጸበሎች የሚገኙት በቅዱሳን ገድል ቦታዎች፣ መቃብሮች ወይም ስመ ቅዱስ በተሰጣቸው ምንጮች አካባቢ ነው። ይህም የሚያሳየው የጸበሉ ቅድስና ከቅዱሳኑ ሕይወት፣ ገድል ወይም ምልጃ ጋር የተያያዘ መሆኑን ነው። እግዚአብሔር ለቅዱሳኑ ባለው ክብር ምክንያት በስመያቸው በሚገኘው ጸበል አማካኝነት ለምእመናን ምሕረትና ፈውስ ይሰጣል። ምእመናንም በጸበል ሲጠቀሙ፣ በቅዱሳኑ ምልጃ ታምነው ወደ እግዚአብሔር ይቀርባሉ።
• ልክ በሐዲስ ኪዳን የክርስቶስን ልብስ የነካች ሴት እንደተፈወሰች (ማቴዎስ 9:20-22)፣ ወይም በሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ እጅ ልብሶች ተባርከው ሕሙማን እንደተፈወሱና አጋንንት እንደወጡ (የሐዋርያት ሥራ 19:11-12) ሁሉ፣ በጸበል አማካኝነት የሚገኘው ፈውስም የእግዚአብሔር ኃይል በቅዱሳን አማካኝነት የሚገለጥበት መንገድ ነው። ፬. እምነትና ንስሐ የመፈወሻ መሠረቶች መሆናቸው፡-
• በጸበል መጠቀም ብቻውን ፈውስ አያስገኝም። ፈውስ የሚገኘው በእግዚአብሔር ላይ ባለን እምነት ነው። ጌታችን ብዙ ጊዜ ሰዎችን ሲፈውስ "እምነትህ አድኖሻል" (ማርቆስ 5:34) ይላቸው ነበር። በጸበል ስንጠቀም፣ በጸበሉ ባሕርይ ሳይሆን፣ በጸበሉ አማካኝነት በሚሰጠው የእግዚአብሔር ኃይልና ምሕረት ማመን አለብን።
• መንፈሳዊና ሥጋዊ ሕመሞች አብረው ሊሄዱ ይችላሉ። ስለዚህ በጸበል ከመጠቀማችን በፊት በንስሐ ከኃጢአት መንጻት፣ ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅ ያስፈልጋል። መጥምቁ ዮሐንስ ለጥምቀቱ (የንስሐ ጥምቀት) ሲያዘጋጅ ይሰበከው የነበረው ትምህርት (ሉቃስ 3:3-18)፣ ለንስሐ የሚገባ ፍሬ ማፍራት (ጾም፣ ጸሎት፣ ምጽዋት)፣ ከበደል መራቅን ነው። እነዚህ ሁሉ በጸበል ለፈውስ የምንቀርብበትን መንፈሳዊ ዝግጅት ያሳያሉ። በጸበል መጠቀም ከንስሐ ምሥጢር፣ ከጸሎትና ከመልካም ምግባር ጋር ተያይዞ ሲፈጸም ፍሬ ያፈራል። ፭. የአባቶች ትምህርትና የቤተ ክርስቲያን ትውፊት፡-
• የቤተ ክርስቲያን አባቶች የጸበልን ፈዋሽነትና በረከት መቀበልን ተቀብለውበታል። ቅዱስ ባስልዮስ ዘቂሳሪያ ውሃ በጸሎተ እግዚአብሔር ሲቀደስ መንፈሳዊ ኃይል እንደሚያገኝ አስተምሯል። በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥም በጸበሎች አማካኝነት ብዙ ተአምራትና ፈውሶች እንደተፈጸሙ ተጽፏል፤ ይህም የቤተ ክርስቲያን ሕያው ትውፊት አካል ነው። በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጸበል አጠቃቀም፡-

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጸበሎች በሰፊው ጥቅም ላይ ይውላሉ። ምእመናን ጸበልን ይጠጣሉ፣ ይታጠቡበታል፣ በራሳቸው ላይ ይረጩታል። የታመሙ ሰዎችን ወደ ጸበል ቦታ ወስደው በዚያ ለተወሰነ ጊዜ በጸበል እንዲቆዩና እንዲጠቀሙ ያደርጋሉ። ይህ ሁሉ የሚደረገው በእግዚአብሔር ፈዋሽነት በማመን፣ በቅዱሳኑም ምልጃ በመታመን ነው። በጸበል መጠቀም ከመቁረብ፣ ከመንፈሳዊ አባት ጋር ከመነጋገርና ከሌሎች መንፈሳዊ ተግባራት ጋር አብሮ መሄድ ይኖርበታል። ማጠቃለያ፡-

'የፈውስ ጥምቀት' ወይም በጸበል መጠቀም በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያለ፣ በውሃ አማካኝነት በእግዚአብሔር ኃይል ለሥጋዊና ለመንፈሳዊ ፈውስ፣ ለበረከትና ለጥበቃ የሚደረግ ሥርዓት ነው። ይህ ከልጅነት ጥምቀት የተለየ ቢሆንም፣ መሠረቱ በመጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔር በውሃ የሚፈጽመው የማዳን ሥራ ነው። ጸበል በጸሎት የሚቀደስ፣ በእግዚአብሔር ኃይልና በቅዱሳን ምልጃ አማካኝነት ጸጋ የሚሰጥበት መንፈሳዊ መንገድ ነው። በጸበል የምንጠቀም ከሆነ በእምነት፣ በንስሐና በጸሎት መሆን ይኖርበታል። ይህም የቤተ ክርስቲያን ሕያው ትውፊትና የእግዚአብሔር ምሕረት መገለጫ ነው።

? አላዋቂ የሕጻናት ጥምቀትስ ተገቢ ነውን? የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሕፃናትን የምታጠምቀው በዘፈቀደ ወይም በሰው ልማድ አይደለም። ይህንን የምትፈጽመው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ግልጽ ትእዛዝ፣ በቅዱሳን ሐዋርያት የማያቋርጥ ትውፊት፣ በብሉይና በሐዲስ ኪዳን የመዳን ቃል ኪዳን ወጥ አወቃቀር፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌነትና ትንቢት፣ እንዲሁም ከሐዋርያት በተቀበሉ አባቶች የማያሻማ ትምህርት መሠረት ነው። ሕፃናት በግልጽ ማመንና መናዘዝ ስለማይችሉ ብቻ የመዳን በር ከሆነው ጥምቀት መከልከል ፍጹም ስህተት ነው። ሕፃናትም እንደ ትልልቆች ሁሉ የዘር ኃጢአት ስላለባቸው የመዳን ጸጋ የሚያስፈልጋቸው ከመሆኑም በላይ፣ እግዚአብሔር በምሕረቱ ለሕፃናትም ጭምር ያዘጋጀውን የድኅነት እቅድ በጥምቀት ይሰጠናል። የሕፃናት ጥምቀት የቤተ ክርስቲያን ጥንታዊ፣ ሕያውና የማያሻማ ትውፊት ነው። ሕፃናትን የምናጠምቅበት ጠንካራ መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ ትውፊት መሠረቶች የሚከተሉት ናቸው፦ ፩. የቃል ኪዳን አወቃቀርና ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ ምሳሌዎች የሚገኝ ማስረጃ :-

• የብሉይ ኪዳኑ አብርሃማዊ ቃል ኪዳንና ግዝረት፡- እግዚአብሔር ከአባታችን ከአብርሃምና ከዘሩ ጋር የገባው የቃል ኪዳን መሠረት ለትውልድ የሚተላለፍ ነበር (ዘፍጥረት 17:7)። የዚህ ቃል ኪዳን ምልክት ግዝረት ሲሆን፣ የሚፈጸመውም በተወለደ በስምንተኛው ቀን በወንድ ሕፃናት ላይ ነበር (ዘፍጥረት 17:10-12)። ሕፃኑ ማመን ወይም የግል ውሳኔ ማድረግ ባይችልም፣ በቤተ ሰቡ እምነትና የቃል ኪዳኑ አካል በመሆን ምክንያት የግዝረት ሥርዓት ይፈጸምለት ነበር። ይህ የሚያሳየው እግዚአብሔር በቃል ኪዳኑ ውስጥ ሕፃናትን ከጥንት ጀምሮ ሲያካትት እንደነበረ ነው።
• የሐዲስ ኪዳኑ ጥምቀት ምትክነት፡- ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በግልጽ እንደሚያስረዳው የብሉይ ኪዳኑ ግዝረት በሐዲስ ኪዳን በክርስቶስ በተሰጠችው ጥምቀት ተተክቷል፤ ጥምቀት የሐዲስ ኪዳን ግዝረት ናት። "...በክርስቶስ መገረዝ ደግሞ ተገረዛችሁ፤ ይኸውም የሥጋን ሰውነት በመገፈፍ በፍጹም ሰውነት ከተደረገ ክርስቶስ ከሚያደርገው ግዝረት ጋር ነው፤ በጥምቀት ከርሱ ጋር ተቀብራችሁ፣ በጥምቀትም ከሙታን ባስነሣው በእግዚአብሔር ሥራ በማመን ከርሱ ጋር ተነሣችሁ" (ቆላስይስ 2:11-12)። ግዝረት በልጅነት ይፈጸም እንደነበረ ሁሉ፣ የርሱ ምትክ የሆነው የሐዲስ ኪዳን ጥምቀትም በልጅነት መፈጸሙ የቃል ኪዳኑ ሕዝብ አካል መሆናቸውን ያሳያል። ልክ እንደ ብሉይ ኪዳን ሕፃናት በቤተ ሰቡ እምነት ወደ ቃል ኪዳኑ እንደሚገቡ ሁሉ፣ በሐዲስ ኪዳንም ሕፃናት በቤተ ክርስቲያን እምነትና በወላጆቻቸውና አሳላፊ ወላጆቻቸው እምነት ወደ ጥምቀት ይቀርባሉ።
• በባሕር ውስጥ ማለፍ (ቀይ ባሕር) ምሳሌነት፡- ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ እስራኤላውያን ቀይ ባሕርን በሙሴ መሪነት በደረቅ ሲያቋርጡ "በደመናና በባሕርም ሁሉ ስለ ሙሴ ተጠመቁ" (1ኛ ቆሮንቶስ 10:1-2) ብሏል። ይህ ከግብጽ ባርነት የመውጣትና ወደ አዲስ ሕይወት የመግባት ምሳሌ ነው። በዚያ ጉዞ ውስጥ ሕፃናትም ነበሩ፤ ከቤተሰቦቻቸው ጋር አብረው አልፈዋል። ይህ የጥምቀት ምሳሌ ለሕፃናትም እንደሚሠራ ያሳያል። ፪. የጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ትእዛዝ እና አመለካከት ለሕፃናት፡-
• ሕፃናት የመንግሥቱ ወራሾች ናቸውና፡- ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሕፃናትን ወደ እርሱ ሲያመጡለት ደቀ መዛሙርቱ ሲከለክሉ "ይህንን አይቶ ተቈጣና። ሕፃናትን ወደ እኔ ይመጡ ዘንድ ተዋቸው አትከልክሉአቸውም፤ የእግዚአብሔር መንግሥት እንደነዚህ ላሉት ናትና... ሕፃናትን አቀፋቸው እጁንም ጭኖ ባረካቸው" (ማርቆስ 10:14-16፣ ማቴዎስ 19:14፣ ሉቃስ 18:16) ብሏል። ጌታችን ሕፃናትን ወደ ራሱ ጠርቶ ባርኳቸዋል። የመንግሥቱ ወራሾች እንደሆኑም መስክሯል። የመንግሥቱ ወራሾች ከሆኑ፣ የመንግሥቱ መግቢያ በር የሆነው ጥምቀት ለምን ይከለከላሉ? ጌታችን የሕፃናትን ንጽሕናና ትህትና የመንግሥት ምሳሌ አድርጎ ካቀረበ፣ እነርሱን ከጥምቀት መከልከል ከጌታ ቃል ጋር ይቃረናል።
• የማጥመቅ ትእዛዝ ዕድሜን አይገድብም፡- ጌታችን ከትንሣኤው በኋላ ለሐዋርያት የሰጠው ታላቅ ተልዕኮ "ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው ያዘዝኋችሁንም ሁሉ እንዲጠብቁ እያስተማራችኋቸው ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው፤ እነሆም እኔ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ" (ማቴዎስ 28:19-20) የሚል ነው። "አሕዛብን ሁሉ" ሲል ዕድሜ፣ ጾታ፣ ዘር ሳይለይ ሁሉንም ያጠቃልላል። ትእዛዙ የማጥመቅ እንጂ የመጠመቅን ዕድሜ አልገደበም። ፫. በቅዱሳን ሐዋርያት ዘመን የነበረው የቤተሰብ ጥምቀት ተግባር፡-
• በመጽሐፍ ቅዱስ የሐዋርያት ሥራና መልዕክታት አጥብቀን ስናነብ፣ ሐዋርያት ክርስትናን የተቀበሉ ሰዎችን ሲያጠምቁ ከነቤተ ሰቦቻቸው በአንድ ላይ እንዳጠመቁ የሚያሳዩ ብዙ ምሳሌዎች አሉ።
• የልድያ ቤተ ሰብ፡- "ጌታም የጳውሎስን ነገር ትሰማ ዘንድ ልብዋን ከፈተላት። እርስዋም ከቤተ ሰቦቿ ጋር ከተጠመቀች በኋላ... ወደ ቤቴ ግቡ... ብላ ለመነችን" (የሐዋርያት ሥራ 16:14-15)። ልድያ ስታምን ቤተ ሰቦቿ ሁሉ ተጠመቁ።
• የወይኒ ቤት ጠባቂው ቤተ ሰብ፡- "...በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ እመን አንተና ቤተ ሰዎችህ ትድናላችሁ አሉት። የጌታንም ቃል ለእርሱና በቤቱ ላሉት ሁሉ ተናገሩአቸው። በሌሊትም በዚያች ሰዓት ወስዶ ቍስላቸውን አጠበላቸው፥ እርሱም ከቤተ ሰቦቹ ሁሉ ጋር ወዲያውኑ ተጠመቀ" (የሐዋርያት ሥራ 16:31-33)። የወይኒ ቤት ጠባቂው አመነ፣ እርሱና ቤተ ሰቦቹ ሁሉ ተጠመቁ።
• የቆርኔሌዎስ ቤተ ሰብ፡- ቅዱስ ጴጥሮስ በቆርኔሌዎስ ቤት ወንጌልን ሲሰብክ የመንፈስ ቅዱስ በአድማጮች ሁሉ ላይ ወረደ። ከዚያም "ከእነዚህ ሰዎች እኛንና እንደ እኛ መንፈስ ቅዱስን ለተቀበሉት እንዳይጠመቁ ውኃ ሊከለክላቸው የሚችል ማን ነው? አለ። ቆርኔሌዎስና ቤተ ሰቦቹ ሁሉ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ ዘንድ አዘዛቸው" (የሐዋርያት ሥራ 10:47-48)።
• የቀርስጶስ ቤተ ሰብ፡- "...የምኩራቡ አለቃ ቀርስጶስም ከቤተ ሰቦቹ ሁሉ ጋር በጌታ አመነ፤ ከቆሮንቶስ ሰዎችም ብዙዎቹ እየሰሙ ያምኑና ይጠመቁ ነበር" (የሐዋርያት ሥራ 18:8)።
• የእስጢፋኖስ ቤተ ሰቦች፡- ቅዱስ ጳውሎስ "...የእስጢፋኖስ ቤተ ሰቦችን ደግሞ አጥምቄአለሁና..." (1ኛ ቆሮንቶስ 1:16) ብሏል።
• በግሪክኛ 'ቤተ ሰብ' ወይም 'ቤት' የሚለው ቃል በጥንት ጊዜ የቤቱን ኃላፊ፣ ሚስቱን፣ ልጆቹን (ሕፃናትንና ታዳጊዎችን ጨምሮ)፣ አገልጋዮችንና ሌሎች በዚያ ቤት ያሉ ሰዎችን ያጠቃልላል። እነዚህ ሁሉ ቤተ ሰቦች በአንድነት ሲጠመቁ፣ ሕፃናትና ትናንሽ ልጆች በተለይ ተነጥለው አልቀሩም። ሐዋርያት ትልልቆችን ብቻ መርጠው ሕፃናትን መለየታቸውን የሚያሳይ አንድም የመጽሐፍ ቅዱስ ማስረጃ የለም። ይህ ቤተ ሰባዊ ጥምቀት በሐዋርያት ዘመን የነበረ የተለመደ ተግባር መሆኑን ያረጋግጣል። ፬. የመዳን የተስፋ ቃል ለልጆችም ጭምር መሰጠቱ፡-
• ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ በበዓለ ሃምሳ ለተሰበሰበው ታላቅ ሕዝብ ስለ ክርስቶስና ስለ ድኅነት ሲሰብክ "የተስፋው ቃል ለእናንተና ለልጆቻችሁ እንዲሁም ጌታ አምላካችን ወደ እርሱ ለሚጠራቸው በሩቅ ላሉ ሁሉ ነውና" (የሐዋርያት ሥራ 2:39) ብሏል። የመዳን የተስፋ ቃል የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን የሚወረሰው ለወላጆች ብቻ ሳይሆን ለልጆቻቸውም ጭምር መሆኑን ይህ ቃል ያረጋግጣል። ለዚህም ምላሹና የተስፋውን ቃል መቀበያ ሥርዓቱ ጥምቀት ነበርና "ቃሉንም በደስታ የተቀበሉ ተጠመቁ" (የሐዋርያት ሥራ 2:41) ይላል። ይህም የሚያሳየው ልጆች በተስፋው ቃል ውስጥ የተካተቱና ለጥምቀትም የተጠሩ መሆናቸውን ነው። ፭. ሕፃናትም የመዳን ጸጋ ፍጹም የሚያስፈልጋቸው መሆኑ፡-
• የመዳን ጸጋ የሚያስፈልገው በግል ለሠራነው ኃጢአት ብቻ አይደለም። ሕፃናት ምንም የግል ኃጢአት ባይሠሩም፣ ከአዳም በወረስነው የዘር ኃጢአት ምክንያት ከእግዚአብሔር ተለይተው ይወለዳሉ፣ የሞትና የጥፋት ፍርድ አለባቸው (መዝሙር 51:5፣ ሮሜ 5:12)። የዘር ኃጢአት መንፈሳዊ ሞት፣ የሰው ባሕርይ መታመም፣ እና ከእግዚአብሔር የጸጋ ሕይወት መለየት ነው። ጥምቀት ይህንን የዘር ኃጢአት የሚያነጻ፣ በመለኮታዊ ሕይወት የሚያድስ፣ ከሞት ወደ ሕይወት የሚያሸጋግር፣ ከዲያብሎስ ባርነት ነጻ የሚያወጣ፣ የኃጢአትን ሥርየት የሚያስገኝ ምሥጢር ነው። ሕፃናትም ይህን የመንጻት፣ የሕይወትና የነጻነት ሥርዓት ያስፈልጋቸዋል።
• የመዳን ጸጋ በሥጋዊ ዕድሜ ወይም በእውቀት መጠን አይወሰንም። እግዚአብሔር በምሕረቱና በጸጋው የሚሰጠው ስጦታ ነው። ሕፃናትም የዚህ ጸጋ ተቀባይ ለመሆን ሙሉ በሙሉ ብቁ ናቸው። ጌታችን የታመሙትን ሲፈውስ የእነርሱ እምነት ሳይሆን ያመጧቸው ሰዎች እምነት ምክንያት እንደሆነ ያስተምራል (ማቴዎስ 9:2 - ሽባውን በሰገነት አውርደው ያመጡትን አይቶ በእምነታቸው ፈውሷል)። እንዲሁ ሕፃናትም በቤተ ክርስቲያን እምነት፣ በወላጆቻቸውና በአሳላፊ ወላጆቻቸው እምነት የመዳን ጸጋን ያገኛሉ።
• ሕፃናትም መንፈስ ቅዱስን ለመቀበል ብቁ ናቸው። መጥምቁ ዮሐንስ ገና በማኅፀን ሳለ በመንፈስ ቅዱስ ተሞልቷል (ሉቃስ 1:15, 41)። በጥምቀትና በሜሮን ሕፃናትም የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ይሆናሉ። ፮. የቀደሙት የቤተ ክርስቲያን አባቶች የማያሻማ ትምህርትና ተግባር፡-

የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የሕፃናትን ጥምቀት በመቀበል፣ በመፈጸም እና ከስህተት ትምህርቶች በመከላከል የዚህን ትውፊት ቀጣይነት አስመስክረዋል። የሕፃናት ጥምቀት ኋላ የመጣ ፈጠራ ሳይሆን ከሐዋርያት የተቀበሉት እምነት ነው በማለት በጽኑ አስተምረዋል።

• ቅዱስ ኢሬኔዎስ ዘሊዮን (2ኛው ክፍለ ዘመን):- በታላቁ መጽሐፉ 'ክህደትን መቃወም' ላይ፣ ክርስቶስ "ሁሉንም በእርሱ በኩል እንደገና ለተወለዱት ሁሉ፣ ሕፃናትን፣ ታዳጊዎችን፣ ወጣቶችንና ሽማግሌዎችን ሁሉ ለማዳን መጣ" በማለት ይገልጻል። ይህ ዳግም መወለድ በጥምቀት የሚፈጸመውን መንፈሳዊ ልደት ነው። ይህም በ2ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ የሕፃናት ጥምቀት የቤተ ክርስቲያን የተለመደ ሥርዓት እንደነበር የሚያሳይ ጥንታዊና የማያሻማ ማስረጃ ነው።
• ቅዱስ ሂፖሊተስ ዘሮም (3ኛው ክፍለ ዘመን):- በጻፈው 'ሐዋርያዊ ትውፊት' በተባለው የጥንት የቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መጽሐፍ የጥምቀትን ሥርዓት በዝርዝር ሲገልጽ፣ ሕፃናት እንዴት መጠመቅ እንዳለባቸው መመሪያ ሰጥቷል። "ሕፃናትም ይቀድሙ። እነርሱም ለራሳቸው መናገር ካልቻሉ፣ ወላጆቻቸው ወይም ከቤተሰቦቻቸው አንዱ በእነርሱ ፈንታ ይናገሩ" በማለት በግልጽ አስቀምጧል። ይህ በ3ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የሕፃናት ጥምቀት በቤተ ክርስቲያን የሥርዓተ አምልኮ አካል መሆኑን የሚያረጋግጥ ታሪካዊ ማስረጃ ነው።
• ኦሪገን :- ታላቁ ሊቅ ኦሪገን፣ የሕፃናት ጥምቀት የሐዋርያት ትውፊት መሆኑን መስክሯል። "ቤተ ክርስቲያን ከሐዋርያት ይህንን ትውፊት ተቀብላለችና፣ ሕፃናትንም ጭምር እንድታጠምቅ..." ብሏል። ይህ በቀጥታ የሕፃናት ጥምቀት ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ እንደነበር የሚያሳይ የአባት ምስክርነት ነው።
• ቅዱስ ቆጵርያኖስ ዘقرطاج :- በ252 ዓ.ም. በሰሜን አፍሪካ በተካሄደው ጉባኤ ላይ፣ ሕፃናት ከተወለዱ በኋላ ስምንተኛውን ቀን ሳይጠብቁ በተቻለ ፍጥነት መጠመቅ እንዳለባቸው ወስነዋል። አባቶች ይህንን ውሳኔ ያደረጉት ሕፃናት በዘር ኃጢአት ምክንያት የመዳን ጸጋ በአስቸኳይ ስለሚያስፈልጋቸው ነው በማለት ነው । ይህ የሕፃናት ጥምቀት በ3ኛው ክፍለ ዘመን የተለመደ ብቻ ሳይሆን፣ የነገረ መለኮት መሠረትም እንደነበረው ያሳያል።
• ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘነዚያንዙ (ነባቤ መለኮት - 4ኛው ክፍለ ዘመን):- ሕፃናትን በጥምቀት የመንፈስ ቅዱስን ጸጋ እንዳንነፍጋቸው ያሳስባል። "አንተ ሕፃን ካለህ፣ ምሕረት እንዳያመልጠው አጋጣሚ አትስጠው። ገና በሕፃንነቱ የጥምቀትን ማኅተም እንዲያገኝ አድርግ" በማለት የሕፃናት ጥምቀትን አስፈላጊነት አጽንቷል።
• ቅዱስ አውግስጢኖስ ዘ Hippo (4ኛው/5ኛው ክፍለ ዘመን):- ከሐዋርያት ዘመን ጀምሮ የነበረ የቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሆኑን፣ ዋነኛ ዓላማውም የዘር ኃጢአትን ማንጻትና ሕፃናትን ወደ ክርስቶስ አካል ማስገባት መሆኑን በሰፊውና በከፍተኛ የነገረ መለኮት ጥልቀት አስተምሯል። ከፔላጂያን መናፍቃን ጋር ባደረገው ክርክር፣ የሕፃናት ጥምቀት የዘር ኃጢአት መኖሩን ከሚያስመሰክሩት ነገሮች አንዱ መሆኑን አስረድቷል። ያለ ጥምቀት የዘላለም ሕይወትና የእግዚአብሔር መንግሥት እንደሌለ በጽኑ አስተምሯል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፡- ምንም እንኳን ለአዋቂዎች የእምነትን መቅደም ቢያስተምርም፣ የሕፃናትን ጥምቀት ግን ተቀብሎ አስተምሯል። በዘር ኃጢአት ምክንያት የጽድቅ ልብስ እንደሚያስፈልጋቸውና በጥምቀት የክርስቶስ አካል እንደሚሆኑ ይገልጻል። ማጠቃለያ፡-

ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን ሕፃናትን የምታጠምቀው በምንም መልኩ በዘፈቀደ ወይም አዲስ በፈጠረችው ልማድ አይደለም። ይህ ሥርዓት የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት፣ የቃል ኪዳንን ተፈጥሮ፣ የሐዋርያትን የማያሻማ ተግባርና ከሐዋርያት የተቀበሉ አባቶች የማያቋርጥ ትውፊት መሠረት ነው። ሕፃናት የመዳን ጸጋ ፍጹም ያስፈልጋቸዋል፣ የዘር ኃጢአት አለባቸውና የሥርየት መታጠቢያ ያስፈልጋቸዋል። የመንግሥቱ ወራሾች ናቸውና የመንግሥቱ በር የሆነው ጥምቀት ያስፈልጋቸዋል። መንፈስ ቅዱስንም ለመቀበል ብቁ ናቸው። ጥምቀት ለእነርሱ የዘር ኃጢአት መንጻት፣ የልጅነት ጸጋ መቀበያ፣ ከክርስቶስ አካል ከቤተ ክርስቲያን ጋር የመተባበሪያ፣ የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ የሚሆኑበት መንገድ ነው። የሕፃናት እምነት የሚወከለው በወላጆቻቸውና በአሳላፊ ወላጆቻቸው፣ እንዲሁም በመላው የቤተ ክርስቲያን ሕብረት እምነት ነው። የሕፃናት ጥምቀት የእግዚአብሔርን የጸጋውን ብዛት፣ ምሕረቱንና ፍቅሩን የሚያሳይ፣ የማይለወጥ የሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት ነው። ይህ ሥርዓት ከ2000 ዓመታት በላይ ያለማቋረጥ በቅድስት ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ሲፈጸም የኖረ ነው።

መዘፍዘፍ ለምንስ አስፈለገ? መርጨትና ማፍሰስስ ይቻላልን? በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጥምቀት ምሥጢር የሚፈጸመው በተቀደሰ የጥምቀት ውሃ ውስጥ ሦስት ጊዜ በመዘፍዘፍ (በማጥለቅ) ነው። ይህ ከሐዋርያት የተቀበልነው የማያቋርጥ ሥርዓት ሲሆን፣ ጥልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌያዊ ትርጉም አለው። ፩. የጥምቀት አፈጻጸም ሥርዓት (ሞድ):-

• ጥምቀት የሚፈጸመው በተቀደሰ የጥምቀት ውሃ ውስጥ ነው። ካህኑ የጥምቀትን ውሃ በጸሎት ይቀድሳል። ከዚያም የሚጠመቀውን ሰው (ሕፃን ወይም አዋቂ) ራቁቱን በማድረግ፣ ፊቱ ወደ ምሥራቅ (ወደ ክርስቶስ) እንዲሆን በማድረግ፣ በተቀደሰው ውሃ ውስጥ በሥላሴ ስም ሦስት ጊዜ ይዘፈዝፈዋል። የመጀመሪያው ጊዜ በአብ ስም፣ ሁለተኛው በወልድ ስም፣ ሦስተኛው ደግሞ በመንፈስ ቅዱስ ስም ነው። ፪. መዘፍዘፍ ለምን አስፈለገ? መጽሐፍ ቅዱሳዊና መንፈሳዊ ትርጉሙስ ምንድን ነው?
• ቃሉ ትርጉም፡- 'ማጥመቅ' ተብሎ የተተረጎመው የግሪክኛ ቃል (ባፕቲዞ) ዋነኛ ትርጉሙ 'መዘፍዘፍ'፣ 'ማጥለቅ'፣ 'መስመጥ' ማለት ነው። ቃሉ ራሱ የጥምቀትን አፈጻጸም በውሃ ውስጥ መግባትን እንደሚያመለክት ያስረዳል።
• በመጽሐፍ ቅዱስ የተገለጸው አፈጻጸም፡- በመጽሐፍ ቅዱስ የጥምቀት አፈጻጸም የተገለጸባቸው ቦታዎች መዘፍዘፍን ይጠቁማሉ። መጥምቁ ዮሐንስ በዮርዳኖስ ወንዝ ያጠምቅ ነበር (ማቴዎስ 3:6፣ ማርቆስ 1:5)። ዮርዳኖስ ወንዝ ነውና ለጥምቀት ብዙ ውሃ ያስፈልግ ነበር። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሲጠመቅ "...ወዲያውም ከውኃው ወጣ" (ማርቆስ 1:10) ይላል። ይህም ወደ ውሃው ውስጥ እንደገባ ያሳያል። ፊልጶስም ጃንደረባውን ሲያጠምቀው "ፊልጶስና ጃንደረባው ሁለቱም ወደ ውኃው ወረዱ፥ አጠመቀውም። ከውኃውም በወጡ ጊዜ..." (የሐዋርያት ሥራ 8:38-39) ይላል። 'ወደ ውኃው ወረዱ' እና 'ከውኃውም በወጡ' የሚሉት ቃላት ጥምቀቱ በውኃ ውስጥ መግባትን (መዘፍዘፍን) እንደሚያመለክት ግልጽ ነው።
• የሞት፣ የቀብርና የትንሣኤ ምሳሌነት፡- መዘፍዘፍ የጥምቀት ዋነኛ አፈጻጸም የሆነበት ምክንያት ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ስላለው ነው። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ይህንን ሲያስረዳ "ወደ ሞቱ ሁሉ የተጠመቅን እኛ ከእርሱ ጋር እንደ ተቀበርን አታውቁምን? ስለዚህ ክርስቶስ በአብ ክብር ከሙታን እንደ ተነሣ እንዲሁ እኛም በአዲስ ሕይወት እንድንሄድ በጥምቀት ከእርሱ ጋር ተቀበርን። ሞትን በሚመስል ሞት ከእርሱ ጋር ከተባበርን ትንሣኤንም በሚመስል ትንሣኤ ደግሞ ከእርሱ ጋር እንተባበራለንና" (ሮሜ 6:3-5) ብሏል። ወደ ውሃው ውስጥ መግባታችን ከክርስቶስ ሞት ጋር መሞትንና የቀድሞው የኃጢአት ሰውነት መቀበርን ያመለክታል። ከውኃው መውጣታችን ደግሞ ከክርስቶስ ትንሣኤ ጋር ለአዲስ ሕይወት መነሳትን ያሳያል። መዘፍዘፍ ይህንን የሞትና የትንሣኤ ምሳሌነት ፍጹም አድርጎ ይገልጻል። ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በሌላ ቦታም "...በጥምቀት ከርሱ ጋር ተቀብራችሁ፣ በጥምቀትም ከሙታን ባስነሣው በእግዚአብሔር ሥራ በማመን ከርሱ ጋር ተነሣችሁ" (ቆላስይስ 2:12) ብሏል።
• የሦስት ጊዜ መዘፍዘፍ ትርጉም፡- በሥላሴ ስም ሦስት ጊዜ መዘፍዘፍ በአንድ በኩል በአብ በወልድ በመንፈስ ቅዱስ ስም መጠመቃችንን ሲያሳይ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የጌታችንን የሦስት ቀን ቀብርና ትንሣኤ ያስታውሳል። ፫. መርጨትና ማፍሰስስ ይቻላልን?
• ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን መዘፍዘፍ የጥምቀት ሙሉና የመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ያለው አፈጻጸም እንደሆነ ታምናለች። መርጨት ወይም ማፍሰስ የጥምቀትን የሞት፣ የቀብርና የትንሣኤ ምሳሌነት ፍጹም አድርጎ አይገልጽም።
• ሆኖም፣ በሕይወትና በሞት መካከል ባለ አስቸኳይ ሁኔታ (ለምሳሌ ሰውነቱ ደካማ የሆነ ወይም በሞት አፋፍ ላይ ያለ በሽተኛ)፣ ውሃ በበቂ መጠን ባልተገኘበት ወይም መዘፍዘፍ ፈጽሞ በማይቻልበት ልዩ አጋጣሚ፣ ቤተ ክርስቲያን በምሕረት ሕጉ መሠረት ማፍሰስን ወይም መርጨትን እንደ ጊዜያዊ መፍትሔ ልትፈቅድ ትችላለች። ነገር ግን ይህ ሥርዓቱን ሙሉ እንደማያደርገው በመረዳት ነው። በመደበኛ ሁኔታና በሚቻልበት ጊዜ ሁሉ ጥምቀት መዘፍዘፍ አለበት። ፬. የቀደሙት አባቶች ትምህርትና ተግባር፡-
• የቤተ ክርስቲያን አባቶች የጥምቀትን አፈጻጸም ሲገልጹ መዘፍዘፍን ይጠቀማሉ። ቅዱስ ቄርሎስ ዘኢየሩሳሌም 'በካቴኬቲካል ትምህርቶቹ' የጥምቀትን ሥርዓት ሲያስተምር፣ ወደ ውሃው ውስጥ ሦስት ጊዜ ስለ መውረድና መውጣት፣ ይህም የክርስቶስን የሦስት ቀን ቀብርና ትንሣኤ ምሳሌ እንደሆነ በሰፊው ያስረዳል።
• ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ የጥምቀትን ገንዳ የመቃብርና የመወለጃ ቦታ በማለት ይገልጻል። ወደ ውሃው ውስጥ መግባታችን መቀበርን፣ መውጣታችን ደግሞ መነሳትን እንደሚያመለክት ያስተምራል።
• እነዚህ አባቶች የመዘፍዘፍን ሥርዓት የተጠቀሙት ከሐዋርያት የተቀበሉት ትውፊት ስለሆነ ነው። ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስቲያን የጥምቀትን ምሥጢር የምትፈጽመው በተቀደሰ ውሃ ውስጥ ሦስት ጊዜ በመዘፍዘፍ ነው። ይህ አፈጻጸም ከመጽሐፍ ቅዱስ ቃልና ከተግባር የመጣ፣ የክርስቶስን ሞት፣ ቀብርና ትንሣኤ ፍጹም አድርጎ የሚገልጽ፣ ለመዳን ፍጹም የሆነ ሥርዓተ አምልኮ ነው። መርጨት ወይም ማፍሰስ በመደበኛ ሁኔታ የጥምቀት ሙሉ ሥርዓት አይደለም።